آموزش قالب بندی: از کمک قالب‌بند تا استادکار، دوره‌های ۱۴۰۵ و دستمزد

پله اول را می‌شود هم‌زمان با کار شروع کرد: بیشتر کمک قالب‌بندها از کارگر ساده همان اکیپ بالا آمده‌اند و دوره را برای گرفتن گواهی و کارت مهارت می‌روند. فاصله پله دوم و سوم بیشتر از جنس مسئولیت است تا مهارت دست؛ سرپرست اکیپ باید بتواند متراژ قالب را از نقشه دربیاورد و قراردادی بنویسد که روغن، میل‌مهار، بارگیری و قالب‌برداری در آن روشن باشد.

قالب‌بند، که در کارگاه به او کفراژبند هم می‌گویند، جداره موقتی را می‌سازد که بتن خیس را تا سفت شدن سر جایش نگه می‌دارد. پی، ستون، دیوار، تیر، سقف و پله هر کدام قالب خودشان را دارند. وقتی بتن به اندازه کافی جان گرفت، همین آدم قالب را باز می‌کند، تمیز می‌کند و برای طبقه بعد آماده می‌کند. به باز کردن قالب، قالب‌برداری یا دکوفراژ می‌گویند.

در بیشتر آگهی‌ها کار از ساعت ۷ یا ۸ صبح شروع می‌شود. استادکار از روی نقشه و آکس‌هایی که مهندس پیاده کرده، کار روز را تقسیم می‌کند. کارگر ساده تخته و قالب فلزی را جابه‌جا می‌کند و روغن می‌زند. کمک قالب‌بند پنل‌ها را کنار هم می‌گذارد، میخ و گیره می‌زند و شمع‌ها را زیر کار می‌برد. استادکار تراز و شاقول را کنترل می‌کند، فاصله‌ها را با نقشه می‌سنجد و پیش از بتن‌ریزی همه درزها و مهارها را یک بار دیگر وارسی می‌کند. روز بتن‌ریزی قالب‌بند کنار کار می‌ماند تا اگر قالبی شکم داد یا شیره بتن از درزی بیرون زد، فورا مهارش کند.

قالب‌بند با آرماتوربند و قالب‌ساز چه فرقی دارد؟

آرماتوربند اسکلت فولادی داخل بتن را می‌بندد و قالب‌بند دور همان اسکلت جداره می‌سازد؛ در بیشتر کارگاه‌ها این دو اکیپ پشت سر هم کار می‌کنند و خیلی از آگهی‌ها هر دو را با هم می‌خواهند. «قالب بند» در آگهی کارخانه‌ها معنای دیگری دارد: کسی که قالب فولادی را روی دستگاه تزریق پلاستیک نصب و عوض می‌کند. ساختن خود آن قالب‌های صنعتی هم کار قالب‌ساز است و راه یادگیری‌اش جداست. این صفحه فقط درباره قالب‌بندی بتن در ساختمان است.

قالبی که زود باز شود می‌تواند سقف را ترک بدهد یا پایین بیاورد، و قالب‌بندی که عجله کند کار خودش را خراب کرده است. آیین‌نامه بتن ساختمان برای بتن معمولی کمترین زمان صبر را بر حسب دمای هوای کنار سطح بتن داده است. قالب قائم یعنی قالب ستون، دیوار و کناره تیر در هوای ۲۴ درجه و گرم‌تر بعد از ۹ ساعت، در ۱۶ درجه بعد از ۱۲ ساعت، در ۸ درجه بعد از ۱۸ ساعت و در هوای صفر درجه بعد از ۳۰ ساعت باز می‌شود.

قالب‌های افقی وزن بتن را تحمل می‌کنند و بیشتر می‌مانند. قالب زیر دال در همان چهار دما ۳، ۴، ۶ و ۱۰ روز و پایه‌های اطمینان زیر دال ۷، ۱۰، ۱۵ و ۲۵ روز می‌مانند. قالب زیر تیر ۷، ۱۰، ۱۵ و ۲۵ روز و پایه‌های اطمینان تیر ۱۰، ۱۴، ۲۱ و ۳۶ روز. زودتر از این فقط وقتی مجاز است که آزمایش نمونه‌هایی که در خود کارگاه نگهداری شده‌اند نشان دهد بتن به ۷۰ درصد مقاومتش رسیده است، و این تصمیم با مهندس ناظر است، نه با اکیپ.

ترتیب درست باز کردن و جمع کردن قالب

• اول قالب‌های قائم و کناره‌ها باز می‌شوند، بعد قالب زیر دال و تیر؛ پایه‌های اطمینان آخر از همه.
• قالب را با ضربه و دیلم از بتن جدا نکن؛ گوه و گیره را به‌تدریج شل کن تا بتن تازه لب‌پر نشود.
• هر قطعه را همان روز تمیز کن، روغن قالب بزن و جدا جدا روی هم بچین؛ قالب فلزی خم‌شده دیگر درز نمی‌بندد.
• در زمستان زمان‌ها بلندتر می‌شوند و کار کمتر است؛ در هوای نزدیک صفر، قالب زیر دال به جای ۳ روز ۱۰ روز می‌ماند و چرخه قالب چند برابر کند می‌شود.

فنی و حرفه‌ای برای قالب‌بندی بتن سه استاندارد پشت سر هم دارد و هر کدام پیش‌نیاز بعدی است. برای هر سه، مدرک پایان دوره ابتدایی کافی است. شهریه‌ها از فهرست ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد استان تهران است:

• کارگر عمومی قالب بند و کفراژ بند، ۱۶ ساعت، ۲٫۹۶ میلیون تومان: شناختن ابزار قالب‌بندی از میخ، گوه، گیره و چکش لاستیکی تا اره عمودبر و تراز؛ جنس قالب‌ها (چوبی، فلزی، فایبرگلاس و آجری)، نگهداری و انبار کردن آن‌ها، تمیز کردن قالب بعد از بتن‌ریزی و کمک در شمع‌بندی. پیش‌نیاز ندارد.
• کمک قالب بند و کفراژ بند، ۱۱۰ ساعت، ۲۰٫۳۷ میلیون تومان (آنلاین ۱۶٫۳ میلیون): خط‌کشی و اندازه‌گیری، خواندن مقیاس نقشه و پیدا کردن آکس‌ها، تراز و شاقول کردن صفحه قالب، بریدن تخته و وصل کردن آن به پشت‌بند، ساختن قالب پی، ستون، دیوار بتنی و سقف، کنترل هم‌محوری ستون‌ها، روغن‌کاری قالب و مشمع‌کشی در قالب آجری پی.
• قالب بند و کفراژ بند، ۱۴۴ ساعت، ۲۶٫۶۷ میلیون تومان (آنلاین ۲۱٫۳۴ میلیون): خواندن نقشه سازه‌های بتنی، برآورد مصالح چوبی و فلزی، ساختن قالب‌های قوسی، بالا بردن قالب با وینچ و ریل، قالب سیلو و دودکش استوانه‌ای، سفارش قالب فلزی از روی نقشه اجرایی و برنامه‌ریزی چرخه بستن و باز کردن قالب.

جمع سه دوره ۲۷۰ ساعت و حدود ۵۰ میلیون تومان در آموزشگاه آزاد تهران است. مرکزهای دولتی ارزان‌ترند: در یک نمونه، مرکز شماره ۱ بیرجند دوره ۱۴۴ ساعته را از ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ با شهریه رایگان برگزار کرد و فقط هزینه آزمون ۲۰۰ هزار تومان و صدور گواهی ۱۰۰ هزار تومان گرفت. در آبان ۱۴۰۵ یک دوره دولتی کمک قالب‌بند ۱۱۰ ساعته در اصفهان از ۱۳ تا ۲۸ آبان برای آقایان ثبت‌نام می‌کرد. استاندارد ۱۱۰ ساعته در مجموعه کار و دانش هم آمده است. کنار این مسیر، دوره ۴۸ ساعته کار ایمن و بهداشت حرفه‌ای در ساختمان با ۸٫۸۹ میلیون تومان برای هر کارگر ساختمانی به کار می‌آید.

فیلم آموزشی جای کارگاه را می‌گیرد؟

بیشتر فیلم‌ها و مقاله‌هایی که با جست‌وجوی آموزش قالب بندی پیدا می‌شوند برای مهندس کارگاه نوشته شده‌اند: انواع قالب، ضابطه‌ها و برآورد. برای فهمیدن «چرا» مفیدند، ولی شاقول کردن ستون، بستن گوه و حس کردن قالبی که زیر بتن شکم می‌دهد فقط کنار استادکار یاد گرفته می‌شود. گواهی فنی و حرفه‌ای هم برای گرفتن کارت مهارت و بیمه کارگران ساختمانی به کار می‌آید؛ جزئیاتش در صفحه گروه شغل‌های ساختمانی آمده است.

آگهی‌های قالب‌بند در مشهد ۸۷، شیراز ۴۰، تبریز ۳۴، اصفهان ۱۸، تهران ۱۴، اهواز ۶، قم ۵، کرج ۴ و کلارآباد ۱ بود؛ ۱۱۶ آگهی در مهر و ۸۸ آگهی در آبان منتشر شده بودند. این سایت عنوان شغلی جدایی برای قالب‌بند ندارد و ۱۹۳ آگهی زیر عنوان «آرماتور بند» ثبت شده بودند. در فیلد شیوه پرداخت، ۱۴۲ آگهی «توافقی»، ۴۷ آگهی «ماهانه» و ۲۰ آگهی «روزانه» زده بودند. فیلد جنسیت در ۱۳۸ آگهی «آقا» و در ۴۳ آگهی «فرقی نمی‌کند» بود؛ هیچ آگهی‌ای فقط خانم نخواسته بود. ۷ آگهی پایان خدمت یا معافیت را شرط کرده بودند.

در متن آگهی‌ها ۱۲۵ آگهی آرماتوربند را هم کنار قالب‌بند خواسته بودند، ۴۵ آگهی دنبال استادکار بودند و ۷۷ آگهی کمک، نیمه‌ماهر یا کارگر ساده هم می‌گرفتند. ۴۱ آگهی جای خواب و ۵۲ آگهی غذا داده بودند، که برای کارگری از شهر دیگر تعیین‌کننده است. ۶ آگهی صریحا قالب فلزی نوشته بودند، در ۱۹ آگهی حرف کار متری یا کنترات بود، گاهی برای پیشنهاد و گاهی برای اینکه بگویند چنین کاری ندارند، و ۱۱ آگهی اکیپ کامل می‌خواستند. ۸۰ آگهی از مساعده، تسویه هفتگی یا تسویه بعد از هر بتن‌ریزی نوشته بودند. هیچ آگهی‌ای مدرک یا گواهی نخواسته بود و چند کارفرما نوشته بودند مزد را بعد از دو سه روز کار و دیدن دست کارگر تعیین می‌کنند.

استخدام قالب بند چطور اتفاق می‌افتد؟

بیشتر آگهی‌ها کوتاه‌اند: شهر، محل پروژه، ساعت کار و یک بازه مزد. بعضی کارفرماها چند روز اول را آزمایشی حساب می‌کنند و مزد را بعد از دیدن کار نهایی می‌کنند. کسی که ابزار شخصی مثل چکش، متر، تراز و دستکش دارد و سر ساعت سرویس را می‌گیرد، زودتر از کمک‌دست به جای استادکار می‌رسد. پیش از رفتن بپرس بیمه می‌شوی یا نه، تسویه هفتگی است یا ماهانه، و خواب و غذا با کیست.

در سایت کاریابی بزرگ، جست‌وجوی «قالب بند» در همین روزها فقط ۲ آگهی آورد که هر دو برای قالب‌بند دستگاه تزریق پلاستیک بودند. آگهی قالب‌بند ساختمان را بیشتر باید در سایت‌های آگهی محلی جست و کنار آن از راه معرفی استادکارها کار پیدا کرد.

گزارش حقوق ۱۴۰۵ برای قالب‌بند گروه جدایی ندارد؛ نزدیک‌ترین گروه، تخصص‌های ساختمانی است که بنا، گچ‌کار و کاشی‌کار را با هم آورده و همان کار روزمزد کارگاهی است. میانه دریافتی واقعی این گروه در پایان ۱۴۰۴ در تهران ۳۷ میلیون تومان خالص در ماه بود، در شهرهای بزرگ ۲۶ و در شهرهای کوچک ۲۹ میلیون. همین آدم‌ها برای ۱۴۰۵ میانه ۵۵ میلیون در تهران، ۳۸ در شهرهای بزرگ و ۴۲ در شهرهای کوچک خواسته بودند. نمونه کوچک است و عدد تهران را یک برآورد بدان.

آگهی‌های خود قالب‌بند تصویر روشن‌تری می‌دهند. از ۳۴ آگهی که مزد روزانه را در متن نوشته بودند، میانه وسط بازه‌ها حدود ۱٫۹ میلیون تومان در روز بود. استادکار قالب‌بند بیشتر بین ۲ تا ۳ میلیون تومان در روز پیشنهاد گرفته بود و در چند آگهی مشهد ۱٫۴ تا ۲ میلیون؛ کمک، سیم‌بند و کارگر ساده ۱ تا ۱٫۸ میلیون. آگهی‌هایی که پرداخت را ماهانه زده بودند تقریبا هیچ‌کدام عدد ماهانه ننوشته بودند و همان مزد روزانه را در پایان ماه یا بعد از هر بتن‌ریزی تسویه می‌کنند؛ تنها عدد ماهانه ۴۰ میلیون تومان برای کارگر ساده در مشهد بود. آگهی‌ها نمی‌گویند عددشان خالص است یا ناخالص و بیشترشان بیمه را «ندارد» زده‌اند.

روزمزد، متری یا ماهانه: کدام به نفع توست؟

روزمزد فقط روزهای کار را حساب می‌کند. با مزد ۱٫۹۵ میلیون تومان و ۲۶ روز کار، درآمد ماه حدود ۵۱ میلیون تومان می‌شود، ولی روزهای باران، سرما و انتظار برای بتن بی‌مزد است. ماهانه ثبات بیشتری دارد و معمولا با خواب و غذا همراه است. متری یا کنترات کار سرپرست اکیپ است: مبنای رایج، متر مربع سطح تماس قالب با بتن است و نرخ هر عضو فرق می‌کند، چون بستن یک متر قالب ستون با یک متر قالب پی یکی نیست. پیش از پذیرفتن کار متری روشن کن روغن، میل‌مهار، بارگیری، تمیزکاری و قالب‌برداری با کیست و متراژ را چه کسی و چطور اندازه می‌گیرد؛ بیشتر اختلاف‌ها از همین‌جا شروع می‌شود.

چیزهایی که مزد را بالا می‌برند: توان بستن مستقل ستون و دیوار برشی، کار با قالب فلزی و مدولار، خواندن نقشه، داشتن اکیپ و ابزار، و آمادگی کار در پروژه‌های بیرون از شهر.