آموزش کارگردانی: کلاس و مدرک، ورود با فیلم کوتاه و درآمد کارگردان

شهریه کل دوره را نمی‌شود مستقیم مقایسه کرد، چون ساعت دوره‌ها از ۱۴ تا ۴۴۰ فرق دارد. اگر شهریه را بر ساعت تقسیم کنیم، تصویر روشن‌تر می‌شود:

• دوره ضبط‌شده ۱۴ ساعته با ۱٫۶ میلیون تومان: حدود ۱۱۴ هزار تومان برای هر ساعت؛ با تخفیف آبان حدود نصف.
• استاندارد ۴۴۰ ساعته کارگردان تئاتر با سقف ۵۹٫۱ میلیون تومان: حدود ۱۳۴ هزار تومان برای هر ساعت.
• کلاس ترکیبی ۴۸ ساعته با ۹٫۳ میلیون تومان: حدود ۱۹۴ هزار تومان برای هر ساعت.
• دوره ضبط‌شده ۲۴٫۵ ساعته با ۵٫۶۵ میلیون تومان: حدود ۲۳۱ هزار تومان برای هر ساعت.
• دوره سه‌ترمی ۵۴ ساعته با ۵۲ میلیون تومان: حدود ۹۶۳ هزار تومان برای هر ساعت؛ این دوره ساخت یک فیلم را هم در ترم سوم دارد.

سطح اول را می‌شود با یک دوره ضبط‌شده و تمرین‌های گوشی شروع کرد؛ هزینه‌اش کم است، اما کسی تمرین‌ها را نقد نمی‌کند. سطح دوم به کلاس حضوری یا ترکیبی نیاز دارد، چون هدایت بازیگر و کار با گروه را باید سر صحنه واقعی تمرین کرد؛ کلاس ۴۸ ساعته یا دوره سه‌ترمی همین را می‌فروشند. سطح سوم بیشتر از کلاس، با دستیاری روی پروژه‌های بزرگ‌تر و ساختن فیلم کوتاه دوم و سوم پیش می‌رود. پولی که در سطح دوم برای کلاس گران‌تر کنار می‌گذارید، می‌تواند هزینه ساخت فیلم کوتاه شما هم باشد؛ این دو را با هم بسنجید.

کارگردان کسی است که تصمیم می‌گیرد یک فیلمنامه روی پرده چطور دیده و شنیده شود. نوشتن متن کار نویسنده است، پول و قرارداد کار تهیه‌کننده و نور و دوربین کار فیلمبردار. کارگردان میان همه این‌ها انتخاب می‌کند: هر صحنه با چند نما گرفته شود، بازیگر کجا بایستد و جمله را با چه لحنی بگوید، صحنه چقدر طول بکشد و فیلم با چه ریتمی جلو برود.

کارگردانی چیست؟ همین تصمیم‌ها در سه مرحله کار. هرکدام مهارت جدایی دارد و کلاس خوب باید برای هر سه تمرین بدهد.

پیش از فیلمبرداری

کارگردان فیلمنامه را چند بار می‌خواند، برای هر صحنه دکوپاژ می‌نویسد، یعنی فهرست نماها و ترتیبشان، بازیگر انتخاب می‌کند، لوکیشن می‌بیند و با بازیگران تمرین می‌کند. هرچه این مرحله کامل‌تر باشد، روز فیلمبرداری کوتاه‌تر و ارزان‌تر تمام می‌شود؛ در کار تبلیغاتی، مشتری هم همین دکوپاژ یا استوری‌بورد را پیش از امضای قرارداد می‌بیند.

سر صحنه

هدایت بازیگر، چیدن میزانسن، یعنی جای بازیگر و حرکتش در قاب، و تصمیم درباره تکرار یک برداشت. دستیار کارگردان برنامه روز را نگه می‌دارد و عوامل را هماهنگ می‌کند، اما حرف آخر درباره «کات» و «یک بار دیگر» با کارگردان است.

بعد از فیلمبرداری

کارگردان کنار تدوینگر می‌نشیند، برداشت‌ها را انتخاب می‌کند و درباره موسیقی و صدا نظر می‌دهد. در ویدئوی تبلیغاتی و موزیک ویدئو معمولا تا تحویل نسخه نهایی به مشتری جواب‌گوست و اصلاحیه‌های مشتری هم از او رد می‌شود.

در کار کوچک، مثل ویدئوی معرفی یک کسب‌وکار، یک نفر ممکن است هم کارگردان باشد هم فیلمبردار و تدوینگر. در فیلم بلند و سریال این نقش‌ها جدا هستند و کارگردان گروهی ده‌ها نفره را هدایت می‌کند. برای همین بیشتر کارگردان‌ها اول در یکی از نقش‌های کنار صحنه کار می‌کنند و بعد پشت مانیتور می‌نشینند.

مدرک کارگردانی سه شکل رایج دارد و هرکدام چیز متفاوتی را ثابت می‌کند. هیچ‌کدام به‌تنهایی کسی را کارگردان نمی‌کند؛ آنچه تهیه‌کننده، آژانس تبلیغاتی یا شورای صدور مجوز اول نگاه می‌کند فیلم‌هایی است که ساخته‌اید.

• گواهی فنی و حرفه‌ای: در فهرست شهریه ۱۴۰۵ استان تهران فقط استاندارد «کارگردان تئاتر» با ۴۴۰ ساعت آمده است و برای کارگردانی فیلم استانداردی نیست. اگر آموزشگاهی برای کلاس کارگردانی فیلم «مدرک فنی و حرفه‌ای» وعده می‌دهد، نام و کد استاندارد را بپرسید تا بدانید روی گواهی چه نوشته می‌شود.
• گواهی آموزشگاه آزاد سینمایی: بیشتر کلاس‌های جدول بالا گواهی «زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» یا تأییدشده سازمان سینمایی می‌دهند. این گواهی نشان می‌دهد دوره را تمام کرده‌اید و می‌شود آن را رسمی ترجمه کرد؛ عبارت «مدرک بین‌المللی» در تبلیغ دوره‌ها بیشتر به همین ترجمه اشاره دارد.
• مدرک دانشگاهی: کارشناسی سینما و رشته‌هایی با نام «کارگردانی» و «کارگردانی تلویزیون» از کنکور هنر و آزمون عملی پذیرش دارند. ظرفیت‌ها و شرط آزمون عملی در صفحه رشته سینما و فیلمسازی آمده است.

مدرک در جدول صلاحیت کارگردان فیلم اول چقدر وزن داشت؟

کسی که می‌خواهد اولین فیلم سینمایی‌اش را بسازد، باید صلاحیت کارگردانی بگیرد. در آخرین جدولی که سازمان سینمایی برای این کار منتشر کرده و ما پیدا کردیم، مصوبه ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۴ شورای صدور پروانه ساخت، متقاضی باید دست‌کم ۶۰ امتیاز از ۱۰۰ می‌گرفت:

• نمونه کار: ۵۰ امتیاز
• دستیار کارگردانی در سینما: ۱۵ امتیاز
• دیگر فعالیت‌های فرهنگی و هنری در سینما: تا ۱۵ امتیاز
• تحصیلات سینمایی و مرتبط: ۱۰ امتیاز
• جایزه و حضور در جشنواره‌ها: ۱۰ امتیاز

همان مصوبه می‌گفت متقاضی دست‌کم سه نمونه کار بیاورد و یکی از آن‌ها فیلم داستانی دست‌کم ۱۰ دقیقه‌ای باشد، با شناسنامه کامل فیلم: سال تولید، مدت، سرمایه‌گذار و عوامل. این قاعده برای فیلم بلند سینمایی است و ممکن است از ۱۳۹۴ عوض شده باشد؛ پیش از اقدام، شرط روز را از دبیرخانه شورای پروانه ساخت بپرسید. اما نسبت عددها روشن است: مدرک ۱۰ امتیاز داشت و نمونه کار ۵۰ امتیاز.

آموزش کارگردانی تئاتر و فیلم در کلاس‌های اول شبیه هم است: خواندن متن، تحلیل شخصیت و کار با بازیگر. از جایی به بعد دو راه جدا می‌شوند، چون ابزار کار فرق دارد.

• قاب در برابر صحنه: در فیلم، کارگردان با انتخاب نما تصمیم می‌گیرد تماشاگر کجا را ببیند. در تئاتر همه صحنه جلوی چشم است و کارگردان با نور، جای بازیگر و حرکت، نگاه را هدایت می‌کند.
• برداشت در برابر تمرین: فیلم با چند برداشت و انتخاب بهترینش در تدوین ساخته می‌شود. تئاتر هفته‌ها تمرین می‌شود و بعد هر شب بدون توقف اجرا می‌شود.
• زمان کار کارگردان: در فیلم، کار کارگردان بعد از فیلمبرداری در اتاق تدوین ادامه دارد. در تئاتر، کار اصلی پیش از شب اول تمام می‌شود و بعد گروه اجرا را نگه می‌دارد.

راه رسمی آموزش هم فرق دارد. استاندارد «کارگردان تئاتر» فنی و حرفه‌ای ۴۴۰ ساعت است و سقف شهریه آن در آموزشگاه‌های آزاد استان تهران در ۱۴۰۵ حدود ۵۹٫۱ میلیون تومان حضوری و ۴۷٫۳ میلیون مجازی است؛ بیش از سه برابر استاندارد ۱۳۰ ساعته فیلمنامه‌نویس. کلاس‌های آزاد کوتاه‌تر هم هست؛ یک آموزشگاه تهرانی در آبان ۱۴۰۵ برای کلاس کارگردانی تئاتر ۸ میلیون تومان شهریه عادی، ۵٫۵ میلیون با تخفیف و ۹ میلیون خصوصی نوشته بود.

اگر صحنه را به پرده ترجیح می‌دهید، صفحه کارگردان تئاتر دوره‌ها و راه ورود به تئاتر را جدا گفته است. باقی این صفحه درباره کارگردانی فیلم و ویدئو است.

هیچ‌کس کارگردان را بدون دیدن کارش استخدام نمی‌کند. از ۴۱۲ آگهی گروه فیلم و سینما در آبان ۱۴۰۵، ۱۹۹ آگهی نمونه کار خواسته بودند. نمونه کار کارگردان هم فیلم کوتاه است: ارزان‌تر از هر قالب دیگر ساخته می‌شود، جشنواره دارد و نشان می‌دهد شما می‌توانید یک قصه را از اول تا آخر با گروه جلو ببرید.

رقابت فیلم کوتاه چقدر است؟

چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران از ۲۵ تا ۳۰ مهر ۱۴۰۵ برگزار شد. به بخش ملی آن ۲٬۴۵۶ فیلم رسید: ۱٬۷۰۴ داستانی، ۳۱۷ مستند، ۲۶۶ تجربی و ۱۶۹ پویانمایی. ۱٬۷۳۲ فیلم از بیرون تهران آمده بود و ۷۲۴ فیلم از تهران؛ یعنی حدود ۷۱ درصد از شهرهای دیگر. بخش بین‌الملل ۸٬۷۵۵ فیلم از ۱۳۲ کشور گرفت و جمع همه آثار ۱۱٬۲۱۱ بود؛ ۱٬۱۵۷ اثر هم به بخش هوش مصنوعی فرستاده شد. ۳۴٬۸۸۰ نفر فیلم‌ها را دیدند. مهلت فرستادن فیلم در این دوره ۳۰ تیر ۱۴۰۵ بود.

این عددها دو چیز می‌گویند. اول اینکه برای ساختن فیلم کوتاه لازم نیست در تهران زندگی کنید. دوم اینکه رقابت سنگین است و یک فیلم معمولی میان دو هزار فیلم دیده نمی‌شود؛ بیشتر فیلم‌سازها چند فیلم کوتاه می‌سازند تا یکی راه پیدا کند.

یک سال اول، ماه به ماه

• ماه اول تا سوم: هر هفته یک صحنه از فیلم‌های دیگر را تحلیل کنید و دکوپاژ آن را بنویسید. یک فیلم یک دقیقه‌ای با گوشی بسازید تا ببینید نماها کنار هم چه می‌شوند.
• ماه چهارم تا ششم: یک کلاس کوتاه کارگردانی و در کنارش دستیاری یا منشی‌گری صحنه روی پروژه دیگران؛ رایگان یا با دستمزد کم، اما با نام شما در تیتراژ.
• ماه هفتم تا دهم: یک فیلم داستانی ۱۰ تا ۱۵ دقیقه‌ای با گروه کوچک. ۱۰ دقیقه حداقلی بود که جدول صلاحیت فیلم اول برای نمونه کار داستانی می‌خواست.
• ماه یازدهم و دوازدهم: فرستادن فیلم به جشنواره‌ها پیش از مهلت تابستان و ساختن صفحه‌ای که فیلم‌ها و پشت صحنه را یک‌جا نشان بدهد.

دستیاری: راه کنار صحنه

راه دوم، کار به عنوان دستیار کارگردان است. در آبان ۱۴۰۵ یک دستیار اول کارگردان در سایت آگهی محلی خودش را با ۶ سال سابقه در فیلم کوتاه، سینمایی، سریال و تیزر معرفی کرده بود، با دستمزد روزانه. یک آگهی کاریابی هم برای دستیار کارگردان پروژه مستند و برنامه تلویزیونی ۲۵ تا ۴۵ میلیون تومان قراردادی پیشنهاد می‌داد. در جدول صلاحیت فیلم اول هم دستیاری کارگردان در سینما ۱۵ امتیاز داشت؛ بیشتر از تحصیلات.

انجمن سینمای جوانان ایران هم با دفترهای استانی و دوره فیلمسازی خودش یکی از راه‌های ساخت اولین فیلم کوتاه است؛ خبرهای جشنواره فیلم کوتاه تهران هم از روابط عمومی همین انجمن منتشر می‌شود.

شغل کارگردانی با آگهی استخدام پر نمی‌شود. در میان ۴۱۲ آگهی، ۱۹۲ آگهی فیلمبردار یا تصویربردار می‌خواستند و ۱۵۴ آگهی تدوینگر؛ کارگردان فقط در ۳ عنوان آمده بود. آگهی کارگردان ویدئو از یک شرکت فناوری در تهران بود: ۳ سال سابقه فیلمسازی، کارگردانی و تدوین، نمونه کار الزامی، تسلط به ابزارهای ویدئوی هوش مصنوعی و نوشتن متن به انگلیسی. یکی از دو آگهی دستیار کارگردان برای تیم تولید محتوای یک کلینیک زیبایی بود، با یک سال سابقه و کار روی ریلز، استوری و ویدئوی تبلیغاتی.

آنچه این آگهی‌ها از کسی که ویدئو می‌سازد می‌خواهند، نشان می‌دهد کارگردان تازه‌کار کجا کار پیدا می‌کند:

• ۲۸۶ آگهی از ۴۱۲ برای اینستاگرام و شبکه‌های اجتماعی بود.
• ۲۱۲ آگهی تبلیغ یا تیزر را نام برده بودند و ۷۳ آگهی ویدئوی صنعتی، سازمانی یا معرفی محصول را.
• ۱۱۸ آگهی هوش مصنوعی را در کار یا شرط‌ها آورده بودند.
• ۱۶ آگهی مستند و فقط ۷ آگهی سریال یا تلویزیون را نام برده بودند.
• ۲۶۰ آگهی تمام‌وقت بودند، ۶۰ آگهی قراردادی یا پروژه‌ای و ۳۸ آگهی پاره‌وقت. ۳۰۶ آگهی جنسیت را مهم ندانسته بودند.

در سایت آگهی محلی هم از ۴۰ آگهی که با جست‌وجوی «کارگردان» و «دستیار کارگردان» آمد، فقط دو آگهی کارگردان می‌خواست: یکی برای مجموعه داستانی ۵ قسمتی در اصفهان که قرار بود به جشنواره و فضای مجازی برود و دستمزدی ننوشته بود، و یکی برای ساخت ریلز اینستاگرام در تهران. باقی آگهی‌ها فراخوان عوامل فیلم کوتاه، جذب سرمایه‌گذار، کارگاه بازیگری با یک کارگردان یا شغل‌هایی بی‌ربط بودند که فقط کلمه «گردان» داشتند.

گزارش حقوق ۱۴۰۵ کارگردان را جدا نمی‌شمارد؛ او را با بازیگر، فیلمبردار، صدابردار، تدوینگر، گریمور و مجری در گروه «مشاغل حوزه فیلم و سینما» آورده است. برای همین عدد این گروه را با برچسب کاملش آورده‌ایم و آن را درآمد قطعی کارگردان نمی‌دانیم. در همین گروه، میانه حقوق دریافتی در تهران ۳۳ میلیون تومان بود و میانه حقوقی که همین آدم‌ها برای ۱۴۰۵ خواستند ۴۸ میلیون؛ فاصله دو عدد نشان می‌دهد حقوق خواسته‌شده را نباید درآمد واقعی حساب کرد.

درآمد کارگردان بیشتر پروژه‌ای است تا ماهانه. کارگردانی که برای برند ویدئو می‌سازد، ممکن است یک ماه چند سفارش داشته باشد و ماه بعد هیچ. چیزهایی که درآمد را بالا می‌برد:

• نمونه کار در همان قالبی که مشتری می‌خواهد؛ تیزر برای آژانس و فیلم کوتاه برای تهیه‌کننده.
• توانایی تحویل کامل کار: پیش‌تولید، برنامه فیلمبرداری و نظارت بر تدوین. در بسته‌های ویدئوی سازمانی، همین اضافه شدن کارگردانی قیمت را از ۲۵ به ۵۰ میلیون رساند.
• کار با ابزارهای ویدئوی هوش مصنوعی؛ ۱۱۸ آگهی از ۴۱۲ آن را خواسته بودند.
• مشتری ثابت، مثل یک برند که هر ماه محتوا می‌خواهد.

در سینما وضع سخت‌تر است. شورای مرکزی کانون کارگردانان سینمای ایران در شهریور ۱۴۰۵ از مشکلات معیشتی کارگردانان گفت و کمیته‌ای برای پیگیری امور رفاهی اعضا تشکیل داد. یعنی حتی کارگردان‌های عضو صنف هم همیشه کار پیوسته ندارند.