آموزش آرماتوربندی: دوره فنی و حرفه‌ای، نقشه خوانی و دستمزد کیلویی آرماتوربند

سازمان فنی و حرفه‌ای برای این کار سه استاندارد پشت سر هم دارد و هر کدام پیش‌نیاز بعدی است. مدرک ورودی هر سه «پایان دوره ابتدایی» است. شهریه‌ها از فهرست رسمی آموزشگاه‌های آزاد استان تهران برای ۱۴۰۵ است که خرداد ۱۴۰۵ منتشر شد:

• کارگر عمومی آرماتور بند: ۱۶ ساعت، ۲٫۹۶ میلیون تومان حضوری و ۲٫۳۷ میلیون مجازی. پیش‌نیاز ندارد. انواع میلگرد ساده، یک‌عاجه و دوعاجه، ابزار دستی مثل سیم‌چین، قیچی میلگرد و دیلم، دستگاه برش و خم‌کن، خم در زاویه‌های ۳۰، ۴۵، ۶۰ و ۹۰ درجه و انبار کردن میلگرد بدون زنگ‌زدگی را درس می‌دهد.
• کمک آرماتور بند: ۱۶۶ ساعت، ۳۰٫۷ میلیون تومان حضوری. پیش‌نیاز آن گواهی کارگر عمومی است. ایمنی کارگاه، برش و خم طبق نقشه و نصب میلگرد با فاصله‌های استاندارد در آن است.
• آرماتور بند: ۱۶۵ ساعت، ۳۰٫۶ میلیون تومان حضوری و ۲۴٫۴ میلیون مجازی. پیش‌نیاز آن کمک آرماتور بند است. تحلیل نقشه، برآورد وزن و لیستوفر، اکس‌بندی، پی تکی و نواری و گسترده، ستون و دیوار و سقف‌های تیرچه بلوک و کامپوزیت و کنترل قلاب و خم و هم‌پوشانی را دارد.

هر سه پله روی هم ۳۴۷ ساعت و در آموزشگاه آزاد تهران حدود ۶۴٫۳ میلیون تومان است. کنار مسیر، دوره ۵۰ ساعته «ایمنی و بهداشت حرفه‌ای در کارگاه‌های ساختمانی» با ۹٫۲۶ میلیون تومان هم هست. مراکز دولتی فنی و حرفه‌ای همین دوره‌ها را با هزینه بسیار کمتر برگزار می‌کنند اما ظرفیتشان کم است. در جست‌وجوی آبان ۱۴۰۵، دوره آرماتور بند در سه مرکز دولتی (شهرکرد از ۲۷ مهر، قیدار از ۱۰ آبان و ابهر از ۱۶ آبان) ثبت‌نام می‌کرد و هر سه برای آقایان بود. کمک آرماتور بند هم سه دوره فعال داشت و کارگر عمومی یک دوره.

آیا بدون دوره هم می‌شود آرماتوربند شد؟

بله. در ۲۴۱ آگهی تازه‌ای که خواندیم هیچ کارفرمایی مدرک فنی و حرفه‌ای یا کارت مهارت نخواسته بود و بیشتر آرماتوربندها کار را با سیم‌بری یاد گرفته‌اند. مدرک جای دیگری به کار می‌آید: کارت مهارت فنی که با آن می‌شود بیمه کارگران ساختمانی را گرفت، و پیمانکارهای بزرگ‌تر یا کارهای دولتی که مدرک را می‌پرسند. کسی که چند سال سابقه دارد معمولا به جای کلاس فقط آزمون مهارت را می‌دهد.

یادگیری آرماتوربندی چقدر طول می‌کشد؟

کلاس‌ها روی هم ۳۴۷ ساعت است و در مرکز دولتی می‌تواند در دو سه ماه تمام شود؛ دوره ۱۶۵ ساعته آرماتور بند در شهرکرد از ۲۷ مهر تا ۱۸ آبان ۱۴۰۵ برنامه‌ریزی شده بود. اما رسیدن از سیم‌بری به استادکاری که ناظر کارش را بی‌ایراد تحویل بگیرد، در کارگاه معمولا چند ساختمان کامل طول می‌کشد. هر ساختمان یک بار تو را از پی تا سقف می‌برد و هر بار یک بخش را بهتر یاد می‌گیری.

بتن فشار را خوب تحمل می‌کند اما زیر کشش زود ترک می‌خورد. آرماتوربندی یعنی گذاشتن شبکه‌ای از میلگرد فولادی داخل قالب، پیش از بتن‌ریزی، تا فولاد کشش را بگیرد و بتن فشار را. ساختمانی که اسکلت بتنی دارد بدون این شبکه سرپا نمی‌ماند و زلزله را تحمل نمی‌کند. به همین دلیل مهندس ناظر پیش از هر بتن‌ریزی کار آرماتوربند را چک می‌کند و تا تایید نکند بتن نمی‌آید.

آرماتوربند کسی است که این شبکه را از روی نقشه سازه می‌سازد. کار روزانه او چند بخش دارد:

• برش و خم: شاخه‌های ۱۲ متری میلگرد را به طول نقشه می‌برد و با دستگاه خم‌کن، خاموت، قلاب و ادکا می‌سازد.
• بستن: میلگردها را با فاصله‌ای که نقشه نوشته کنار هم می‌چیند و محل تقاطع‌ها را با سیم آرماتوربندی و انبر می‌بندد.
• جاگذاری: شبکه یا قفسه آماده را در قالب می‌گذارد، زیر آن لقمه یا اسپیسر می‌گذارد تا بتن دور میلگرد را بپوشاند و صفحه ستون و بولت را سر جایش ثابت می‌کند.
• کنترل: پیش از بتن‌ریزی تعداد، قطر، فاصله، طول وصله و قلاب‌ها را با نقشه مقایسه می‌کند تا ناظر ایرادی نگیرد.

در کارگاه چند نقش هست. سیم‌بر یا سیم‌پیچ تازه‌کاری است که سیم را می‌برد و گره می‌زند؛ کمک آرماتوربند برش و خم را انجام می‌دهد؛ استادکار نقشه را می‌خواند، طول‌ها را حساب می‌کند و کار تیم را تحویل ناظر می‌دهد؛ و پیمانکار آرماتوربندی کار یک ساختمان را کیلویی می‌گیرد و چند نفر را با خودش می‌آورد. شغل آرماتوربند در ایران بیشتر در اکیپ‌های چندنفره و در کنار قالب‌بندها انجام می‌شود.

فرق کارگر آرماتوربندی با استادکار، خواندن نقشه است. در آگهی‌هایی که خواندیم، کارفرماها جدا نوشته بودند «استادکار نقشه خوان» می‌خواهند. نقشه سازه سه بخش دارد که آرماتوربند هر روز با آن‌ها کار می‌کند:

• پلان و آکس‌ها: خطوطی که با حرف و عدد نام‌گذاری شده‌اند و جای هر ستون و تیر را نشان می‌دهند. همه اندازه‌گیری‌ها از محور این آکس‌ها شروع می‌شود.
• برش و جزئیات: نمای بریده ستون، تیر یا پی که تعداد و جای میلگردها، قلاب‌ها و خاموت را نشان می‌دهد. روی آن مثلا نوشته می‌شود چهار عدد میلگرد نمره ۱۶، یا میلگرد نمره ۱۰ هر ۲۰ سانتی‌متر. نمره همان قطر میلگرد به میلی‌متر است.
• جدول‌ها: جدول ستون‌ها، جدول تیرها و در پروژه‌های منظم، لیستوفر؛ فهرستی که طول، شکل خم، تعداد و وزن هر نوع میلگرد را جدا نوشته است. برش و خم کارگاه از روی لیستوفر انجام می‌شود.

چرا وزن میلگرد برای آرماتوربند مهم است؟

دستمزد آرماتوربندی در بیشتر کارهای پیمانی کیلویی حساب می‌شود؛ یعنی وزن میلگردی که بسته‌ای، ضرب در اجرت هر کیلو. پس باید بدانی هر شاخه چند کیلو است. یک قاعده ساده کار را راه می‌اندازد: وزن هر متر میلگرد تقریبا برابر است با قطر ضرب در قطر، تقسیم بر ۱۶۲؛ این قاعده از چگالی فولاد، ۷۸۵۰ کیلوگرم در متر مکعب، به دست می‌آید. میلگرد نمره ۱۶ حدود ۱٫۵۸ کیلو در متر وزن دارد، پس یک شاخه ۱۲ متری آن حدود ۱۹ کیلو است. نمره ۸ حدود ۰٫۴ کیلو در متر است و شاخه آن ۴٫۷ کیلو؛ نمره ۱۰ حدود ۰٫۶۲ کیلو در متر و شاخه ۷٫۴ کیلو؛ نمره ۱۲ حدود ۰٫۸۹ کیلو در متر و شاخه ۱۰٫۷ کیلو؛ نمره ۲۰ حدود ۲٫۴۷ کیلو در متر و شاخه ۲۹٫۶ کیلو؛ و نمره ۲۵ حدود ۳٫۸۶ کیلو در متر و شاخه ۴۶٫۳ کیلو.

این عددها دو کاربرد دارند: اول اینکه وقتی پیمانکار می‌گوید کار فلان قدر تن است، خودت بتوانی تخمین بزنی؛ دوم اینکه بدانی میلگرد درشت سنگین‌تر است اما گره کمتری دارد، و به همین دلیل اجرت کیلویی میلگرد بالای نمره ۱۸ در فهرست‌های قیمت کمی پایین‌تر است.

نقشه خوانی را کجا یاد بگیریم؟

استاندارد آرماتوربند فنی و حرفه‌ای خودش تحلیل نقشه، علامت‌ها، برآورد میلگرد، محاسبه طول خم و هم‌پوشانی و تهیه لیستوفر را دارد. اگر بیشتر خواستی، دوره جدای «خواندن نقشه‌های سازه بتنی» هم هست: ۹۲ ساعت، با شهریه حضوری ۱۷ میلیون تومان در آموزشگاه‌های آزاد استان تهران در ۱۴۰۵. بهترین تمرین اما این است که نقشه همان ساختمانی را که رویش کار می‌کنی بگیری و پیش از هر بتن‌ریزی با کار انجام‌شده مقایسه کنی.

شیراز با ۵۲ آگهی، مشهد با ۴۹ و تبریز با ۴۷ بیشترین سهم را داشتند؛ تهران ۳۳، قم ۲۳، اصفهان ۱۶، اهواز ۱۲ و کرج ۸. در ۷۴ آگهی از استادکار یا اوستا حرف زده شده بود، در ۴۳ آگهی از نیروی نیمه‌ماهر، در ۵۴ آگهی از کارگر ساده یا کمکی و در ۲۱ آگهی مستقیم سیم‌بر یا سیم‌بند خواسته بودند. ۱۳ آگهی اکیپ کامل می‌خواست و ۱۶ آگهی کار را کنتراتی یا پیمانی می‌داد.

شرط‌ها و مزایا

• جنسیت و سربازی: ۱۵۵ آگهی «آقا» و ۵۷ آگهی «فرقی نمی‌کند» زده بودند؛ فقط ۸ آگهی پایان خدمت یا معافیت را الزامی کرده بود.
• شیوه پرداخت: ۱۵۱ آگهی توافقی، ۶۴ ماهانه و ۲۶ روزانه. در ۶۴ آگهی از مساعده یا پرداخت هفتگی و در ۱۶ آگهی از تسویه «سقف به سقف» یا «بتن به بتن» نوشته بودند؛ یعنی حساب هر مرحله بعد از بتن‌ریزی آن بسته می‌شود.
• جا و غذا: ۵۴ آگهی جای خواب یا خوابگاه می‌داد و ۶۱ آگهی از ناهار یا غذا حرف زده بود.
• ساعت کار: رایج‌ترین ساعت‌ها ۷ تا ۱۷ و ۸ تا ۱۷ بود.
• نوع سقف: ۱۴ آگهی تجربه سقف وافل و ۹ آگهی تیرچه را خواسته بود؛ بلد بودن این سقف‌ها امتیاز است.
• اتباع: ۱۶ آگهی درباره کارگر اتباع نوشته بود، هم «فقط اتباع» و هم «اتباع پذیرش نداریم».

در سایت‌های کاریابی ملی تقریبا آگهی آرماتوربند نیست؛ در جست‌وجوی آبان ۱۴۰۵ فقط سه آگهی پیدا شد که هیچ‌کدام آرماتوربند نبود. ۱۱ آگهی دیگر هم آرماتوربند را برای ارمنستان یا ترکیه می‌خواست که آن‌ها را نشمردیم؛ پیش از هر اعزام، مجوز شرکت و قرارداد را بررسی کن.

آرماتوربندی در نظرسنجی حقوق ۱۴۰۵ خانواده جدا ندارد. نزدیک‌ترین خانواده «تخصص‌های ساختمانی» است که بنا، گچ‌کار و کاشی‌کار را می‌پوشاند؛ همان جنس کار دستی و روزمزد در کارگاه ساختمان. نمونه آن ۳۱ نفر است و سطح ارشدیت ندارد، پس عددها را یک برآورد بدان، نه حقوق دقیق آرماتوربند. «دریافتی» حقوقی است که آخر ۱۴۰۴ واقعا گرفته‌اند و «درخواستی» مبلغی که برای ۱۴۰۵ خواسته‌اند.

دستمزد آرماتوربندی سه شکل دارد

• کیلویی (پیمانی): یک فهرست قیمت بازار در مرداد ۱۴۰۵ اجرت هر کیلو را تا میلگرد نمره ۱۸ بین ۲۰ تا ۲۴٫۵ هزار تومان و برای میلگرد درشت‌تر ۱۵ تا ۲۵ هزار تومان نوشته است. این مبلغ مال کل اکیپ است، نه یک نفر. مثلا اگر سقفی ۶ تن میلگرد داشته باشد و اجرت ۲۲ هزار تومان باشد، کل دستمزد ۱۳۲ میلیون تومان است که بین استادکار و چند کمکی تقسیم می‌شود (این مثال حساب ماست).
• متر مربعی: همان فهرست برای آرماتوربندی ساختمان ۶۰۰ تا ۹۰۰ هزار تومان در هر متر مربع آورده است؛ این روش بیشتر برای برآورد اولیه است.
• روزمزد: در متن ۲۴ آگهی تازه که عدد روزانه داشتند، استادکار ۲ تا ۳ میلیون و کارگر و کمکی ۱٫۲ تا ۱٫۸ میلیون تومان در روز پیشنهاد گرفته بود و میانه وسط بازه‌ها حدود ۲ میلیون تومان بود. فهرست قیمت مرداد ۱۴۰۵ هم روزمزد استادکار را ۲ تا ۳ میلیون و سیم‌بر و سیم‌پیچ را ۱٫۴ تا ۱٫۷ میلیون تومان نوشته است. یک فهرست دیگر در خرداد ۱۴۰۵ عددهای پایین‌تری داشت: کارگر ساده ۱٫۳، نیمه‌ماهر ۱٫۵ و استادکار ۱٫۷۵ میلیون تومان.

۱۳ آگهی هم پیشنهاد ماهانه با بازه کامل داده بودند، بیشتر بین ۴۰ تا ۷۰ میلیون تومان، با میانه وسط بازه‌ها ۵۵ میلیون؛ معلوم نیست خالص است یا ناخالص و اغلب با جا و غذا همراه است. این عددها پیشنهاد کارفرماست، نه حقوقی که پرداخت شده.

چه چیزی دستمزد را بالا می‌برد؟

نقشه خوانی، تجربه سقف وافل و دیوار برشی، داشتن اکیپ و قبول کار کیلویی. کار فصلی است: در سرما و بارندگی بتن‌ریزی کم می‌شود و روزهای کار در ماه ثابت نیست. پروانه‌های ساختمانی کشور در زمستان ۱۴۰۴ نسبت به زمستان ۱۴۰۳ حدود ۳۷ درصد کم شد و اسکلت‌سازی اولین مرحله‌ای است که این کاهش را حس می‌کند.

آرماتوربند هم مثل بقیه کارگران ساختمانی برای بیمه ویژه این گروه به کارت مهارت فنی معتبر نیاز دارد. این کارت را سازمان فنی و حرفه‌ای بعد از قبولی در آزمون یکی از استانداردهای بالا می‌دهد؛ برای آرماتوربندی معمولا آزمون کمک آرماتور بند یا آرماتور بند. کسی که سابقه کار دارد می‌تواند بدون گذراندن کلاس فقط در آزمون شرکت کند.

• سهم کارگر: ۷ درصد مبنای بیمه. باقی از محل عوارض پروانه ساختمان پرداخت می‌شود.
• مبلغ ماهانه از مهر ۱۴۰۵: برای درجه یک (کارگر ماهر و استادکار) حدود ۲٫۲۱ میلیون تومان، درجه دو حدود ۱٫۸۶ میلیون و درجه سه (کارگر عمومی) حدود ۱٫۵۱ میلیون تومان.
• ظرفیت: بنا بر آخرین آمار تامین اجتماعی در مهر ۱۴۰۴ بیش از ۶۰۰ هزار کارگر ساختمانی بیمه فعال دارند و سازمان گفته نمی‌تواند همه متقاضیان را پوشش دهد؛ ثبت‌نام زودتر و پرداخت بدون وقفه مهم است.
• مشاغل سخت و زیان‌آور: وزیر کار در ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ گفت اصلاح قانون برای این گروه در دست اقدام است و کارگران ساختمانی با ۴ درصد حق بیمه بیشتر از این قانون استفاده خواهند کرد. تا آبان ۱۴۰۵ این تغییر اجرا نشده است.

در آگهی‌ها فقط ۳۵ کارفرما از ۲۴۱ نوشته بودند بیمه می‌کنند. پس بیشتر آرماتوربندها بیمه را خودشان از راه همین طرح می‌گیرند. جزئیات کامل‌تر کارت و بیمه همه حرفه‌های ساختمانی در صفحه گروه آمده است.

خطرهای خاص آرماتوربندی و راه پیشگیری

آرماتوربندی خطرهایی دارد که در کارهای نازک‌کاری نیست. این‌ها را از روز اول جدی بگیر:

• سر میلگرد انتظار: میلگردهایی که از پی و ستون بیرون مانده‌اند، در افتادن می‌توانند در بدن فرو بروند. سرشان را با کلاهک پلاستیکی بپوشان یا خمشان کن.
• کمر و شانه: شاخه ۱۲ متری نمره ۲۰ حدود ۳۰ کیلو است. شاخه‌های سنگین را دو نفره ببرید و از زانو بلند کنید، نه از کمر.
• ارتفاع: بستن قفسه ستون و تیر از روی داربست و قالب سقف انجام می‌شود. بالای دو متر کمربند ایمنی و داربست محکم لازم است.
• دست و چشم: سیم و سر میلگرد دست را می‌برد و دستگاه برش تراشه پرت می‌کند. دستکش و عینک ایمنی جزو ابزار کار است.
• دستگاه خم و برش برقی: دستگاه را فقط کسی که آموزش دیده روشن کند. کابل و پریز را پیش از کار ببین؛ آب و برق در کارگاه کنار هم هستند.
• گرما و سرما: کار بیرون است و میلگرد در تابستان داغ و در زمستان یخ می‌شود. آب کافی، استراحت در سایه و لباس مناسب بخشی از ایمنی است.