آنالیز ورزشی چیست؟ کار تحلیلگر عملکرد تیم و ورزشکار و راه یادگرفتن آن

آنالیز ورزشی یا تحلیل عملکرد ورزشی یعنی ثبت و بررسی آنچه در بازی و تمرین اتفاق می‌افتد، با ویدیو و عدد، و تبدیل آن به گزارشی که کادر فنی بتواند از آن تصمیم بگیرد. یک تعریف رایج در منابع تخصصی این است که تحلیلگر عملکرد، تحلیل تیم خودی و حریف و گزارش خوانای بازی را به شکل نوشته و ویدیو برای کادر فنی آماده می‌کند.

در جستجوی فارسی این عبارت سه چیز را با هم قاطی می‌کند. «آنالیز بدن» دستگاهی است که در باشگاه‌های بدنسازی چربی و عضله را اندازه می‌گیرد و در فهرست فنی و حرفه‌ای هم یک دوره تعمیر جداگانه با نام دستگاه آنالیز بدن دارد. «آنالیز فوتبال» هم در بسیاری از سایت‌ها به معنای پیش‌بینی نتیجه است. این صفحه درباره هیچ‌کدام از این دو نیست؛ درباره کسی است که در کادر فنی یک تیم کار می‌کند.

آنالیز فوتبال چیست؟

آنالیز فوتبال پرکاربردترین شکل همین کار است: تحلیلگر ویدیوی بازی را تگ‌گذاری می‌کند، یعنی هر پاس، شوت، توپ‌گیری یا خطا را با زمانش علامت می‌زند، و بعد از این علامت‌ها آمار و کلیپ می‌سازد. پیش از بازی، بازی‌های حریف را می‌بیند و الگوهای او را بیرون می‌کشد؛ بعد از بازی، اشتباه‌ها و موقعیت‌های تیم خودی را برای جلسه ویدیو آماده می‌کند. همین کار در فوتسال، والیبال، بسکتبال و ورزش‌های انفرادی هم انجام می‌شود.

دو نوع تحلیلگر

سرمربی تیم ملی فوتسال در پاییز ۱۳۹۸ گفته بود آنالیز دو بخش دارد: آنالیزوری که نکته‌های فنی تیم‌ها را بررسی می‌کند و بخشی که به ابزار و امکانات مربوط است. در باشگاه‌های بزرگ دنیا همین کار به چند شغل تقسیم شده است: تحلیلگر حریف، تحلیلگر مسابقه، تحلیلگر استعدادیابی و دانشمند داده؛ باشگاه‌های کم‌بودجه یک نفر را برای ویدیو و داده با هم می‌گیرند.

تحلیلگرها برای ثبت شاخص‌های عملکرد و داده‌های رویداد از نرم‌افزارهای تگ‌گذاری ویدیو استفاده می‌کنند؛ معروف‌ترین‌ها Sportscode، Dartfish و Nacsport هستند. برای داده و آمار از پایگاه‌هایی مثل Wyscout، InStat و StatsBomb کمک می‌گیرند و تحلیلگرهای داده با اکسل، Power BI یا Tableau و زبان‌های R و Python کار می‌کنند. جلیقه‌های GPS هم سرعت، مسافت، تعداد دوی سرعت و نقشه حرکت بازیکن را ثبت می‌کنند.

بیشتر ابزارهای حرفه‌ای مال یک شرکت آمریکایی‌اند

Hudl مالک Sportscode است، Wyscout را در ۲۰۱۹ و InStat را در ۲۰۲۲ خرید و خرید StatsBomb را در ۱۲ اوت ۲۰۲۴ تمام کرد. شرایط استفاده Hudl از کاربر می‌خواهد تایید کند در کشوری که زیر تحریم جامع آمریکاست نیست. پس استفاده قانونی از این ابزارها از داخل ایران ممکن نیست. اینکه باشگاه‌های ایرانی امروز چطور به این داده‌ها دسترسی دارند، در هیچ منبع معتبری پیدا نکردیم.

راه‌های رایگان و قانونی برای شروع

برای تمرین دو گزینه قانونی و رایگان هست: Kinovea یک نرم‌افزار متن‌باز و کاملا رایگان برای کند کردن، مقایسه، علامت‌گذاری و اندازه‌گیری حرکت در ویدیو است، و StatsBomb داده چند لیگ را برای پروژه‌های پژوهشی و علاقه‌مندان رایگان منتشر کرده است. Nacsport یک نرم‌افزار اسپانیایی است که مجوز سالانه پایه آن نزد نماینده انگلیسی‌اش ۱۲۵ پوند و کامل‌ترین نسخه ۱٬۸۴۵ پوند است؛ وضعیت تحریمی آن را بررسی نکردیم.

هزینه ابزار در فوتبال ایران موضوع تازه‌ای نیست. در پاییز ۱۳۹۸ سرمربی تیم ملی فوتسال از نرم‌افزاری در تیم ملی روسیه گفت که سالی ۱۰ هزار یورو قیمت دارد و کمیته فوتسال به خاطر همین قیمت نتوانسته بود آن را بخرد.

شغل آنالیزور در فوتبال ایران سال‌هاست شناخته شده است. در فروردین ۱۳۹۲ استقلال یک گروه آنالیز از بازیکنان قدیمی داشت که بازی حریف‌ها را می‌دیدند و نکته‌ها را به کادر فنی می‌دادند. در ۱۴ اسفند ۱۳۹۹ همین باشگاه کسی را که پیش‌تر دستیار و مسئول GPS بازیکنان بود، آنالیزور تیم کرد؛ مسیری که نشان می‌دهد کار با داده بدنی می‌تواند راه ورود به تحلیل باشد.

تیم‌های ملی هم آنالیزور دارند. خبرگزاری مهر در ۷ بهمن ۱۴۰۳ نوشت سرمربی تیم ملی فوتبال آنالیزور تازه‌ای در مرکز ملی فوتبال گرفته و پیشنهاد تحلیل با هوش مصنوعی هم مورد استقبال او قرار گرفته است. در پاییز ۱۳۹۸ اما سرمربی تیم ملی فوتسال گفته بود نزدیک یک سال است هیچ آنالیزوری ندارند و کادر فنی همه تحلیل‌ها را خودش انجام می‌دهد.

آگهی استخدام تقریبا نیست

در مهر ۱۴۰۵ آگهی‌های یک سایت بزرگ کاریابی را با کلمه‌های آنالیزور، آنالیز ورزشی، تحلیلگر ورزشی، آنالیز فوتبال و باشگاه فوتبال جستجو کردیم. ۸۳ آگهی پیدا شد و هیچ‌کدام برای تحلیلگر عملکرد ورزشی نبود؛ بیشترشان کارشناس فروش، منابع انسانی و تحلیل داده در شرکت‌ها بودند و چند آگهی باشگاه‌های ورزشی هم برای بازاریاب، حسابدار و ادمین شبکه‌های اجتماعی بود. یعنی این کار از راه آشنایی با مربی‌ها، کار رایگان یا کم‌دستمزد در تیم‌های پایه و نمونه‌کار پیدا می‌شود، نه با فرستادن رزومه به آگهی.

نمونه‌کار مهم‌تر از مدرک

کسی که چند گزارش تحلیل حریف یا کلیپ تگ‌گذاری‌شده از بازی‌های لیگ دارد، برای یک مربی قابل قضاوت است. می‌شود با Kinovea و ویدیوی بازی‌های پخش‌شده تمرین کرد، از داده باز StatsBomb گزارش آماری ساخت و آن را در یک صفحه شخصی گذاشت. شروع کار در تیم‌های پایه، باشگاه‌های لیگ‌های پایین‌تر یا تیم‌های دانشگاهی معمول‌ترین راه است.

فدراسیون فوتبال در حدود ۱۳۹۳ اعلام کرده بود دوره‌های آنالیز بدون مجوز فدراسیون و کمیته آموزش فاقد اعتبارند. دوره تازه‌ای برای آنالیزورها از سوی فدراسیون در ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۵ پیدا نکردیم، ولی دوره مربیگری حرفه‌ای کنفدراسیون فوتبال آسیا که مرداد ۱۴۰۵ در مرکز ملی فوتبال برگزار شد، آنالیز عملکرد را هم در سرفصل‌هایش داشت.

در خود کتاب‌های هنرستان تربیت بدنی هم پودمانی با نام تجزیه و تحلیل تکنیک‌های ورزشی هست و درس تجزیه و تحلیل مهارت‌ها جزو نظری کارت مربیگری درجه ۳ است. یعنی کسی که مربیگری می‌خواند، پایه آنالیز را هم می‌بیند. ISPAS، انجمن بین‌المللی تحلیل عملکرد ورزشی، گواهی چندسطحی می‌دهد، ولی منابع تخصصی می‌گویند برای گرفتن کار تحلیلگری لازم نیست.

بیشتر آگهی‌های تحلیلگر عملکرد در انگلیس کارشناسی مرتبط با ورزش می‌خواهند. در ایران هم علوم ورزشی و بعد ارشد بیومکانیک یا رفتار حرکتی نزدیک‌ترین مسیر دانشگاهی است. برای سمت داده، آمار، پایتون و کار با پایگاه داده به همان اندازه مهم است.

یک شرکت پژوهش بازار در تیر ۱۴۰۴ برآورد کرد بازار تحلیل داده ورزشی در دنیا از ۲٫۲۹ میلیارد دلار در ۲۰۲۵ به ۴٫۷۵ میلیارد دلار در ۲۰۳۰ می‌رسد؛ رشد سالانه حدود ۱۵٫۷ درصد. برآوردهای دیگری هم هست که عدد بزرگ‌تری می‌دهند، چون تعریفشان از این بازار گسترده‌تر است.

در انگلیس داده‌های یک سایت کاریابی جهانی نشان داد شغل‌های داده و تحلیل در یک سال تا ژوئن ۲۰۲۶ به رکورد ۳٫۲ درصد از استخدام باشگاه‌های حرفه‌ای فوتبال رسیده‌اند؛ این سهم در ۲۰۱۸، ۱٫۵ درصد بود. رایج‌ترین عنوان این آگهی‌ها هم تحلیلگر عملکرد بود. یعنی این شغل در فوتبال حرفه‌ای در حال بزرگ شدن است، هرچند در ایران هنوز شغل کوچکی است.

هوش مصنوعی هم کار را عوض می‌کند: تگ‌گذاری خودکار ویدیو و ردیابی بازیکن، بخش وقت‌گیر کار را کم می‌کند و ارزش تحلیلگر را به جایی می‌برد که از داده سوال درست بپرسد و نتیجه را به زبان مربی بگوید.

چرا عدد حقوق در ایران نمی‌آوریم؟

گزارش‌های معتبر حقوق برای تحلیلگران ورزشی عدد جداگانه ندارند. نزدیک‌ترین گروهی که دارند، تربیت بدنی و تغذیه، بیشتر مربی است، ولی تحلیلگر با ویدیو، داده و نرم‌افزار کار می‌کند. در ۸۳ آگهی ورزشی مهر ۱۴۰۵ هم حتی یک آگهی تحلیلگر نبود. برای همین کادر حقوق این صفحه خالی است.

دستمزد آنالیزور در ایران بیشتر به سطح تیم بستگی دارد: یک باشگاه لیگ برتری با یک تیم پایه یا باشگاه شهرستانی خیلی فرق دارد. چون آگهی‌ای با عدد حقوق پیدا نکردیم، عدد دقیقی برای این شغل نمی‌گوییم. بسیاری از تحلیلگرها کار را پاره‌وقت یا پروژه‌ای برای چند تیم انجام می‌دهند.