دوره کارگردانی تئاتر: ساعت و هزینه کلاس، اولین اجرای عمومی و درآمد کارگردان

از کدام سطح شروع کنم؟

اگر هیچ تجربه صحنه‌ای نداری، از سطح اول شروع کن؛ بسیاری از کلاس‌های آزاد کارگردانی پیش‌نیاز نمی‌خواهند، اما بدون شناخت بازیگری و طراحی، بیشتر جلسه‌ها را به فهمیدن واژه‌ها می‌گذرانی. اگر چند سال در گروه‌های تئاتر بازی کرده‌ای، می‌توانی مستقیم سراغ سطح دوم بروی و کمبودهایت را با دوره‌های کوتاه طراحی صحنه یا نور پر کنی.

سطح سوم را با کلاس نمی‌گیری؛ با چند اجرای موفق، شبکه آدم‌هایی که با تو کار می‌کنند و توانایی جذب تماشاگر به دست می‌آید.

کارگردانی تئاتر یعنی تبدیل یک متن به اجرایی که تماشاگر در یک شب و در یک سالن می‌بیند. کارگردان تصمیم می‌گیرد این نمایش درباره چه باشد، هر بازیگر کجا بایستد و کی حرکت کند، نور و صدا و لباس به چه حسی کمک کنند و ریتم اجرا کجا تند و کجا آرام شود. نمایشنامه‌نویس کلمه‌ها را می‌نویسد؛ کارگردان آن کلمه‌ها را به حرکت، سکوت و تصویر روی صحنه تبدیل می‌کند.

کارگردان تئاتر معمولا از دل خود تئاتر بیرون می‌آید. بیشتر کارگردان‌ها چند سال بازیگر، دستیار کارگردان یا مدیر صحنه بوده‌اند و در گروه‌های دانشجویی یا آماتور اولین اجرایشان را ساخته‌اند. برای همین سوال درست این نیست که «کدام مدرک مرا کارگردان می‌کند»، بلکه این است که «چطور به جایی برسم که یک گروه به تصمیم‌های من اعتماد کند».

فرق کارگردان با تهیه‌کننده و مدیر صحنه

• کارگردان صاحب تصمیم‌های هنری اجراست: تفسیر متن، انتخاب بازیگر، میزانسن و هماهنگی طراحان.
• تهیه‌کننده پول، سالن، قرارداد و فروش بلیت را جور می‌کند. در گروه‌های کوچک تهران، کارگردان اغلب تهیه‌کننده کار خودش هم هست.
• مدیر صحنه برنامه تمرین، ورود و خروج‌ها و نظم پشت صحنه را نگه می‌دارد تا اجرای هر شب مثل شب قبل باشد.

شرایط ورود به دانشگاه و کنکور هنر در صفحه رشته بازیگری و تئاتر آمده است؛ این صفحه درباره خود کار کارگردان و راه یادگرفتن آن است.

اسم دوره چیزی درباره کیفیت آن نمی‌گوید. دو کلاس با یک عنوان می‌توانند یکی شش هفته تئوری باشد و دیگری شش هفته تمرین واقعی با بازیگر. پیش از پرداخت، این پنج چیز را بپرس:

• خروجی عملی: آیا آخر دوره یک اتود یا نمایش کوتاه جلوی تماشاگر اجرا می‌کنی؟ کلاسی که فقط جزوه و فیلم دارد، کارگردانی یاد نمی‌دهد.
• بازیگر برای تمرین: هنرجوی کارگردانی باید بازیگر داشته باشد تا تصمیمش را روی صحنه ببیند. بپرس بازیگرها از کجا می‌آیند.
• کارنامه مدرس: نمایش‌هایی که مدرس کارگردانی کرده و کجا اجرا شده‌اند، از هر عنوان و جایزه‌ای مهم‌تر است.
• ساعت واقعی: تعداد جلسه را در طول هر جلسه ضرب کن. «۱۰ جلسه» با جلسه سه ساعته ۳۰ ساعت است؛ با جلسه نود دقیقه‌ای فقط ۱۵ ساعت.
• مجوز: آموزشگاه فنی و حرفه‌ای و آموزشگاه دارای مجوز ارشاد هر دو شماره مجوز دارند. ادعای «مدرک معتبر در بیش از ۱۷۰ کشور» را باور نکن تا معلوم شود دقیقا کدام گواهی و برای چه کاری.

هزینه هر ساعت آموزش را مقایسه کن

وقتی شهریه را بر ساعت تقسیم کنی، تصویر عوض می‌شود. کلاس آزاد ۳۶ ساعته با ۱۴٫۷ میلیون تومان حدود ۴۰۸ هزار تومان برای هر ساعت است و کلاس ده جلسه‌ای ۳۰ ساعته با ۹ میلیون تومان ۳۰۰ هزار تومان. کلاس خصوصی هر ساعت ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار تومان است. استاندارد فنی و حرفه‌ای با سقف ۵۹٫۱ میلیون برای ۴۴۰ ساعت حدود ۱۳۴ هزار تومان در هر ساعت می‌شود و نسخه مجازی آن با ۴۷٫۳ میلیون حدود ۱۰۸ هزار تومان.

این مقایسه نمی‌گوید دوره بلند همیشه بهتر است. دوره کوتاه برای کسی که می‌خواهد بفهمد کارگردانی را دوست دارد یا نه، انتخاب منطقی‌تری است. اما اگر تصمیمت را گرفته‌ای، چهارصد و چهل ساعت یعنی بیش از دوازده برابر زمان تمرین یک کلاس ۳۶ ساعته، و تمرین همان چیزی است که کارگردان را می‌سازد.

باقی آگهی‌ها هم تصویر روشنی می‌دهند: ۳ آگهی دنبال اسپانسر یا سرمایه بودند یا از بازیگر برای نقش پول می‌خواستند، ۱ گروه با نمایشی که ۸۰ شب اجرا رفته بود دنبال تهیه‌کننده بود و ۱ آموزشگاه مربی تئاتر کودک می‌خواست. در ۱۲ آگهی نوشته شده بود بیمه ندارد و هیچ آگهی بیمه را وعده نداده بود. ۹ آگهی فقط خانم و ۲ آگهی فقط آقا می‌خواستند و ۲۰ آگهی جنسیت را مهم ندانسته بودند. ۲۰ آگهی دستمزد را توافقی نوشته بودند.

در یک سایت کاریابی هم ۳۸۱ آگهی را که با «تئاتر»، «کارگردان» و «نمایش» پیدا می‌شد خواندیم. هیچ‌کدام کارگردان تئاتر نمی‌خواست. چهار آگهی «کارگردان» در عنوان داشتند: دو کارگردان هنری، یک سازنده ویدئوی هوش مصنوعی و یک دستیار کارگردان پروژه تصویری با پیشنهاد ۲۵ تا ۴۵ میلیون تومان. تئاتر فقط در چند آگهی به‌عنوان کار یا امتیاز آمده بود: سه آگهی مربی نمایش خلاق کودک، دو آگهی که سابقه تئاتر را برای نویسنده محتوا و مجری مزیت می‌دانستند و یک کارشناس برنامه‌ریزی مجموعه فرهنگی و هنری با ۱۰ تا ۲۰ میلیون تومان.

نتیجه ساده است: کارگردان تئاتر استخدام نمی‌شود، کار خودش را می‌سازد. همان ۱۸ فراخوان بازیگر نشان می‌دهد کارگردان‌ها در عمل کارفرمای بازیگرها هستند، نه کارمند یک شرکت. شغل‌های حقوق‌بگیر نزدیک به این کار، تدریس تئاتر کودک، دستیاری کارگردان و کار در مجموعه‌های فرهنگی است.

گزارش حقوق ۱۴۰۵ کارگردان تئاتر را جدا نمی‌شمارد. نزدیک‌ترین گروه آن «مشاغل حوزه فیلم و سینما» است که کارگردان را هم در خود دارد، اما بیشتر آدم‌هایش در کار تصویری حقوق‌بگیرند. برای همین عدد این گروه را فقط به‌عنوان نشانه آورده‌ایم: میانه دریافتی ۳۳ میلیون تومان در تهران، و ۴۸ میلیونی که همین آدم‌ها برای ۱۴۰۵ خواستند. کارگردان تئاتر در ایران معمولا حقوق ماهانه نمی‌گیرد.

حساب گیشه

درآمد اصلی یک اجرای تئاتر فروش بلیت است. آمار رسمی سالن‌های دولتی تهران از ۷ تا ۲۹ فروردین ۱۴۰۴ چهار نمونه می‌دهد:

• «ذرات آشوب» در سالن ۵۷۹ نفره با بلیت ۴۰۰ هزار تومانی، ۱۶ اجرا و ۳٬۳۵۱ تماشاگر: ۱٬۰۱۳ میلیون تومان.
• «کالیگولا» در سالن ۹۶ نفره با بلیت ۲۵۰ هزار تومانی، ۲۴ اجرا و ۲٬۲۶۶ تماشاگر: ۴۶۴٫۸ میلیون تومان.
• «قربانگاه» در سالن ۱۳۲ نفره با بلیت ۲۰۰ هزار تومانی، ۱۲ اجرا و ۶۳۰ تماشاگر: ۹۲٫۷ میلیون تومان.
• «هملت قاتل» در سالن ۲۶ نفره با بلیت ۱۵۰ هزار تومانی، ۱۵ اجرا و ۴۱۶ تماشاگر: ۵۳٫۴ میلیون تومان.

این عددها فروش کل نمایش است، نه دستمزد کارگردان. سهم سالن کم می‌شود و باقی میان بازیگرها، طراحان، تبلیغ، ساخت دکور و کارگردان تقسیم می‌شود. اگر نمایشی مثل «قربانگاه» در سالنی با سهم ۲۰ درصد اجرا شود، حدود ۷۴٫۱ میلیون تومان برای همه گروه می‌ماند؛ برای گروهی هشت نفره این مبلغ برای چند ماه تمرین و ۱۲ شب اجرا کم است. کارگردان نمایش اول معمولا باید با فروش پایین یا حتی ضرر حساب کند.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟

• سالن بزرگ‌تر و شب‌های بیشتر؛ فاصله فروش سالن ۲۶ نفره و ۵۷۹ نفره نزدیک به بیست برابر است.
• نام بازیگرهایی که تماشاگر می‌آورند، و پیش‌فروش پیش از شب اول.
• اجرای دوباره نمایش موفق در شهرهای دیگر یا جشنواره‌ها.
• درآمد کنار اجرا: تدریس در آموزشگاه، تئاتر کودک در مدرسه‌ها و فرهنگسراها، و دستیاری در کار تصویری.