مهندسی پزشکی چیست؟ رشته، بازار کار و درآمد در ۱۴۰۵

مهندسی پزشکی، یا مهندسی زیست‌پزشکی، دانش مهندسی را به خدمت سلامت می‌گیرد: طراحی و ساخت دستگاه‌های پزشکی، نصب و نگهداری‌شان، و اطمینان از اینکه ایمن و دقیق کار می‌کنند. مهندس پزشکی بیمار را درمان نمی‌کند؛ کارش با دستگاه‌هاست، از مانیتور علائم حیاتی و دستگاه‌های آزمایشگاه تا تجهیزات اتاق عمل و ایمپلنت‌های ارتوپدی.

در عمل کار این رشته چهار شاخه دارد و آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ سهم هر کدام را نشان می‌دهند: فروش و بازاریابی تجهیزات (۳۵٪)، کار فنی یعنی نصب، تعمیر، کالیبراسیون و پشتیبانی (۲۴٪)، مسئول فنی، ثبت و کیفیت که با مقررات وزارت بهداشت سر و کار دارد (۲۲٪)، و تولید، طراحی و تحقیق (۱۴٪).

بیشتر این کارها در شرکت‌هایی است که دستگاه وارد می‌کنند، می‌سازند یا خدمات پس از فروش می‌دهند. در همان آگهی‌ها فقط ۵ درصد از بیمارستان یا مرکز درمانی بود؛ تصویری که خیلی‌ها از «مهندس پزشکی در بیمارستان» دارند، فقط بخش کوچکی از این بازار است.

زیرگروه دیگر وجود ندارد. از کنکور ۱۴۰۲ زیرگروه‌ها حذف شدند و هر گروه آزمایشی فقط یک دسته ضریب دارد. در دفترچه‌های کنکور، کارشناسی مهندسی پزشکی در گروه علوم ریاضی و فنی آمده است؛ آزمون این گروه ریاضی با ضریب ۱۲، فیزیک با ضریب ۹ و شیمی با ضریب ۷ است. پس جوابی که هنوز در خیلی از سایت‌ها می‌بینی، یعنی «زیرگروه یک»، مال قانون قدیم است.

از تجربی هم می‌شود، ولی راهش سخت‌تر است. هر داوطلب فقط در یکی از گروه‌های ریاضی، تجربی یا انسانی ثبت‌نام می‌کند، پس داوطلب تجربی باید در گروه ریاضی کنکور بدهد. گره کار در سوابق تحصیلی است: در کنکور ۱۴۰۵ سوابق ۶۰ درصد نمره را می‌سازد، ۱۷ درصد از پایه یازدهم و ۴۳ درصد از پایه دوازدهم، و آزمون فقط ۴۰ درصد. تجربی‌ها برای حسابان (۲)، هندسه (۳)، ریاضیات گسسته و هندسه (۲) سابقه ندارند و باید با شرکت در امتحان نهایی همین درس‌ها برایشان سابقه بسازند؛ وگرنه نمره آن درس صفر حساب می‌شود. شیمی و فیزیک تجربی، همان‌طور که هست، پذیرفته می‌شود.

یعنی راه تجربی به مهندسی پزشکی باز است، به شرط چند امتحان نهایی اضافه. اگر هنوز پایه نهم هستی و به این رشته فکر می‌کنی، گروه ریاضی راه مستقیم‌تری است. از ۱۴۰۵ کنکور سالی یک بار برگزار می‌شود و نتیجه‌اش فقط برای همان سال اعتبار دارد. پذیرش با سوابق تحصیلی، بدون آزمون، هم هست که قاعده‌اش را دفترچه هر سال اعلام می‌کند.

کارشناسی مهندسی پزشکی طبق برنامه رسمی وزارت علوم ۱۴۰ واحد است: ۲۲ واحد عمومی، ۲۰ واحد پایه مثل ریاضی عمومی، فیزیک، معادلات دیفرانسیل و برنامه‌سازی کامپیوتر، و ۴۵ واحد تخصصی که همه می‌گذرانند: مدارهای الکتریکی، الکترونیک، فیزیولوژی، آناتومی، استاتیک و مقاومت مصالح، اصول تصویرنگاری پزشکی و تجهیزات عمومی مراکز درمانی. یک درس سه واحدی «مقدمه‌ای بر هوش مصنوعی و کاربرد آن در مهندسی پزشکی» هم جزو همین دروس اجباری است، کنار کارآموزی ۱۲۸ ساعته و درس کارآفرینی در مهندسی پزشکی.

در کارشناسی، گرایش به معنای قدیمش وجود ندارد. هر دانشجو یکی از سه «بسته» را انتخاب می‌کند و ۲۱ تا ۲۴ واحد درس اجباری همان بسته را می‌گذراند: بیوالکتریک با الکترونیک، ابزار دقیق پزشکی و سیگنال‌ها و سیستم‌ها؛ بیومکانیک با دینامیک، مکانیک سیالات و طراحی اجزا؛ و بیومتریال با زیست‌مواد، بیوشیمی و آزمون‌های زیست‌سازگاری. بسته‌ها را دانشکده‌هایی مثل برق، مکانیک و مواد برگزار می‌کنند و همین ترکیب است که مهندسی پزشکی را سخت و جذاب می‌کند: کمی از هر سه مهندسی، به‌اضافه زیست و بدن انسان.

ارشد مهندسی پزشکی چه گرایش‌هایی دارد؟

برنامه بازنگری‌شده کارشناسی ارشد وزارت علوم که از مهر ۱۴۰۴ اجرا می‌شود هشت گرایش دارد: بیوالکتریک، بیومکانیک، بیومتریال، مهندسی بافت، مهندسی توانبخشی، مهندسی ورزش، مهندسی اطلاعات پزشکی و مهندسی عصبی‌شناختی. گرایشی به اسم «بالینی» در این فهرست نیست. دانشگاه‌های علوم پزشکی هم ارشد مهندسی پزشکی را با آزمون جداگانه وزارت بهداشت می‌گیرند. ارشد وزارت علوم ۳۲ واحد و معمولا دو سال است و دکتری مهندسی پزشکی گرایش ندارد. طبق همین برنامه، دانشگاهی می‌تواند این رشته را راه بیندازد که در شهرش دانشگاه علوم پزشکی باشد و با آن همکاری کند.

بازار این رشته کوچک است و این را باید از اول دانست. همان روز در دسته مهندسی پزشکی ۶۴ آگهی بود و در دسته مهندسی برق ۱٬۲۲۰ آگهی؛ یعنی حدود یک‌نوزدهم. برای همین رقابت فقط با هم‌رشته‌ای‌ها نیست: ۳۰ درصد آگهی‌های مهندسی پزشکی، مهندسی برق را هم قبول می‌کردند و بعضی مکانیک، زیست‌شناسی یا مدیریت را.

فروش بزرگ‌ترین بخش است. در این آگهی‌ها کارشناس فروش باید دستگاه را به پزشک، آزمایشگاه و بیمارستان معرفی کند و برای همین مهندسی پزشکی را ترجیح می‌دهند. اگر از فروش و ارتباط با مشتری فراری هستی، بدان که از هر سه آگهی یکی همین است.

بیشتر آگهی‌ها کارشناسی می‌خواستند و فقط ۹ آگهی کارشناسی ارشد. ۴۸ درصد حداکثر یک سال سابقه خواسته بودند و ۱۹ درصد از سفر کاری حرف زده بودند، مثلا چند روز در ماه برای نصب و سرویس در شهرهای دیگر. کار بیمارستانی هم گاهی از راه شرکت‌های پیمانکار انجام می‌شود؛ در همین نمونه یک شرکت برای اداره واحد مهندسی پزشکی یک بیمارستان نیرو می‌خواست، با کارهایی مثل نگهداری پیشگیرانه، کالیبراسیون، ایمنی و مستندسازی.

مهندس تجهیزات پزشکی برنامه نگهداری پیشگیرانه و کالیبراسیون دستگاه‌ها را اداره می‌کند، خرید و نصب را بررسی می‌کند و مراقب ایمنی الکتریکی و استانداردهاست؛ در شرکت یا در واحد مهندسی پزشکی بیمارستان. تکنسین تجهیزات پزشکی بیشتر کار دستی می‌کند: نصب، عیب‌یابی، تعمیر و سرویس دوره‌ای.

مسئول فنی تجهیزات پزشکی کیست؟

طبق آیین‌نامه فعالیت در حوزه تجهیزات پزشکی وزارت بهداشت، هر شرکتی که تجهیزات پزشکی می‌سازد، وارد یا توزیع می‌کند باید مسئول فنی معرفی کند و بیمارستان‌ها و کلینیک‌های روزانه هم موظف‌اند مسئول فنی تجهیزات پزشکی به کار بگیرند. مسئول فنی تمام‌وقت کار می‌کند و پاسخگوی درستی مدارکی است که به اداره کل تجهیزات پزشکی داده می‌شود؛ از همین‌جا است که ۲۲ درصد آگهی‌های این رشته به مسئول فنی، ثبت و کیفیت مربوط بود.

برای بیمارستان‌ها و شرکت‌های توزیع، اولویت اول با کارشناس مهندسی پزشکی با هر گرایشی است؛ پزشک و داروساز با دست‌کم سه سال سابقه در این حوزه اولویت دوم‌اند. باید دوره آموزشی مسئولان فنی را بگذرانی و در آزمونش قبول شوی، و طبق راهنمای همان اداره کل دیگر بدون مدرک دانشگاهی نمی‌شود مسئول فنی شد. یعنی این نقش یکی از جاهایی است که مدرک مهندسی پزشکی واقعا امتیاز می‌دهد.

عددی که خیلی از گزارش‌ها به اسم حقوق مهندسی پزشکی می‌آورند، حقوق درخواستی است، نه دریافتی؛ برای کارشناس تهران فاصله این دو ۱۱ میلیون تومان است. ردیف مدیر را با احتیاط بخوان، چون خود گزارش اطمینانش را پایین دانسته است. شاغلان این گروه به رضایت شغلی‌شان ۳٫۱ از ۵ داده‌اند.

آگهی‌ها چقدر پیشنهاد می‌دهند؟

از ۱۲۴ آگهی این رشته، ۴۰ آگهی حقوق را نوشته بودند: میانه از ۲۵ تا ۴۵ میلیون تومان، برای کار فنی ۳۰ تا ۴۷٫۵ و برای فروش و مسئول فنی ۲۵ تا ۴۰. ۷ آگهی کمتر از حداقل قانونی شروع می‌کردند. بخش متغیر حقوق، مثل پورسانت و پاداش، در کارشناس‌های تهران ۱۲ درصد و در سطح باتجربه ۲۰ درصد است.

دانشگاه کمتر از آنچه فکر می‌کنی روی درآمد اثر دارد. در همین گزارش، در کل بازار کار، میانه حقوق فارغ‌التحصیل دانشگاه دولتی ۳۶، آزاد ۳۴ و پیام نور، علمی‌کاربردی و غیرانتفاعی ۳۳ میلیون تومان است و فقط چند دانشگاه برتر فاصله معناداری دارند.