آموزش بنایی: از کارگر عمومی تا استاد بنا، هزینه دوره و دستمزد روزانه

یادگیری بنایی چقدر طول می‌کشد؟

کلاس‌های فنی و حرفه‌ای در چند ماه تمام می‌شوند؛ دوره بنای سفت کار در مراکز دولتی حدود یک تا چهار ماه است. اما رسیدن از شاگردی به بنایی که کارفرما دیوار را به او بسپارد، در کارگاه معمولا چند فصل کاری کامل طول می‌کشد، چون سرعت و دقت با هم لازم است. پیمانکاری و گرفتن کار کنتراتی چند سال تجربه و آشنایی با چند سازنده می‌خواهد.

بنا یا «بنای سفت کار» کسی است که بدنه خام ساختمان را با مصالح بنایی می‌سازد: دیوارهای آجری و بلوکی، تیغه‌های جداکننده، کرسی‌چینی زیر دیوارها، نعل درگاه بالای در و پنجره، پله آجری یا بتنی و شیب‌بندی پشت بام. کار او بعد از اسکلت فلزی یا بتنی و پیش از کار گچ‌کار، کاشی‌کار، نقاش و تاسیسات است. به همین دلیل در کارگاه به این مرحله «سفت‌کاری» می‌گویند و به مرحله‌های بعد «نازک‌کاری».

یک روز کاری بنا معمولا این‌طور می‌گذرد: صبح زود کرم‌بندی و ریسمان‌کشی ردیف اول، آماده کردن ملات با کمک شاگرد، چیدن ردیف‌ها با کنترل شاقول و تراز، جاگذاشتن قوطی برق و لوله برای تاسیسات و در پایان روز تمیز کردن بندها و ابزار. کار بیشتر سرپاست، با بلند کردن آجر و بلوک و گاهی روی داربست. بنا با شاگرد یا کمک بنا کار می‌کند و از سرکارگر یا پیمانکار دستور می‌گیرد؛ نقشه را مهندس ناظر کنترل می‌کند.

بنا با کاشی‌کار و کناف‌کار چه فرقی دارد؟

بنا با «ملات خیس» و مصالح سنگین کار می‌کند و دیوار باربر یا تیغه می‌سازد. کاشی‌کار روی همین دیوار پوشش نهایی را می‌چسباند و بسیاری از بناهای شهرهای کوچک کاشی‌کاری ساده را هم انجام می‌دهند، اما کاشی‌کاری در این صفحه فقط یک مهارت جانبی است. کناف‌کار برعکس، دیوار خشک و سبک را با پروفیل و صفحه گچی می‌سازد و ملات نمی‌خواهد.

در گفت‌وگوی روزمره به استادکار باتجربه «اوستا» یا «استاد بنا» می‌گویند و به کسی که دیوارچینی را تازه یاد گرفته «کمک بنا». این سه اسم با سه پله دوره‌های فنی و حرفه‌ای هم جور است که پایین‌تر آمده است.

آموزش بنایی ساختمان در سازمان فنی و حرفه‌ای سه استاندارد پشت سر هم دارد و هر کدام پیش‌نیاز بعدی است. ساعت‌ها از خود استانداردهاست و شهریه از فهرست شهریه آموزشگاه‌های آزاد استان تهران برای سال ۱۴۰۵ که در خرداد ۱۴۰۵ منتشر شد:

• کارگر عمومی بنای سفت کار: ۱۶ ساعت (۷ ساعت نظری و ۹ ساعت عملی)، شهریه ۲٫۹۶ میلیون تومان. شرط مدرک تحصیلی ندارد؛ استاندارد ورود را «پنجم ابتدایی یا بی‌سواد با ۳ سال سابقه کار» نوشته است. شناختن مصالح و ابزار، بار زدن و انبار کردن مصالح، کمک در ساختن ملات و نظافت کارگاه را یاد می‌دهد.
• کمک بنای سفت کار: ۲۲۱ ساعت، شهریه ۲۳٫۴ میلیون تومان، ورود با پنجم ابتدایی و گواهی پله اول. دیوارچینی و کار با ابزار دقیق در این دوره جدی می‌شود.
• بنای سفت کار: ۲۴۷ ساعت، شهریه ۲۶٫۱ میلیون تومان، با پیش‌نیاز کمک بنای سفت کار. کرسی‌چینی با سنگ و آجر، دیوارچینی با ملات‌های آبی و هوایی، تقسیمات آجر، نعل درگاه، قوس، پله و سنگ ازاره در این سطح است.

هر سه پله روی هم ۴۸۴ ساعت و حدود ۵۲٫۵ میلیون تومان می‌شود. مراکز دولتی فنی و حرفه‌ای همین دوره‌ها را با هزینه بسیار کمتر برگزار می‌کنند؛ در آبان ۱۴۰۵ در سامانه‌های ثبت‌نام ۹ دوره فعال بنای سفت کار و ۷ دوره کمک بنا در مراکز چند استان دیده می‌شد، بیشتر برای آقایان. در هنرستان‌های کار و دانش هم استاندارد «بنای سفت کار درجه ۱» با ۲۷۰ ساعت وجود دارد.

آزمون و مدرک

آخر هر دوره آزمون کتبی و عملی است. در استاندارد پله اول، ۲۵ درصد نمره کتبی، ۶۵ درصد عملی و ۱۰ درصد اخلاق حرفه‌ای است. کسی که سال‌ها بنایی کرده لازم نیست سر کلاس بنشیند؛ می‌تواند فقط در آزمون مهارت شرکت کند و با قبولی گواهی بگیرد. این گواهی همان چیزی است که برای کارت مهارت کارگران ساختمانی و بیمه لازم است.

اگر روی داربست یا در ارتفاع کار می‌کنی، دوره «ایمنی و بهداشت حرفه‌ای در کارگاه‌های ساختمانی» با ۵۰ ساعت و ۹٫۳ میلیون تومان کنار این مسیر می‌آید. دوره‌های «داربست بند» (۲۱۳ ساعت، ۳۹٫۵ میلیون تومان) و «فن‌ورز کار در ارتفاع» (۲۵۰ ساعت، ۴۶٫۳ میلیون تومان) حرفه‌های جدا هستند و برای بنا لازم نیستند.

کلاس یا شاگردی؟

کلاس اصول، ایمنی و مدرک را می‌دهد؛ سرعت و دست‌روانی فقط با کار روزانه در کارگاه می‌آید. راه معمول این است که پله اول را بگذرانی، شاگرد یک بنا شوی و دوره کمک بنا را عصرها یا در فصل کم‌کار بخوانی. ویدئوها و فایل‌های PDF آموزش بنایی برای شناختن اسم‌ها و مراحل خوب‌اند، اما هیچ‌کدام جای ساعت‌ها چیدن آجر زیر نگاه یک استاد را نمی‌گیرند.

برای بنا، گواهی فنی و حرفه‌ای بیشتر از هر چیز کلید بیمه کارگران ساختمانی است. قاعده‌ها این‌هاست:

• قانون بیمه کارگران ساختمانی (۱۳۸۶، با اصلاحات بعدی): فقط کارگری که «کارت مهارت فنی» معتبر داشته باشد، ثبت‌نام کند و سهم خودش را بپردازد زیر پوشش می‌رود. سهم کارگر ۷ درصد است و بقیه از عوارض پروانه ساختمانی تامین می‌شود.
• مدارک ثبت‌نام (مهر ۱۴۰۵): کارت ملی، کارت مهارت فنی معتبر و شناسنامه بیمه‌شده و افراد تحت تکفل.
• حق بیمه ماهانه از مهر ۱۴۰۵: برای سطح یک یعنی «کارگر ماهر و استادکار» حدود ۲٫۲۱ میلیون تومان در ماه و برای سطح سه یعنی «کارگر عمومی» حدود ۱٫۵۱ میلیون تومان. مبنای آن چند برابر حداقل مزد ۱۴۰۵ است.
• اعتبار کارت (اسفند ۱۴۰۴): کارت مهارت تاریخ انقضا دارد. تامین اجتماعی در ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ اعلام کرد کارت‌هایی که از بهمن ۱۴۰۴ تا فروردین ۱۴۰۵ منقضی می‌شوند، خودکار تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۵ تمدید شده‌اند تا بیمه‌پردازی قطع نشود.
• ظرفیت (مرداد ۱۴۰۵): بیش از ۶۰۰ هزار کارگر ساختمانی بیمه فعال دارند و سازمان گفته است برای پوشش همه متقاضیان منابع کافی ندارد. یعنی داشتن کارت، ورود فوری به بیمه را تضمین نمی‌کند.
• بیمه بیکاری: برای کارگران ساختمانی برقرار نیست؛ این بیمه درمان، از کارافتادگی و بازنشستگی را پوشش می‌دهد.

قانونی پیدا نکردیم که بازرس کارگاه، بنای بدون کارت را از کار منع کند؛ کارت بیشتر برای بیمه و برای کار با پیمانکارهای بزرگ به کار می‌آید. قاعده‌های بیمه هر سال با بخشنامه تازه عوض می‌شود؛ پیش از ثبت‌نام آخرین بخشنامه را در دفتر تامین اجتماعی بپرس.

تصویر کلی روشن است: بازار بیش از هر کس دنبال کارگر و شاگردی است که کنار یک بنا کار کند. ۶۵ آگهی کارگر یا شاگرد می‌خواست و ۳۳ آگهی استادکار؛ ۳۷ آگهی هم از اکیپ و کار متری حرف زده بود و ۱۷ آگهی نقش را ننوشته بود؛ یک آگهی می‌تواند چند نقش بخواهد. در فیلد عنوان شغلی، ۷۷ آگهی «بنا» و ۲۴ آگهی «کارگر ساختمان» زده بودند. مشهد با ۳۵ آگهی بیشترین سهم را داشت، بعد تهران ۲۲، تبریز و شیراز هر کدام ۱۶ و اصفهان ۱۰.

شرط‌ها و مزایایی که در آگهی‌ها آمده بود

• جنسیت: ۶۸ آگهی «آقا» و ۳۰ آگهی «فرقی نمی‌کند» زده بودند؛ هیچ آگهی‌ای فقط خانم نخواسته بود.
• سربازی: فقط ۷ آگهی پایان خدمت یا معافیت را الزامی کرده بودند؛ ۴۰ آگهی «فرقی ندارد».
• سن: در ۱۱ آگهی سقف یا بازه سن آمده بود، بیشتر بین ۲۰ تا ۴۰ سال.
• شیوه پرداخت: ۷۱ آگهی توافقی، ۲۵ روزانه و ۲۰ ماهانه. در ۲۳ آگهی تسویه هفتگی، پانزده‌روزه یا مساعده نوشته شده بود.
• جا و غذا: ۲۷ آگهی جای خواب یا خوابگاه می‌داد و ۳۰ آگهی از ناهار یا غذا حرف زده بود؛ این‌ها بیشتر برای کار در شهر یا استان دیگر است.
• اتباع: در ۱۹ آگهی درباره کارگر اتباع نوشته شده بود، از «فقط اتباع» تا «اتباع پذیرش نداریم».
• مصالح سبک: ۸ آگهی کار با بلوک هبلکس یا لیکا می‌خواست؛ یادگرفتن این بلوک‌ها امتیاز است.

کار بنایی از کجا پیدا می‌شود؟

آگهی فقط یک راه است. بیشتر کار بنا از راه سرکارگر و پیمانکاری که با او کار کرده، معرفی بناهای دیگر و سازنده‌های محله پیدا می‌شود. در بسیاری از شهرها «میدان کارگری» هم هست که کارفرما صبح زود از آن‌جا کارگر روزمزد می‌برد. برای شروع، شاگردی کنار یک بنای خوش‌نام بهترین راه است: هم کار یاد می‌گیری و هم او تو را به کارفرماهای بعدی معرفی می‌کند. در سایت‌های کاریابی ملی، آگهی بنا تقریبا وجود ندارد؛ در جست‌وجوی آبان ۱۴۰۵ میان ۱۸۶ آگهی، حتی یک آگهی بنا نبود.

وقتی دستت راه افتاد، کار متری صرفه بیشتری دارد. در یک آگهی شیراز، دیوارچینی هر متر مربع ۱۶۰ هزار تومان قیمت داشت و نوشته بود یک استاد و یک کارگر روزی ۵۰ تا ۶۰ متر مربع کار می‌کنند؛ در تهران یک پیمانکار برای تیغه‌چینی با لیکا و هبلکس هر متر مربع ۲۳۰ هزار تومان می‌داد.

این جدول از نظرسنجی حقوق ۱۴۰۵ است که خانواده «تخصص‌های ساختمانی» را با نمونه شغل‌های بنا، گچ‌کار و کاشی‌کار جدا کرده است. نمونه کوچک است (۳۱ پاسخ) و سابقه را جدا نمی‌کند، پس عدد تهران را یک برآورد بدان. دو ستون را با هم اشتباه نکن: دریافتی پولی است که آخر ۱۴۰۴ واقعا گرفته‌اند و درخواستی عددی است که برای ۱۴۰۵ می‌خواهند؛ در تهران میانه دریافتی ۳۷ میلیون و میانه درخواستی ۵۵ میلیون تومان است.

روزمزد بنا در آبان ۱۴۰۵

بیشتر بناها ماهانه حقوق نمی‌گیرند و روزمزد یا کنتراتی کار می‌کنند. فهرست قیمت یک بازار خدمات ساختمانی که آخرین بار در آبان ۱۴۰۵ به‌روز شده، روزمزد بنا را ۳٫۳ تا ۴ میلیون تومان، دیوارچینی روزانه را ۳ تا ۴ میلیون و کارگر ساده روزمزد را ۱٫۷۴ تا ۲٫۳ میلیون تومان نوشته است. فهرست دیگری در مرداد ۱۴۰۵ روزمزد بنا را ۲٫۸ تا ۳٫۵ میلیون تومان آورده بود. این عددها برای کار خانگی و تعمیرات در شهرهای بزرگ است و مزد روز کار برای پیمانکار در کارگاه‌های بزرگ معمولا پایین‌تر است.

روزمزدی که خود کارفرماها در متن آگهی نوشته بودند کمی پایین‌تر از فهرست‌های قیمت است: برای بنا ۱٫۵ تا ۳ میلیون تومان در روز (۱۰ آگهی، میانه حدود ۲٫۴ میلیون؛ در تهران ۲٫۵ میلیون) و برای کارگر و شاگرد بنا ۱ تا ۱٫۸ میلیون تومان (۱۶ آگهی، میانه ۱٫۲ میلیون). چند آگهی ماهانه هم عدد داشتند: بنای باتجربه در مشهد «۵۰ میلیون تومان به بالا» با تسویه هفتگی، و بلوک‌زن ماهر در تهران ۴۰ میلیون تومان.

درآمد بنایی به چه چیزهایی بستگی دارد؟

• تعداد روزهای کار: روزمزد ضرب در ۳۰ نمی‌شود. اگر ماهی ۲۰ روز کار باشد، روزمزد ۳٫۳ میلیونی روی کاغذ ۶۶ میلیون تومان می‌شود، اما باران، سرما، تعطیلی کارگاه و فاصله بین دو پروژه این عدد را پایین می‌آورد. این محاسبه ما برای مثال است، نه عدد بازار.
• سطح مهارت: شاگرد و کمک بنا معمولا کمتر از نصف استادکار می‌گیرند.
• کنتراتی یا روزمزد: بنای باتجربه کار را متری یا قراردادی می‌گیرد و با سرعت بیشتر، درآمد روزانه‌اش بالاتر می‌رود؛ ریسک کار کند یا تعطیل هم با خود اوست.
• بازار ساخت: تعداد پروانه‌های ساختمانی در زمستان ۱۴۰۴ نسبت به زمستان ۱۴۰۳ حدود ۳۷٫۴ درصد کم شد. سفت‌کاری اولین مرحله ساختمان است و کم شدن پروانه زودتر از همه به بنا و آرماتوربند می‌رسد؛ تعمیر و بازسازی در این آمار نیست.
• کمبود نیرو: مسئولان انبوه‌سازان تهران در تابستان ۱۴۰۴ گفتند بیش از نیمی از کارگران ساختمانی تهران اتباع افغان بوده‌اند و خروج آن‌ها مزد کارگر ساده و ماهر را بالا برده است.