رشته مددکاری اجتماعی: مددکاری چیست، کنکور، بازار کار و حقوق ۱۴۰۵

طبق تعریف جهانی فدراسیون بین‌المللی مددکاران اجتماعی (۲۰۱۴)، مددکاری اجتماعی حرفه‌ای عملی و رشته‌ای دانشگاهی است که به تغییر و انسجام اجتماعی و توانمند شدن آدم‌ها کمک می‌کند و عدالت اجتماعی، حقوق بشر و احترام به تفاوت‌ها در مرکز آن است. مددکار با آدم‌ها و با سازمان‌ها کار می‌کند تا از پس مشکلات زندگی بربیایند.

رشته مددکاری اجتماعی چیست؟

رشته‌ای که همین حرفه را درس می‌دهد. کار روزانه مددکار یعنی گفت‌وگو با فرد و خانواده، بازدید از منزل، تشکیل پرونده و نوشتن گزارش، و وصل کردن آدم‌ها به کمک‌هایی که لازم دارند: پزشک، وکیل، کمک مالی یا مرکز حمایتی. در ۲۲ آگهی از ۲۸ آگهی مددکار، پرونده و گزارش جزو کار نوشته شده بود.

مددکار اجتماعی در عمل چه کارهایی می‌کند؟

فدراسیون جهانی مددکاران، دامنه این کار را گسترده می‌داند: مشاوره و کار درمانی با فرد، کار گروهی، کار در محله و جامعه، کمک به نوشتن و بررسی سیاست‌ها، و دفاع از حق آدم‌ها. یک جمله از همان متن روح این حرفه را خلاصه می‌کند: تا جایی که می‌شود، مددکار با آدم‌ها کار می‌کند، نه به جای آن‌ها.

در طبقه‌بندی رسمی مشاغل آمریکا، مددکاری سه شاخه اصلی دارد: کودک، خانواده و مدرسه؛ مددکاری سلامت در بیمارستان؛ و مددکاری سلامت روان و اعتیاد. کارهای اول فهرست همه شاخه‌ها شبیه است: نگه داشتن پرونده و نوشتن گزارش، گفت‌وگو با فرد یا خانواده برای شناختن وضعیت، و معرفی به منابع کمک مثل کمک مالی، مشاوره حقوقی، مسکن یا کاریابی. در آنجا شاخه سلامت روان کار کسانی است که بیشترشان ارشد دارند: ۷۷٪ شاغلان تازه آن مدرک ارشد داشتند.

قانون حمایت از اطفال و نوجوانان که ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹ در مجلس تصویب شد، روشن‌ترین متنی است که کار مددکار را قدم به قدم نوشته است. طبق ماده ۳۲، مددکار بهزیستی وقتی از وضعیت خطرناک یک کودک خبردار شود، تحقیق می‌کند: والدین را دعوت می‌کند و به خانه، محل کار یا مدرسه کودک سر می‌زند. طبق ماده ۳۳، در موارد ضروری کودک را فوری از محیط خطر دور می‌کند و باید حداکثر ظرف ۱۲ ساعت به دادستان گزارش بدهد. ماده ۳۴ ورود به خانه را جز در همین موارد فوری، فقط با اجازه ساکن یا حکم قضایی ممکن می‌داند.

بعد از آن، طبق ماده ۳۵ دادستان پس از گرفتن نظر مددکار دستور موقت می‌دهد، طبق ماده‌های ۲۹ و ۳۸ پرونده در دادگاه خانواده با گزارش و حضور مددکار رسیدگی می‌شود و مددکار نظر مشورتی می‌دهد، و طبق ماده ۴۴ مددکاران بهزیستی زیر نظر مرجع قضایی بر اجرای دستورها نظارت می‌کنند. کارفرمایانی که قانون نام برده، بهزیستی و واحد حمایت دادگستری‌اند؛ قانون مدرک خاصی برای این پست شرط نکرده است.

استخدام مددکار در بهزیستی و دولت چگونه است؟

این پست‌ها از راه آزمون استخدامی فراگیر پر می‌شوند، نه آگهی. بهزیستی برای آزمون چهاردهم سهمیه دارد، ولی عدد آن را مسئولانش یک بار ۶۶۱ و بار دیگر ۶۱۶ نفر گفته‌اند و سهم مددکار از آن اعلام نشده است؛ ثبت‌نام این آزمون در بهمن ۱۴۰۵ است. در این آزمون، نمره کتبی ۷۰٪ و ارزیابی نهایی ۳۰٪ نتیجه را می‌سازد. آزمون استخدامی وزارت بهداشت هم عنوان شغلی «مددکار بهداشتی و درمانی» دارد.

اورژانس اجتماعی بزرگ‌ترین مجموعه دولتی این کار است: از ۴٬۲۲۳ نفری که در آن کار می‌کنند، ۲٬۸۶۰ نفر خرید خدمت‌اند، یعنی کارمند رسمی نیستند. پس کسی که مددکاری می‌خواند، باید از اول بداند ورود به کار دولتی رقابتی و آهسته است.

از ۱٬۲۱۴ آگهی که با کلمه‌هایی مثل مددکار، مددکاری و بهزیستی پیدا شد، فقط ۲۸ آگهی کار مددکاری بود؛ بیشتر بقیه آگهی‌های «شبکه‌های اجتماعی» بودند. ۱۶ آگهی در تهران بود. آگهی بیمارستان، دادگستری یا اداره بهزیستی در آن میان نبود: این‌ها از راه آزمون استخدامی نیرو می‌گیرند و بهزیستی هم در آزمون استخدامی فراگیر سهمیه دارد.

بازار کار مددکاری چه شرطی دارد؟

• رشته‌هایی که خواسته بودند روانشناسی ۱۷، علوم اجتماعی ۱۶ و علوم تربیتی ۹ بار بود؛ متن ۱۷ آگهی رشته مددکاری را هم نام برده بود.
• ۱۸ آگهی سابقه کار خواسته بودند و ۸ آگهی بازدید منزل را جزو کار نوشته بودند.

یعنی مددکار برای همین آگهی‌های کم با روانشناس‌ها و فارغ‌التحصیلان علوم اجتماعی رقابت می‌کند؛ سابقه داوطلبی در خیریه‌ها از دوره دانشجویی، کار پیدا کردن را آسان‌تر می‌کند.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ مددکار اجتماعی را در گروه روانشناسی، مشاوره و علوم اجتماعی می‌آورند، بدون تفکیک سابقه. میانه حقوق دریافتی خالص این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۲۰ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۱۵ تا ۲۶ میلیون می‌گرفتند؛ درخواستشان برای ۱۴۰۵ میانه ۲۹ میلیون بود. در همان گزارش، رضایت شغلی این گروه ۲٫۳ از ۵ بود.

حقوق در آگهی‌ها

فقط ۶ آگهی مددکاری عدد حقوق داشتند: از ۱۰ تا ۱۷ میلیون برای کار پروژه‌ای تا ۳۵ تا ۴۵ میلیون برای سرپرست مددکاری؛ سه آگهی دیگر ۲۰ تا ۳۰، ۲۵ تا ۳۵ و ۳۱ تا ۳۹ میلیون بود. با این تعداد کم، عدد میانه‌ای برای آگهی‌ها نمی‌آوریم.

در ایران سازمان نظام یا پروانه کار جداگانه‌ای برای مددکاران اجتماعی نیست؛ رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران در ۱۳۹۳ نبود آن را گفته بود و قانونی هم که بعد از آن تصویب شده باشد پیدا نکردیم. تنها راه کار خصوصی، کلینیک‌های مددکاری اجتماعی زیر نظر بهزیستی است که از ۱۳۸۰ اجازه داشتند و در ۱۳۹۸ با یک بخشنامه عملا متوقف شدند. طبق اعلام معاون بهزیستی در خرداد ۱۴۰۵، شبکه‌ای با بیش از ۲۷۰ کلینیک دوباره در حال راه افتادن است و بخشنامه‌های بازدارنده لغو شده‌اند؛ شرایط مجوز کلینیک را از بهزیستی استان بپرس.

طبق همان اعلام، از این شبکه حدود ۶۰ کلینیک مستقل‌اند و اساسنامه شبکه تصویب شده، ولی مجمع عمومی‌اش هنوز برگزار نشده بود. شرط‌های گرفتن مجوز کلینیک، مثل مدرک و سال‌های سابقه لازم، در منبعی رسمی پیدا نکردیم. در نبود سازمان نظام، رزومه مددکار با سابقه واقعی ساخته می‌شود: کارورزی دوره دانشجویی، کار داوطلبانه در خیریه‌ها و مدرک‌های کوتاه تکمیلی.

در کارشناسی ارشد ۱۴۰۵، گروه امتحانی «مددکاری اجتماعی» دو گرایش دارد: مددکاری اجتماعی و مدیریت خدمات اجتماعی. درس‌های آزمون زبان، مددکاری اجتماعی، روانشناسی عمومی، جامعه‌شناسی و توانبخشی است. در آمریکا هم کار در بیمارستان و سلامت روان بیشتر کار کسی است که ارشد دارد.

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران استانداردی برای مددکاری نیست؛ نزدیک‌ترین، «کارشناس آسیب‌های اجتماعی» است: ۱۳۵ ساعت و سقف شهریه حضوری ۲۶٫۸۴ میلیون تومان. «مراقب امور بهداشت و سلامت خانواده» ۲۳۴ ساعت و ۱۴٫۵۹ میلیون، و «مشاور امور قضائی خانواده» ۱۰۰ ساعت و ۳۵٫۳۲ میلیون تومان است. این دوره‌ها جای کارشناسی را نمی‌گیرند؛ مکمل آن‌اند، به‌خصوص برای کسی که می‌خواهد در خانواده یا آسیب‌های اجتماعی کار کند.

کاردانی مددکاری در دفترچه‌های کنکور ۱۴۰۵ نبود، اما در میان فارغ‌التحصیلانی که در یک سایت کاریابی ثبت‌نام کرده‌اند، کاردانی هم دیده می‌شود و اسم مراکز علمی کاربردی آمده است؛ پس احتمالا راه کاردانی از دانشگاه علمی کاربردی هم هست. پیش از انتخاب، دفترچه همان سال را نگاه کن.