سنگ کار ساختمان: کار کف، پله و نما، دستمزد متری و راه شروع از شاگردی

سه دوره فنی و حرفه‌ای، پشت سر هم

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد استان تهران، سنگ‌کاری سه دوره زنجیره‌ای دارد:

• کارگر عمومی سنگ کار: ۲۴ ساعت، حدود ۴٫۴۵ میلیون تومان حضوری؛ ورود با پنجم ابتدایی و بدون پیش‌نیاز. مصالح و ابزار، انبار کردن سنگ، ساختن ملات و دوغاب و کمک در کف، قرنیز و کف پنجره.
• کمک سنگ کار (درجه ۲): ۱۳۰ ساعت (۳۶ ساعت نظری و ۹۴ ساعت عملی)، حدود ۲۴٫۱ میلیون تومان. خواندن نقشه ساختمان، برش سنگ، کار در ارتفاع و ساختن داربست، همکاری در نمای قائم، بندکشی و کف. پیش‌نیاز آن گواهی کارگر عمومی یا پنج سال سابقه کمک سنگ‌کاری است.
• سنگ کار: ۱۶۲ ساعت، حدود ۱۷٫۱ میلیون تومان؛ پیش‌نیاز آن کمک سنگ کار است.

جمع این سه دوره ۳۱۶ ساعت و حدود ۴۵٫۷ میلیون تومان است. مرکزهای دولتی همین دوره‌ها را با هزینه بسیار کمتر برگزار می‌کنند اما ظرفیتشان محدود است؛ در آبان ۱۴۰۵ برای دوره «سنگ کار» چهار کلاس فعال در چند استان ثبت‌نام داشت.برای دیوار و کرسی با سنگ لاشه هم دوره جدای «دیوارچین سنگی» با ۱۵۰ ساعت و حدود ۲۷٫۸ میلیون تومان در همین فهرست هست.

دوره بدون کارگاه به کار نمی‌آید

هیچ دوره‌ای جای ماه‌ها کار کنار استادکار را نمی‌گیرد. ارزش دوره در سه چیز است: ایمنی کار با فرز و داربست را درست یاد می‌گیری، گواهی مهارت می‌گیری که برای کارت مهارت و بیمه کارگران ساختمانی لازم است، و زبان نقشه و متره را زودتر از کارگاه یاد می‌گیری. کسی که سال‌ها سابقه دارد معمولا می‌تواند بدون گذراندن کلاس فقط در آزمون مهارت شرکت کند.

سنگ کار ساختمان کسی است که سنگ آماده را در جای خود می‌نشاند: اندازه می‌گیرد، با فرز می‌برد، با ملات، چسب و اسکوپ محکم می‌کند و آخر کار بندها را پر و سطح را تمیز می‌کند. سنگ را خودش تولید نمی‌کند. سنگ از کارخانه سنگبری با ضخامت و ابعاد مشخص به کارگاه می‌رسد و مهارت سنگ‌کار در برش بی‌پرت، تراز دقیق و اتصال مطمئن است. کار او بعد از اسکلت و سفت‌کاری شروع می‌شود و معمولا هم‌زمان با کاشی‌کار، گچ‌کار و تاسیسات در ساختمان جلو می‌رود.

کف، پله و پاگرد

بیشتر روزهای کاری سنگ‌کار در لابی، راه‌پله، پارکینگ و حیاط می‌گذرد. سنگ کف روی بستر ماسه و سیمان و با شیب حساب‌شده به سمت کفشور نشانده می‌شود. پله کار ظریف‌تری است: کف پله و پیشانی آن باید یک خط بخوانند، لبه‌ها ابزار بخورند و ارتفاع پله‌ها یکسان بماند؛ چند میلی‌متر اختلاف در رفت‌وآمد هر روز حس می‌شود.

بدنه داخلی، قرنیز، کف پنجره و آبچکان

سنگ دیوار راهرو و لابی، قرنیز پای دیوار، سنگ کف پنجره و آبچکان زیر آن هم با سنگ‌کار است. این قطعه‌ها کوچک‌اند ولی هر کدام چند برش دارند؛ سرعت کار در این بخش را تعداد برش‌ها تعیین می‌کند، نه متراژ.

نمای بیرونی

نمای سنگی سنگین‌ترین و پرمسئولیت‌ترین بخش این حرفه است: کار روی داربست، با پلاک‌هایی که هر کدام چند کیلو وزن دارند و باید سال‌ها در باد و زلزله سر جایشان بمانند. دستمزد نما از کف بیشتر است و قاعده‌های اجرایی آن هم سخت‌تر. پایین‌تر بخشی جدا درباره سنگ کار نما نوشته‌ایم.

یک اکیپ سنگ‌کاری چطور کار می‌کند؟

در یک کار متوسط سه نقش کنار هم‌اند. شاگرد ملات و دوغاب می‌سازد، سنگ را به طبقه می‌برد و پشت سنگ دوغاب می‌ریزد. برشکار اندازه‌ها را از استادکار می‌گیرد و قطعه‌ها را با فرز و دستگاه می‌برد. استادکار ریسمان و تراز را می‌کشد، ردیف اول را می‌نشاند و کار را تحویل می‌دهد. در کارهای بزرگ همین سه نفر یک اکیپ‌اند و با صاحب‌کار یا پیمانکار قرارداد متری می‌بندند.

نظرسنجی حقوق ۱۴۰۵ فقط ۳۱ پاسخ از این گروه دارد و میان استادکار و شاگرد فرق نمی‌گذارد؛ پس آن را یک برآورد کلی بدان. دو عدد را جدا بخوان: دریافتی، پولی است که پایان ۱۴۰۴ در دست کارگر ماند و درخواستی، عددی است که برای ۱۴۰۵ می‌خواهند. فاصله ۳۷ تا ۵۵ میلیون در تهران همین فرق است، نه افزایش حقوق.

آگهی‌های تازه مزد روزانه را روشن‌تر نشان می‌دهند. در ۱۴ آگهی که مزد شاگرد و دوغاب‌ریز را نوشته بودند، روزمزد از ۱٫۱ تا ۱٫۶ میلیون تومان بود و میانه آن حدود ۱٫۴۵ میلیون. چهار آگهی برای برشکار ۱٫۲ تا ۲ میلیون و شش آگهی برای استادکار ۱٫۷ تا ۳٫۵ میلیون تومان در روز پیشنهاد داده بودند؛ استادکار در مشهد ارزان‌تر بود (۱٫۷ تا ۲٫۳ میلیون) و در تهران، کرج و اهواز ۳ تا ۳٫۵ میلیون. تنها آگهی ماهانه با عدد، برای نمای خشک در تهران، ۵۰ تا ۶۰ میلیون تومان با بیمه و ناهار می‌داد و در سایت کاریابی هم یک آگهی سنگ‌کار ساختمانی حقوق ۳۰ تا ۶۰ میلیون تومان پیشنهاد کرده بود.

چه چیزی درآمد سنگ‌کار را بالا می‌برد؟

• نما به جای کف: اجرت هر متر نمای ساده تا دو برابر کف ۶۰ در ۶۰ است و نمای رومی از آن هم بیشتر.
• اکیپ خودت: تا وقتی روزمزد کار می‌کنی، سقف درآمد روزمزد است؛ وقتی متری قرارداد می‌بندی، سرعت اکیپ مستقیم به درآمد تبدیل می‌شود.
• کار بی‌پرت: سنگ گران است و صاحب‌کار سنگ‌کاری را دوباره صدا می‌زند که کم‌تر سنگ خراب کند.
• اسلب و سنگ بزرگ: نصب قطعه‌های بزرگ و جور کردن رگه‌ها کار هر کسی نیست و اجرت جدا دارد.
• فصل و شهر: کار نما در زمستان و روزهای یخبندان کم می‌شود و پروانه‌های ساختمانی هم کم شده است: شمار پروانه‌های ساخت در زمستان ۱۴۰۴ نسبت به زمستان ۱۴۰۳ حدود ۳۷ درصد کمتر بود.

یک مثال ساده از حساب ما، نه قول درآمد: اگر اکیپی در هفته ۲۰ متر مربع نمای ساده با اجرت متری یک میلیون تومان کار کند، ۲۰ میلیون تومان می‌گیرد؛ مزد شاگرد و برشکار، رفت‌وآمد، ابزار و روزهای بی‌کاری از همین پول کم می‌شود.

روش تر (ملاتی) با اسکوپ

رایج‌ترین روش در ساختمان‌های مسکونی است. سنگ‌کار پشت هر پلاک با فرز چند شیار مورب می‌زند، اسکوپ فلزی را در شیار جا می‌اندازد، پلاک را با ریسمان و شاقول روی دیوار می‌نشاند و پشت آن ملات ماسه و سیمان می‌ریزد. پایه اسکوپ در ملات گیر می‌کند و سنگ را به دیوار می‌دوزد. بعضی اکیپ‌ها به جای اسکوپ آماده، سیم گالوانیزه را ضربدری از شیارها رد می‌کنند. پشت سنگ صیقلی است و ملات به تنهایی به آن نمی‌چسبد؛ برای همین سنگی که بدون اسکوپ چسبانده شود، با نفوذ آب و گذشت زمان شل می‌شود و ممکن است بیفتد.

نمای خشک با زیرسازی و انکر

در نمای خشک، سنگ روی یک زیرسازی فلزی سوار می‌شود و با انکر و پیچ به آن بسته می‌شود؛ پشت سنگ ملات نیست و هوا جریان دارد. این روش در ساختمان‌های بلند و اداری بیشتر است، ابزار و دقت بیشتری می‌خواهد و معمولا کار اکیپ‌های تخصصی است که نقشه زیرسازی را از مهندس می‌گیرند. در آگهی‌های تازه هم «نما خشک» جدا از سنگ‌کاری معمولی آمده بود و پیشنهاد آن با حقوق ماهانه و بیمه بود.

نمای رومی

نمای رومی یا کلاسیک پر از قاب پنجره، ستون، سرستون، قرنیز و ابزارهای لبه است. هر قطعه باید با قطعه کنارش جور شود و برش‌ها زیاد است؛ اجرت آن در فهرست‌های بازار آبان ۱۴۰۵ میان ۱٫۵ تا ۲ میلیون تومان برای هر متر مربع بود. استادکار نمای رومی معمولا سال‌ها روی نمای ساده و پله کار کرده است.

قاعده‌ها با تاریخ

دستورالعمل نمای خارجی ساختمان‌ها (ضابطه ۷۱۴، ویرایش دوم، ۱۴۰۱) برای نمای سنگی اتصال مکانیکی را لازم می‌داند و ملات به تنهایی را کافی نمی‌شمارد؛ ضخامت و ابعاد سنگ هم باید با ارتفاع ساختمان جور باشد. این دستورالعمل می‌گوید نمای سنگی پرکاربردترین نما در ایران و منشا بیشتر حادثه‌های ریزش نماست. مسئولیت طراحی با مهندس و ناظر است، اما سنگ‌کاری که اسکوپ را جا بیندازد یا آبچکان لبه پنجره را فراموش کند، همان کسی است که کار را خراب کرده است.

مشهد با ۷۰ آگهی نیمی از کل را داشت؛ بعد تهران ۱۶، اصفهان ۱۵، تبریز ۱۱، شیراز ۸، قم ۷ و کرج و اهواز هر کدام ۶. ۸۱ آگهی در مهر، ۵۲ آگهی در آبان و ۶ آگهی در شهریور منتشر شده بود. شیوه پرداخت در ۱۰۷ آگهی «توافقی»، در ۲۰ آگهی روزانه و در ۱۱ آگهی ماهانه بود.

• ۷۲ آگهی جنسیت را «آقا» زده بودند و ۴۹ آگهی «فرقی نمی‌کند»؛ آگهی فقط برای خانم نبود.
• ۴۴ آگهی از تسویه هفتگی یا ده‌روزه نوشته بودند؛ در این کار پول بیشتر هفته‌به‌هفته داده می‌شود، نه ماهانه.
• ۳۴ آگهی کار نما و ۱۶ آگهی کار اسلب را نام برده بودند.
• ۱۶ آگهی درباره نیروی افغانستانی نوشته بودند، چه برای پذیرفتن و چه برای نپذیرفتن؛ ۴ آگهی فقط ایرانی می‌خواست.
• فقط ۵ آگهی پایان خدمت سربازی را شرط کرده بود.