رشته امنیت سایبری: امنیت سایبری چیست، راه ورود و بازار کار

موسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST) امنیت سایبری را پیشگیری از آسیب، حفاظت و بازگرداندن رایانه‌ها، سامانه‌های ارتباطی و اطلاعات درون آن‌ها تعریف می‌کند تا در دسترس بودن، درستی، اصالت و محرمانگی‌شان حفظ شود. تعریف کوتاه‌ترش در همان موسسه این است: حفاظت از اطلاعات با پیشگیری از حمله، کشف آن و پاسخ به آن.

شش کار اصلی امنیت سایبری

چارچوب امنیت سایبری NIST که نسخه ۲ آن در ۲۶ فوریه ۲۰۲۴ منتشر شد، کار امنیت را در شش بخش می‌بیند:

• حاکمیت (Govern): سیاست، نقش‌ها و مدیریت ریسک؛ بخشی که در نسخه ۲ اضافه شد
• شناسایی (Identify): دانستن اینکه چه دارایی‌ها و چه خطرهایی داریم
• حفاظت (Protect): رمز، دسترسی، به‌روزرسانی و آموزش کارکنان
• کشف (Detect): دیدن نشانه‌های حمله در لاگ‌ها و شبکه
• پاسخ (Respond): مهار حمله و بررسی آن
• بازیابی (Recover): برگرداندن سرویس و درس گرفتن از حادثه

امنیت شبکه چیست؟

امنیت شبکه بخشی از امنیت سایبری است که از خود شبکه محافظت می‌کند: فایروال، جدا کردن بخش‌های شبکه، کنترل اینکه چه کسی و چه دستگاهی به کجا وصل شود، و دیدن ترافیک مشکوک. در آگهی‌های ایران امنیت شبکه و کار شبکه اغلب کنار هم آمده‌اند؛ ۷۰ آگهی از ۲۴۸ آگهی امنیت، کارشناس امنیت شبکه یا شبکه و امنیت می‌خواستند. تست نفوذ، یعنی حمله کنترل‌شده برای پیدا کردن ضعف، شاخه جدایی است که صفحه خودش را دارد.

همه آگهی‌های دسته شبکه، DevOps و پشتیبانی یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵، به‌اضافه آگهی‌هایی که با امنیت سایبری، SOC و امنیت شبکه پیدا شدند خوانده شد. ۲۴۸ آگهی کار امنیت بودند: ۷۳ آگهی مرکز عملیات امنیت، ۷۰ آگهی امنیت شبکه و زیرساخت، ۴۷ آگهی امنیت اطلاعات عمومی، ۴۲ آگهی تست نفوذ، ۹ آگهی حاکمیت، ریسک و انطباق و ۷ آگهی امنیت نرم‌افزار.

کارفرماها بیشتر شرکت‌های فناوری بودند: ۱۶۴ شرکت نرم‌افزار و سخت‌افزار، ۲۰ شرکت اینترنتی، ۱۵ بانک، ۱۳ شرکت مالی و سرمایه‌گذاری و ۷ شرکت مخابراتی. ۲۰۰ آگهی فرقی بین خانم و آقا نگذاشته بودند. از ۱۷۴ آگهی که رشته نوشته بودند، ۱۷۳ آگهی کامپیوتر و فناوری اطلاعات خواسته بودند و ۱۶ آگهی مهندسی برق.

آگهی‌ها چه مهارتی می‌خواهند؟

فایروال در ۱۱۶ آگهی، ابزارهای SIEM و جمع کردن لاگ مثل Splunk و ELK در ۱۱۰، لینوکس در ۱۰۹، پایتون و نوشتن اسکریپت در ۶۰، مدرک‌های شبکه مثل CCNA در ۵۷، فضای ابری در ۴۲ و ISO 27001 در ۲۵ آگهی آمده بود. ابزار و مهارت فقط نیمی از کار است: در متن ۱۲۹ آگهی مستندسازی، در ۱۲۶ آگهی گزارش و در ۱۳۵ آگهی کار تیمی آمده بود، چون کشف یک حمله تا وقتی کسی آن را درست توضیح ندهد به تصمیم نمی‌رسد. ۲۶ آگهی از کار شیفتی یا شبانه‌روزی گفته بودند که بیشتر مال مرکزهای SOC است و ۳۰ آگهی کارت پایان خدمت یا امریه خواسته بودند. ۱۸ آگهی هم هوش مصنوعی را نام برده بودند.

در کنکور کارشناسی ۱۴۰۵ رشته غیرنظامی امنیت سایبری برای عموم وجود ندارد. رشته‌هایی که نامشان امنیت دارد فقط در دانشگاه امام باقر، وابسته به وزارت اطلاعات، هستند، فقط برای آقایان و هر کدام با ۵ ظرفیت و مصاحبه. دانشگاه افسری شهید ستاری هم مهندسی سایبری را با ۵۴ ظرفیت دارد و فارابی ۹ ظرفیت، هر دو فقط برای آقایان و با استخدام در ارتش. این‌ها مسیرهای سازمانی‌اند با شرط و تعهد خودشان.

راه معمول

• کارشناسی مهندسی کامپیوتر یا فناوری اطلاعات؛ تقریبا همه آگهی‌ها همین را خواسته بودند
• کارشناسی ارشد مهندسی کامپیوتر، گرایش رایانش امن؛ گرایش‌های شبکه‌های کامپیوتری و جرم‌یابی دیجیتال هم نزدیک‌اند
• یا ورود از کار شبکه و پشتیبانی و بعد تخصص در امنیت

در برنامه درسی رایانش امن دانشگاه صنعتی اصفهان، درس‌هایی مثل رمزنگاری پیشرفته، امنیت شبکه پیشرفته، توسعه امن نرم‌افزار و امنیت پایگاه داده آمده است. رشته‌های ارشد مهندسی فناوری اطلاعات و امنیت و مهندسی امنیت فضای سایبر هم وجود دارند، ولی اولی فقط در امام باقر است و دومی فقط برای کارکنان پلیس.

امنیت را نمی‌شود بدون شناختن سیستمی که از آن محافظت می‌کنی یاد گرفت. برای همین بیشتر متخصص‌ها این پله‌ها را طی کرده‌اند:

1. پایه: شبکه (مثل محتوای Network+ یا CCNA)، سیستم‌عامل ویندوز و لینوکس، و کمی پایتون یا اسکریپت
2. اولین شغل: پشتیبانی شبکه، مدیر سیستم یا تحلیلگر سطح ۱ در مرکز عملیات امنیت
3. تخصص: کار با فایروال و SIEM، تحلیل لاگ، پاسخ به رخداد و آشنایی با ISO 27001
4. مدرک و تمرین: Security+ یا معادل داخلی، آزمایشگاه شخصی و مسابقه‌های امنیتی
5. پله بالاتر: مهندس امنیت، سرپرست SOC، معمار امنیت یا مدیر امنیت اطلاعات

دوره‌های فنی و حرفه‌ای

فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران چند دوره نزدیک دارد، با سقف شهریه حضوری: Security+ در ۳۰ ساعت حدود ۱۵٫۵ میلیون تومان، کارور امنیت فناوری اطلاعات در ۳۰ ساعت حدود ۱۳٫۷ میلیون، Network+ در ۴۰ ساعت حدود ۱۰٫۵ میلیون و اجرا و پیکربندی شبکه‌های سیسکو در ۶۵ ساعت حدود ۱۷٫۱ میلیون تومان. دوره‌ای با نام هک یا CEH در این فهرست نیست.

یک نکته مهم: تمرین حمله فقط روی سیستم خودت یا با مجوز کتبی صاحب سیستم مجاز است. نفوذ بدون اجازه جرم است و هیچ کارفرمای امنیتی کسی را که این مرز را رعایت نکرده استخدام نمی‌کند.

کدام شاخه را انتخاب کنم؟

اگر حل معما و دنبال کردن سرنخ را دوست داری، SOC و پاسخ به رخداد شروع خوبی است. اگر ساختن و پیکربندی سیستم را بیشتر دوست داری، مهندسی امنیت شبکه و زیرساخت به تو نزدیک‌تر است. اگر برنامه‌نویسی بلدی، امنیت نرم‌افزار را ببین، و اگر قانون، فرایند و ریسک برایت جذاب است، حاکمیت و انطباق. هیچ‌کدام از این‌ها بهتر از بقیه نیست؛ مهم این است که پایه شبکه و سیستم‌عامل را محکم کنی.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه حقوق دریافتی خالص کارشناسان امنیت شبکه و اطلاعات در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۴ میلیون تومان در ماه بود و نیمه میانی بین ۲۸ تا ۴۱ میلیون می‌گرفتند. کارشناسان ارشد در کل کشور میانه ۶۰ میلیون دریافت می‌کردند؛ یعنی در این کار سابقه اثر بزرگی روی حقوق دارد. همین گروه در تهران برای ۱۴۰۵، ۴۸ میلیون تومان در سطح کارشناس درخواست کرده‌اند.

کارفرماها چقدر پیشنهاد داده‌اند؟

۷۷ آگهی از ۲۴۸ آگهی بازه حقوق داشتند و میانه آن‌ها ۴۵ تا ۶۰ میلیون تومان بود. بانک‌ها، شرکت‌های مالی و شرکت‌های بزرگ فناوری معمولا بالاتر از میانه پیشنهاد می‌دهند و کار شیفتی در SOC هم گاهی مزد اضافه دارد.