مددکار اجتماعی: کار در بهزیستی، بیمارستان و زندان، حقوق و استخدام

مسیر دوره‌ها از پایه‌های مصاحبه، ارزیابی و قوانین حمایتی شروع می‌شود، به کار گروهی، بحران و خانواده می‌رسد و در پایان به مدیریت پرونده و سیاست‌گذاری. این دوره‌ها جای لیسانس را نمی‌گیرند؛ برای کسی مفیدند که می‌خواهد در یک حوزه، مثلا بیمارستان یا بحران، زودتر جا بیفتد.

اگر روزی بخواهی کلینیک مددکاری باز کنی، مجوز آن را کمیسیون ماده ۲۶ بهزیستی می‌دهد و کلینیک باید چند نیروی متخصص، از جمله مددکار اجتماعی، داشته باشد. شرط‌های دقیق را از بهزیستی استان بپرس.

بهزیستی از اول، مددکاری را هسته کار خودش گذاشته است: معلولان، سالمندان، زنان سرپرست خانوار، کودکان بی‌سرپرست و آسیب‌های اجتماعی همه با یک پرونده مددکاری شروع می‌شوند. ولی از حدود ۱۳۹۹ بخش بزرگی از کار سطح اول بهزیستی به دفترهای غیردولتی به نام «مثبت زندگی» سپرده شد: دفترهای محله‌ای که طبق ماده ۲۶ قانون مجوز می‌گیرند و یک صاحب امتیاز، یک مسئول فنی و چند مددکار دارند. امروز وقتی آگهی «مددکار اجتماعی بهزیستی» می‌بینی، به احتمال زیاد کارفرمایت همین دفترها هستند، نه خود اداره بهزیستی. ۶ آگهی از ۴۱ آگهی مهر ۱۴۰۵ از همین دفترها بود.

چرا حقوق دفترهای مثبت زندگی پایین است؟

بهزیستی به این دفترها حقوق ماهانه نمی‌دهد؛ برای هر پرونده و هر بازدید پول می‌دهد. بخشنامه مهر ۱۳۹۹، هدف هر دفتر را ۴۵۰ پرونده گذاشته بود، برای مصاحبه و تشکیل هر پرونده ۴۰ هزار تومان، برای هر بازدید ۵۰ هزار تومان و برای کار مددکاری روی هر پرونده ۱۲۰ هزار تومان؛ با سقف حدود ۱۱۰ میلیون تومان برای کل سال یک دفتر. این سقف در یک یادداشت تخصصی تیر ۱۴۰۴ هنوز همان ۱۱۰ میلیون تومان آمده بود. نتیجه‌اش را در آگهی‌ها می‌بینی: دفترهای مثبت زندگی در مهر ۱۴۰۵ برای مددکار ۸٫۵ میلیون برای سه روز در هفته، و ۱۰ و ۱۲ میلیون تومان برای روزهای کوتاه هفت تا یک پیشنهاد داده بودند.

این نارضایتی تازه نیست. یک مددکار مثبت زندگی در فارس در اردیبهشت ۱۴۰۲ گفته بود با ۵۰۰ هزار تومان شروع کرده و بعد به یک میلیون رسیده، قرارداد ندارد و هر مددکار ۱۵۰ پرونده را رسیدگی می‌کند. در خود ادارات بهزیستی بار کار سنگین‌تر هم هست: یک مددکار توانبخشی بهزیستی تهران در ۱۳۹۹ گفته بود هر مددکار بیش از هزار پرونده دارد.

کار در خود بهزیستی

جاهای رسمی بهزیستی از راه آزمون استخدامی فراگیر پر می‌شود. شغل مددکار در اورژانس اجتماعی و مراکز بهزیستی هم معمولا قرارداد خرید خدمت است؛ مدیرکل بهزیستی کردستان در آذر ۱۴۰۴ از حقوق پایین و نبود امنیت شغلی همین نیروها گفته بود. پس دفتر مثبت زندگی برای خیلی‌ها پله اول است: سابقه کار مددکاری می‌سازد، ولی با این حقوق، بیشتر یک شروع است تا یک مقصد.

بیمارستان‌های دولتی واحد مددکاری دارند. رئیس اداره مددکاری وزارت بهداشت در بهمن ۱۴۰۱ گفت برای هر ۷۴ تخت بیمارستانی یک مددکار اجتماعی هست و پیش از یک طرح کارسنجی در ۶۰ بیمارستان، این نسبت یک مددکار برای ۲۰۰ تخت بود. به گفته همو، مددکاران بیمارستان‌ها در ۱۴۰۰ کار ۱۵ هزار بیمار ناشناس و ۲۳ هزار بیمار بی‌خانمان را سامان دادند.

کار روزانه در بیمارستان از دستورالعمل‌های وزارت بهداشت می‌آید:

• حمایت مالی: سنجیدن وضع بیمار نیازمند و نظر دادن درباره میزان کمک هزینه درمان، و وصل کردن او به بیمه و خیریه.
• بیمار بی‌همراه یا ناشناس: پیدا کردن خانواده، گرفتن تصمیم‌های اداری و برنامه ترخیص ایمن، یعنی اینکه بیمار بعد از مرخص شدن جایی برای رفتن داشته باشد.
• کودک‌آزاری و خشونت: شناسایی و گزارش طبق راهنمای مددکاران در کودک‌آزاری.
• اقدام به خودکشی: وزارت بهداشت در آبان ۱۴۰۴ از ابلاغ پروتکل مداخله مددکاری برای رفتارهای خودآسیب‌رسان خبر داد.
• دادن خبر بد و بیماری‌های سخت: همراهی بیمار و خانواده‌اش در بیماری‌های سخت مثل سرطان.

مددکار بیمارستان در عمل عضو کادر درمان است، ولی شماره نظام پزشکی ندارد و تا ۱۴۰۱ سختی کار و پروانه حرفه‌ای این شغل فقط «در حال پیگیری» بود. رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران هم در دی ۱۴۰۳ خواسته بود بعضی شاخه‌های مددکاری مشمول سختی کار شوند؛ خبری از تصویب آن پیدا نکردیم. فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های علوم پزشکی، مثل کادر درمان، برای طرح نیروی انسانی هم ثبت‌نام می‌کنند.

مددکار زندان کیست؟

کار مددکار در زندان را آیین‌نامه اجرایی مددکاری اجتماعی سازمان زندان‌ها، مصوب شهریور ۱۳۷۹، نوشته است. طبق آن در زندان‌ها واحد مددکاری هست و مددکار برای هر زندانی پرونده شخصیت تشکیل می‌دهد، با خانواده‌اش گفت‌وگو می‌کند، درباره ملاقات، مرخصی و آزادی مشروط نظر می‌دهد و با شاکی حرف می‌زند تا شاید رضایت بدهد. همین آیین‌نامه به سازمان زندان‌ها اجازه داده از مددکاران افتخاری نهادها و موسسه‌ها هم کمک بگیرد؛ این یکی از معدود راه‌های رسمی کار داوطلبانه در مددکاری است.

مددکار کمیته امداد چه می‌کند؟

کمیته امداد در آبان ۱۳۹۹ گفته بود ۶ هزار مددکار و مشاور به ۲ میلیون و ۵۷۳ هزار خانوار زیر پوشش خدمت می‌دهند؛ یعنی به‌طور میانگین حدود ۴۳۰ خانوار برای هر نفر. کار مددکار کمیته بررسی وضع خانواده برای پوشش، بازدید دوره‌ای، معرفی به کمک‌های درمانی و تحصیلی و طرح‌های اشتغال است. استخدام آن از راه آزمون و فراخوان خود کمیته است، نه آگهی سایت‌های کاریابی؛ در ۴۱ آگهی ما هیچ آگهی‌ای از کمیته، زندان یا دادگستری نبود.

• رشته: ۳۲ آگهی نام مددکاری را آورده بودند، ولی ۱۷ آگهی روانشناسی و ۷ آگهی علوم اجتماعی را هم می‌پذیرفتند. یعنی رقیب تو در بیشتر این آگهی‌ها روانشناس‌ها هم هستند.
• سابقه: ۲۰ آگهی از سابقه کار حرف زده بودند، از یک سال تا چهار سال در سازمان‌های حمایتی.
• کامپیوتر و گزارش: ۲۳ آگهی ورد، اکسل یا مهارت‌های هفت‌گانه کامپیوتر خواسته بودند و ۱۸ آگهی گزارش‌نویسی را جزو کار نوشته بودند. مددکاری امروز نصفش پرونده و سامانه است.
• پاره‌وقت و بیمه: ۷ آگهی از ۲۴ آگهی سایت کاریابی پاره‌وقت بود. در دیوار، ۱۰ آگهی بیمه داشتند و ۵ آگهی صریحا نوشته بودند بیمه ندارد.
• شرکت‌ها: یک کارخانه تولیدی برای کارکنانش دو مددکار می‌خواست: مصاحبه، سنجیدن مشکلات خانوادگی و رفاهی کارکنان و پیگیری تا نتیجه. این بازار کوچک ولی تازه است.

کار در بیمارستان، بهزیستی، زندان و کمیته امداد در هیچ‌کدام از این آگهی‌ها نبود؛ این‌ها از راه آزمون استخدامی پر می‌شوند. پس آگهی‌ها فقط نیمی از بازار را نشان می‌دهند: نیمه‌ای که در خیریه‌ها و دفترهای غیردولتی است.

حقوق مددکار در آگهی‌ها

از ۴۱ آگهی، فقط ۱۱ آگهی عدد حقوق نوشته بودند و ۳ آگهی دیگر «پایه وزارت کار». چهار آگهی ۲۰ میلیون یا بیشتر می‌دادند: ۲۳ تا ۲۵ میلیون یک خیریه در تهران برای کار تمام‌وقت ۹ تا ۱۷ با بیمه، ۲۰ تا ۲۳ میلیون در شیراز، ۲۰ تا ۳۰ میلیون یک جمعیت حمایت از بهبودیافتگان در ساوه با چهار سال سابقه، و ۲۵ تا ۳۵ میلیون برای یک مددکار بازنشسته باتجربه. هفت آگهی دیگر کمتر از حداقل قانونی پیشنهاد داده بودند، از ۶ تا ۱۲ میلیون؛ بیشترشان کار شش‌ساعته یا سه روز در هفته بود و چند تا بیمه نداشتند.

حقوق مددکار در دولت

مددکار رسمی یا پیمانی بهزیستی، بیمارستان دولتی یا زندان حقوقش را از جدول حقوق کارکنان دولت می‌گیرد، نه از بازار. ضریب حقوق کارکنان دولت در ۱۴۰۵ بیست درصد بالا رفت و حداقل حکم کارگزینی حدود ۱۸٫۷ میلیون تومان شد؛ مزایا، سابقه و حق‌های جانبی روی این عدد می‌آید. عدد جداگانه‌ای برای حقوق مددکار بهزیستی، بیمارستان یا کمیته امداد در منبع معتبری پیدا نکردیم؛ عددهای «۳۰ تا ۵۰ میلیون» که در بعضی سایت‌ها هست، منبعی ندارند و با آگهی‌های امروز جور نیستند.

چه چیزی حقوق مددکار را بالا می‌برد؟

• استخدام دولتی: ثبات و بیمه بیشتر، هرچند ورود به آن کند است.
• سابقه و ارشد: آگهی‌های پرداخت بالاتر سه تا چهار سال سابقه یا ارشد می‌خواستند.
• حوزه تخصصی: ترک اعتیاد، کودک‌آزاری و مددکاری بیمارستانی تجربه‌ای می‌خواهند که همه ندارند.
• کار تمام‌وقت با بیمه: بیشتر پیشنهادهای زیر حداقل، کار نیمه‌وقت بدون بیمه بود.

مددکار هر روز با زندگی خصوصی آدم‌ها سروکار دارد، برای همین اصول کار برایش مهم‌تر از خیلی شغل‌هاست. آیین‌نامه مددکاری سازمان زندان‌ها این اصول را صریح نوشته است:

• پذیرش: مددکار هر مددجو را صرف‌نظر از عقیده، نژاد و وضع مالی می‌پذیرد.
• رازداری: آیین‌نامه آن را مهم‌ترین رکن کار مددکاری می‌داند.
• حفظ کرامت: با مددجو با احترام رفتار می‌شود، هر کاری کرده باشد.
• خودآگاهی: مددکار باید بداند احساس و پیش‌داوری خودش کجا روی تصمیمش اثر می‌گذارد.

انجمن مددکاران اجتماعی ایران هم ترجمه فارسی بیانیه اخلاقی جهانی مددکاری را در کنار یک سوگندنامه اخلاقی منتشر کرده است.

سختی‌هایی که باید بدانی

• بار پرونده: از ۱۵۰ پرونده در یک دفتر مثبت زندگی تا بیش از هزار پرونده به گفته یک مددکار بهزیستی.
• فرسایش روانی: یک پژوهش ۱۴۰۵ با مصاحبه با ۱۸ مددکار زن بهزیستی، فرسایش شغلی را از تجربه‌های مشترک آن‌ها یافته بود. شنیدن هرروزه قصه‌های تلخ اثر می‌گذارد.
• حقوق و امنیت شغلی: قرارداد خرید خدمت، دفترهای پرونده‌محور و آگهی‌های نیمه‌وقت بدون بیمه.
• کار میدانی: بازدید منزل در محله‌های مختلف، گاهی دور و در گرما؛ یک مددکار مثبت زندگی در نظری زیر یک مطلب حقوقی همین را کنار حقوق کم گله کرده بود.

در مقابل، کمتر شغلی هست که اثرش را این‌قدر مستقیم ببینی: کودکی که به مدرسه برمی‌گردد یا بیماری که بعد از ترخیص جایی برای رفتن دارد.