رشته فناوری اطلاعات سلامت: مدارک پزشکی، کنکور تجربی و بازار کار

هر بار که بیماری در بیمارستان بستری می‌شود، پرونده‌ای ساخته می‌شود: تشخیص، آزمایش‌ها، دارو و جراحی. کارشناس فناوری اطلاعات سلامت این پرونده را درست و کامل نگه می‌دارد، تشخیص‌ها را با کدهای طبقه‌بندی بین‌المللی بیماری‌ها کدگذاری می‌کند، آمار بیمارستان را درمی‌آورد و از سامانه‌های اطلاعات بیمارستانی و پرونده الکترونیک سلامت پشتیبانی می‌کند. بیمه‌ها هم پرداخت هزینه درمان را بر پایه همین پرونده و کدها انجام می‌دهند.

کار فناوری اطلاعات سلامت در بیمارستان چیست؟

شرح وظایف همین کار در طبقه‌بندی رسمی مشاغل آمریکا، تصویر روشنی از یک روز در واحد مدارک پزشکی می‌دهد:

• کامل بودن پرونده: بررسی اینکه پرونده هر بیمار کامل، درست و مطابق مقررات باشد.
• کدگذاری: استخراج تشخیص‌ها و اقدام‌ها از پرونده و کدگذاری آن‌ها با نظام‌های استاندارد؛ اگر تشخیصی مبهم یا ناقص باشد، با پزشک هماهنگ می‌شود.
• آمار: جمع کردن آمار بیماری‌ها، جراحی‌ها و استفاده از تخت‌ها برای گزارش‌های بیمارستان.
• پذیرش و ترخیص: رسیدگی به مدارک پذیرش و ترخیص بیمار و اسکن پرونده‌های کاغذی به شکل الکترونیک.
• محرمانگی: حفاظت از پرونده‌ها تا اطلاعات بیمار فقط به دست افراد مجاز برسد.
• سامانه: کمک به طراحی و بهبود سامانه‌های اطلاعات بیمارستان و آموزش کارکنان برای کار با آن‌ها.

رشته مدارک پزشکی کجا رفت؟

اسم قدیم این رشته «مدارک پزشکی» بود و در دفترچه ۱۴۰۵ دیگر رشته‌ای با این نام نیست. سازمان جهانی بهداشت هم نسخه یازدهم طبقه‌بندی بیماری‌ها، ICD-11، را از ۱ ژانویه ۲۰۲۲ اجرایی کرده است.

رشته مدیریت خدمات بهداشتی درمانی

این رشته کنار فناوری اطلاعات سلامت در همین گروه است و برای اداره بیمارستان و مرکز درمانی تربیت می‌کند: بودجه، کارکنان، کیفیت خدمات و برنامه‌ریزی. فارغ‌التحصیلانش در بخش‌های اداری و مدیریتی مراکز درمانی کار می‌کنند.

شرح کار مدیران مراکز درمانی هم سه محور اصلی دارد: سرپرستی کار کارکنان درمانی، اداری و خدماتی؛ کارهای مالی مثل بودجه، هزینه‌ها و تعرفه خدمات؛ و نظارت بر استفاده درست از تخت‌ها، خدمات تشخیصی و نیروها. در آمریکا بیشتر این کارها دست کم کارشناسی می‌خواهند و حدود یک پنجم آن‌ها کارشناسی ارشد. در کنکور ایران هم این رشته یک شرط خاص دارد: در دوره روزانه دست کم ۳۰ درصد ظرفیت برای هر جنس است.

همه کدهای این رشته در دانشگاه‌های علوم پزشکی است و همه کدهای غیرنظامی برای دختر و پسر با هم. بزرگ‌ترین کدهای روزانه در ۱۴۰۵ این‌ها بودند:

• ۳۰ ظرفیت: علوم پزشکی تبریز، ارومیه، تهران و سیرجان.
• ۲۸ و ۲۷ ظرفیت: علوم پزشکی مشهد و اصفهان.
• ۲۵ ظرفیت: کاشان، تربت حیدریه، اسفراین، اهواز، آبادان، مازندران و یزد.

در تهران فقط علوم پزشکی تهران این رشته را داشت: ۳۰ ظرفیت روزانه با خوابگاه، و یک کد بومی ۱۰ نفره که تعهد خدمتش در مناطق تحت پوشش علوم پزشکی شهید بهشتی است. علوم پزشکی ایران و شهید بهشتی در ۱۴۰۵ کد این رشته را نداشتند.

مدیریت خدمات بهداشتی درمانی ۲۱۰ ظرفیت روزانه در ۱۲ شهر داشت، از جمله تبریز، کاشان، اهواز، بم و یزد هر کدام ۲۰ نفر. در تهران فقط کدهای نظامی دانشگاه بقیه‌الله بود که مخصوص نیروهای مسلح است.

راه کوتاه‌تری هم هست؟

نه برای کار کارشناسی. کاردانی این رشته در ۱۴۰۵ پذیرش نداشت و در فهرست شهریه آموزشگاه‌های فنی و حرفه‌ای تهران هم دوره‌ای برای کدگذاری یا مدارک پزشکی نبود. نزدیک‌ترین دوره «منشی امور پزشکی» است: ۱۲۰ ساعت، با سقف شهریه حضوری حدود ۲۳٫۵ میلیون تومان و مجازی حدود ۱۸٫۸ میلیون تومان در ۱۴۰۵. این دوره برای کار در مطب و کلینیک است، نه واحد مدارک پزشکی بیمارستان.

طرح نیروی انسانی

هر دو رشته در فهرست رشته‌های اجباری وزارت بهداشت در ۱۴۰۳ بودند. یعنی دانش‌آموخته باید مدتی در مناطق مورد نیاز خدمت کند: ۲۴ ماه برای کارشناسی و ۱۲ ماه برای کاردانی، که ضریب منطقه خدمت از آن کم می‌شود. این تکلیف در فناوری اطلاعات سلامت برای فارغ‌التحصیلان از ۱ آبان ۱۴۰۲ به بعد است و در مدیریت خدمات بهداشتی درمانی از ۱ خرداد ۱۴۰۳ به بعد.

سهمیه بومی با تعهد خدمت

• طبق مصوبه تیر ۱۴۰۵، تا ۷۰٪ ظرفیت روزانه این رشته‌ها به مدت ۵ سال از ۱۴۰۵ به داوطلبان بومی همان استان می‌رسد.
• پذیرفته‌شده بومی باید دو برابر مدت تحصیل در مناطق مورد نیاز خدمت کند و اجازه تغییر رشته ندارد.
• برای قبولی بومی دست کم ۷۰٪ نمره آخرین پذیرفته‌شده آزاد همان کد لازم است.

ردیف‌های روزانه معمولی و شهریه‌پرداز در دفترچه تعهد خدمت جدا نداشتند و فقط درباره خوابگاه توضیح داشتند. اما طرح نیروی انسانی ربطی به نوع پذیرش ندارد و برای همه دانش‌آموختگان رشته‌های اجباری است.

فهرست هر سال عوض می‌شود. فهرست رشته‌های طرح هر سال دوباره اعلام می‌شود و فهرست ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ را ندیدیم؛ پیش از انتخاب رشته، فهرست همان سال را ببین.

آگهی‌هایی که در یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ با مدارک پزشکی، فناوری اطلاعات سلامت، کدگذاری، HIS و مدیر بیمارستان پیدا شد خوانده شد. فقط ۱۷ آگهی این رشته را نام برده بودند یا کارش را می‌خواستند: دو کارشناس مدارک پزشکی در مرکز جراحی و کلینیک، چند ارزیاب خسارت درمان در شرکت‌های بیمه و کارشناس حسابداری سامانه بیمارستانی.

یعنی استخدام اصلی این رشته از راه آگهی نیست: بیمارستان‌های دولتی از راه دانشگاه‌های علوم پزشکی، طرح نیروی انسانی و آزمون استخدامی نیرو می‌گیرند. بخش خصوصی، یعنی بیمارستان‌ها و کلینیک‌های خصوصی و شرکت‌های بیمه و ارزیابی خسارت، راه دوم است.

این ۱۷ آگهی چه می‌گفتند؟

• کارفرما: ۸ آگهی از مراکز درمانی و کلینیک‌ها بود، ۶ آگهی از شرکت‌های بیمه و ارزیابی خسارت، و ۳ آگهی از یک شرکت سرمایه‌گذاری، یک موسسه خیریه و یک شرکت اینترنتی.
• جنسیت: ۱۰ آگهی شرط جنسیت نداشتند، ۶ آگهی فقط خانم و یک آگهی ترجیحا خانم خواسته بودند.
• حقوق: ۹ آگهی عدد داشتند و میانه پیشنهادشان ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان در ماه بود.

عنوان‌ها هم نشان می‌دهد این رشته کجا به کار می‌آید: کارشناس مدارک پزشکی، کارشناس ارزیابی خسارت بیمارستانی و دندانپزشکی، کارشناس حسابداری سامانه بیمارستانی (HIS) و کارشناس پذیرش و ترخیص. بیشتر این کارها به شناخت پرونده و کدها نیاز دارند، حتی وقتی عنوانشان مدارک پزشکی نیست.

گزارش‌های معتبر حقوق، این رشته را جدا نمی‌شمارند. نزدیک‌ترین گروه، پرستار، دستیار پزشک و تکنسین درمان است که میانه حقوق دریافتی خالصشان در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۲۳ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۱۸ تا ۳۰ میلیون می‌گرفتند. این عدد برای این رشته فقط یک تخمین است.

۹ آگهی این حوزه که عدد داشتند، میانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند.

چرا این عددها تخمین است؟

گزارش‌های حقوق برای کارشناس اطلاعات سلامت گروه جدایی ندارند و نزدیک‌ترین گروه، کادر درمان و تکنسین‌ها، سطح‌بندی ارشدیت هم ندارد. پس جدول بالا فقط نشان می‌دهد هم‌کاران نزدیک این رشته در بیمارستان چقدر می‌گیرند. فاصله دریافتی و درخواستی هم مهم است: میانه حقوقی که این گروه برای ۱۴۰۵ خواسته بود ۳۲ میلیون بود، اما آنچه در پایان ۱۴۰۴ گرفته بود ۲۳ میلیون.

در بیمارستان دولتی، دوره طرح و استخدام رسمی هر کدام قاعده حقوق خودشان را دارند و رقم آن‌ها در این صفحه نیامده است، چون جدول به‌روز و رسمی‌اش را پیدا نکردیم. در بخش خصوصی هم با ۹ آگهی عدددار نمی‌شود برای بیمه، کلینیک و بیمارستان عدد جدا گفت.

هرچه پرونده‌ها الکترونیکی‌تر می‌شوند، کار این رشته از بایگانی کاغذی به داده و سامانه نزدیک‌تر می‌شود. در طبقه‌بندی رسمی مشاغل آمریکا هم کارشناسان اطلاعات سلامت، کدگذارها و مدیران مراکز درمانی هر سه تا ۲۰۳۵ بیش از ۷٪ رشد پیش‌بینی شده‌اند.

در ایران، دفتر منطقه‌ای سازمان جهانی بهداشت نوشته ICD-11 در دو بیمارستان آزمایش شده و یکپارچه‌سازی آن در جریان است. کسی که کدگذاری، آمار و یک نرم‌افزار داده را خوب بلد باشد، از این تغییر سود می‌برد.

ICD-11 چه چیزی را عوض می‌کند؟

نسخه یازدهم طبقه‌بندی بیماری‌ها در ۲۰۱۹ در مجمع جهانی بهداشت تصویب شد و از ۱ ژانویه ۲۰۲۲ اجرایی شد. حدود ۱۷ هزار کد برای بیماری‌ها، آسیب‌ها و علت‌های مرگ دارد که بیش از ۱۲۰ هزار اصطلاح قابل کدگذاری پشت آن‌هاست، و با ترکیب کدها بیش از ۱٫۶ میلیون وضعیت بالینی را می‌شود کد کرد. این نسخه کاملا دیجیتال است و تا فوریه ۲۰۲۲، ۳۵ کشور از آن استفاده می‌کردند. یعنی کدگذار آینده بیشتر با نرم‌افزار و قواعد ترکیب کدها کار می‌کند تا با کتاب کد.

پرونده الکترونیک در ایران

سامانه پرونده الکترونیک سلامت ایران، سپاس، با طرح تحول سلامت راه افتاد و مسئول آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت در ۱۳۹۵ گفت همه بیمارستان‌های دولتی به آن وصل شده‌اند و بیش از ۵۵ میلیون نفر زیر پوشش پرونده الکترونیک سلامت قرار گرفته‌اند. این خبر قدیمی است، اما نشان می‌دهد کار روزانه این رشته سال‌هاست با سامانه گره خورده است.

در آمریکا هم کار این حوزه بزرگ است: حدود ۴۲ هزار کارشناس اطلاعات سلامت، ۲۰۰ هزار کدگذار و متخصص پرونده، و بیش از ۶۴۰ هزار مدیر خدمات درمانی در ۲۰۲۵. دو شغل اول آنجا در گروه کارهایی‌اند که معمولا دوره فنی، سابقه کار یا کاردانی برایشان کافی است و مدیریت در گروه کارهایی که کارشناسی می‌خواهند.