دوره منبت کاری: انتخاب دوره و هزینه آن، ابزار شروع و درآمد منبت کار

نام دوره‌ها در هر مرحله کلی است، نه نام یک آموزشگاه خاص. آموزشگاه منبت و معرقی که درخواست بدهد و تایید شود، دوره‌هایش زیر همین نقشه راه می‌آید.

منبت کاری یعنی نقش را با کندن چوب برجسته کنی. منبت کار طرح را روی تخته می‌کشد، اطراف نقش را با مغار برمی‌دارد تا زمینه پایین برود، بعد به گل و برگ و پیچک حجم می‌دهد تا سایه و عمق پیدا کنند. کار یک تکه چوب است و هر چه چوب سخت‌تر و فشرده‌تر باشد، لبه نقش تمیزتر می‌ماند؛ برای همین گردو، گلابی و شمشاد چوب‌های اصلی این کارند.

منبت کار چند جور کار می‌کند؟

• منبت برجسته و نیم‌برجسته: نقش چند میلی‌متر تا چند سانتی‌متر از زمینه بالاتر می‌آید. تابلو، در صندوق، تخته نرد و قاب آینه بیشتر این‌طورند.
• منبت مشبک: زمینه کاملا بریده می‌شود و نور از پشت نقش رد می‌شود؛ پشتی صندلی، پاراوان و پنجره سنتی.
• منبت حجمی یا پیکرتراشی: نقش از همه طرف تراشیده می‌شود؛ مجسمه اسب، مهره شطرنج و پایه میز.
• منبت روی مبل: گل و برگ پشتی و دسته مبل استیل و کلاسیک. بیشتر آگهی‌های استخدام منبت کار برای همین کار است.

معرق کاری چیست و چه فرقی با منبت دارد؟

معرق کاری کندن نیست، چیدن است. معرق کار طرح را به تکه‌های کوچک تقسیم می‌کند، هر تکه را از چوبی با رنگ طبیعی متفاوت با اره مویی می‌برد و تکه‌ها را مثل پازل کنار هم می‌چسباند تا تصویر ساخته شود. سطح کار معرق صاف است و رنگ چوب‌ها نقش را می‌سازد؛ در منبت یک چوب است و سایه برجستگی نقش را می‌سازد. در استانداردهای فنی و حرفه‌ای هم دو حرفه جدا هستند: «منبت کار چوب» ۵۰۰ ساعت و «معرق کار چوب (هنری)» ۴۶۶ ساعت. خیلی از هنرمندها هر دو را یاد می‌گیرند، چون در یک اثر، مثل جعبه یا تخته نرد، اغلب هر دو با هم می‌آیند.

کجای ایران منبت کار بیشتری دارد؟

ملایر و تویسرکان در همدان، گلپایگان در اصفهان و آباده در فارس شهرهای قدیمی منبت ایران‌اند. امروز بیشتر منبت کارها کنار کارگاه‌های مبل کار می‌کنند؛ قم، تهران، مشهد و ملایر چنین کارگاه‌هایی دارند. منبت کاری در گروه «صنایع دستی چوبی» حساب می‌شود و پروانه و بیمه آن هم از همین راه است که پایین‌تر آمده.

مرکز دولتی فنی و حرفه‌ای ارزان‌ترین راه است. یک دوره «معرق کار چوب بدون قالب درجه ۲» در مرکز شماره ۳ ساری، ۱۱۲ ساعت، از ۲۳ تیر تا ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ و ویژه خانم‌ها برگزار شد و شهریه آن «رایگان» اعلام شده بود. هزینه‌های کنار آن این‌ها بود: ثبت‌نام ۳۰ هزار، مشاوره ۳۰ هزار، آزمون ۲۰۰ هزار و صدور گواهینامه ۱۰۰ هزار تومان؛ جمعا ۳۶۰ هزار تومان، و اگر در آزمون اول قبول نشوی، ۲۰۰ هزار تومان دیگر برای آزمون دوباره. ظرفیت این دوره‌ها کم است (همین دوره ۱۴ نفر) و همه شهرها هر فصل دوره منبت ندارند؛ پس از مرکز نزدیک خودت بپرس کدام دوره در فصل بعد باز می‌شود.

آموزشگاه آزاد دو جور دوره دارد. یکی همان استاندارد رسمی است که در فهرست شهریه آموزشگاه‌های آزاد تهران برای ۱۴۰۵ آمده: ۵۰۰ ساعت منبت کار چوب، ۳۱٫۴ میلیون تومان حضوری و ۲۵٫۱ میلیون تومان آنلاین؛ ساعتی حدود ۶۳ هزار تومان. دیگری دوره کوتاه خود آموزشگاه است: مثلا ۱۵ جلسه ۴ ساعته، یعنی ۶۰ ساعت، یا ۲۰ جلسه ۴ ساعته برای کار خلاقانه با چوب، یا ۸ جلسه با شهریه ۱۲ میلیون تومان. بیشتر این آموزشگاه‌ها شهریه را در سایت نمی‌نویسند و باید تماس بگیری.

دوره ویدئویی برای آشنایی و تمرین در خانه خوب است؛ یک دوره ۴۴ ساعته کار با مغار تخت، گلویی، شفره و نیم‌باز، با تخفیف ۲٫۹ میلیون تومان فروخته می‌شود. ویدئو نمی‌تواند زاویه دست و فشار مغار تو را اصلاح کند، پس بهتر است دست‌کم بخشی از کار را زیر نظر یک استاد تمرین کنی.

دوره کوتاه ۱۵ تا ۶۰ ساعته فقط پایه را می‌دهد. استاندارد رسمی ۵۰۰ ساعت است و همین عدد نشان می‌دهد چرا کارگاه‌ها دنبال «منبت کار ماهر» هستند، نه کسی که یک دوره کوتاه دیده.

منبت کاری کلاسیک با مغار و چکش چوبی انجام می‌شود. مغار تیغه‌ای فولادی با دسته است و هر شکل تیغه کاری دارد: مغار تخت برای صاف کردن زمینه، گلویی (هلالی) برای گودی برگ و گل، شفره برای خط باریک و دور نقش، و نیم‌باز برای انحناهای ملایم. یک ست ۱۲ عددی مغار قلمی در آبان ۱۴۰۵ بین ۶ تا ۱۰٫۱ میلیون تومان قیمت دارد؛ ست ۷ عددی ژاپنی ۱۱٫۵ میلیون تومان است و یک ست ارزان ۱۰ عددی با ۳۵۴ هزار تومان هم پیدا می‌شود که برای چند هفته اول تمرین کافی است.

فرز انگشتی و فرز مینیاتوری چه فرقی دارند؟

فرز انگشتی یک موتور برقی دستی است که سر تراش (کاتر) را با دور بالا می‌چرخاند. دو مدل رایج آن، یکی گلوکوتاه و یکی گلوبلند ۶۰۰ وات، در آبان ۱۴۰۵ بین ۸٫۲ تا ۸٫۶ میلیون تومان قیمت داشتند. فرز انگشتی برای برداشتن زمینه و حجم دادن کلی به کار مناسب است و این بخش را خیلی سریع‌تر از مغار جلو می‌برد. فرز مینیاتوری سبک‌تر است؛ یک مدل ۱۳۰ وات با شلنگ خرطومی از ۶٫۶ میلیون تومان قیمت دارد و برای جزئیات ریز، چشم و موی مجسمه و گوشه‌های تنگ به کار می‌آید.

آموزش منبت کاری با فرز انگشتی برای چه کسی؟

• اگر کار پیکرتراشی و حجم بزرگ می‌کنی یا سفارش زیاد داری، فرز وقت را کم می‌کند.
• اگر تازه شروع کرده‌ای، اول مغار را یاد بگیر. فرز چوب را بی‌صدا و سریع برمی‌دارد و خطا را نمی‌شود برگرداند؛ کسی که با مغار جهت الیاف چوب را نشناخته، با فرز هم کار تمیز درنمی‌آورد.
• لبه تیز نقش، خط دور برگ و پرداخت آخر را هنوز مغار و سوهان و سنباده می‌سازند. خیلی از استادها زمینه را با فرز برمی‌دارند و باقی را با دست.

ایمنی کار با فرز

فرز گرد ریز زیادی می‌سازد؛ ماسک مناسب گرد، عینک و مکنده کوچک لازم است. قطعه را با گیره به میز ببند تا هر دو دستت روی دستگاه باشد. خطر گرد چوب سخت را در صفحه نجاری و مبل‌سازی کامل نوشته‌ایم.

در کارگاه‌های مبل یک ابزار دیگر هم آمده: دستگاه سی‌ان‌سی چوب. در آگهی‌های این ماه، دو کارفرما منبت کار و کاربر سی‌ان‌سی را با هم خواسته‌اند؛ دستگاه طرح را خشن می‌تراشد و منبت کار آن را تمیز و زنده می‌کند. پس فرز و دستگاه جای دست را نگرفته‌اند، فقط بخش تکراری کار را برداشته‌اند.

بخشی از منبت کارها و بیشتر معرق کارها حقوق‌بگیر نیستند؛ اثر می‌سازند و می‌فروشند، در کارگاه خانگی، بازارچه صنایع دستی، نمایشگاه یا فروشگاه اینترنتی. قیمت‌هایی که فروشگاه‌های اینترنتی در ۱۰ آبان ۱۴۰۵ نوشته‌اند، تصویری از این بازار می‌دهد:

• تخته نرد ۵۰ سانتی با منبت روی چوب گردو: از ۶٫۸ تا ۲۲٫۵ میلیون تومان، بسته به ریزی نقش و چوب. یک مدل ۶۰ سانتی با نقش رستم و اژدها ۲۹٫۸ میلیون تومان است.
• تخته نرد ۵۵ سانتی با معرق چوب‌های رنگی: ۳۲٫۵ میلیون تومان.
• جعبه جواهر و جعبه حلقه منبت‌کاری‌شده: از ۱٫۸ تا ۱۱ میلیون تومان.
• مجسمه کوچک چوب گردو مثل اسب: حدود ۱۷ میلیون تومان (۱۶٫۹۵ میلیون).

این‌ها قیمت فروش‌اند، نه درآمد. از هر اثر باید پول چوب، روغن و یراق، سهم فروشگاه یا غرفه و از همه مهم‌تر ساعت‌های کار کم شود. یک تخته نرد منبت چند هفته کار می‌برد، پس درآمد ماهانه به این بستگی دارد که در ماه چند اثر می‌سازی و چند تا فروش می‌رود، نه به قیمت یک اثر.

پروانه تولید انفرادی صنایع دستی

منبت و معرق جزو صنایع دستی چوبی‌اند و مجوز آن را اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هر استان می‌دهد. پروانه تولید انفرادی برای کسی است که در همان رشته مهارت دارد و به‌طور مستمر تولید می‌کند. یکی از اداره‌های استانی این مدارک را خواسته است: عکس، سند مالکیت یا اجاره‌نامه محل کار به نام خودت، کارت ملی و شناسنامه، مدرک تحصیلی، کارت پایان خدمت یا گواهی اشتغال به تحصیل، فرم تعهد و بازدید، و اگر داری، گواهی فنی و حرفه‌ای یا نشان ملی در همان رشته. قانون صنایع دستی (۱۳۹۶) جز این پروانه، کارت شناسایی صنعتگر و گواهی اصالت اثر را هم پیش‌بینی کرده است.

بیمه منبت کار و معرق کار

طبق قانون بیمه قالیبافان و شاغلان صنایع دستی (مصوب ۱۳۸۸)، شاغل تمام‌وقت در رشته‌های کددار صنایع دستی می‌تواند بیمه تامین اجتماعی شود؛ ۲۰ درصد حق بیمه را دولت می‌دهد و ۷ درصد را خود بیمه‌شده. پذیرش به سهمیه و بودجه هر سال بسته است. یک طرح تازه برای بیمه هنرمندان صنایع دستی هم در ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ برای بررسی به صحن مجلس رفت و تا امروز تصویب نشده است.

بازار استخدام منبت کار کوچک است. در هشت شهر بزرگ فقط ۱۳ آگهی پیدا شد: مشهد ۵، قم ۳، تهران ۲ و کرج، اصفهان و تبریز هر کدام یکی. شیراز و اهواز آگهی نداشتند. ملایر، که مرکز مبل و منبت است، در این شمارش نبود. در سایت کاریابی هم همان روز هیچ آگهی منبت یا معرق در کل کشور نبود. یعنی منبت کار بیشتر از راه آشنا، استاد و بازار مبل کار پیدا می‌کند تا از آگهی.

آنچه این آگهی‌ها می‌گویند:

• بیشتر برای مبل: ۸ آگهی منبت کار را همراه نجار، رنگ‌کار یا رویه‌کوب، یا برای «مبل استیل» و «تولیدی مبلمان» خواسته‌اند. یک کارفرما در قم نوشته هفته‌ای پنج دست مبل ثابت کار دارد.
• مزد: ۱۰ آگهی پرداخت را توافقی نوشته‌اند، یکی روزانه و ۲ ماهانه. ۵ آگهی از روزمزد، کنترات یا تسویه هفتگی حرف زده‌اند؛ یعنی منبت کار اغلب بر اساس کار تحویل‌شده مزد می‌گیرد.
• بیمه: ۳ آگهی بیمه دارند، ۴ ندارند و ۶ چیزی ننوشته‌اند.
• جنسیت: ۵ آگهی فقط آقا، ۲ آگهی فقط خانم و ۵ آگهی فرقی نمی‌کند. یک کارگاه در اصفهان دو خانم را برای آموزش منبت به کودکان و نوجوانان و ساخت مجسمه چوبی مدرن خواسته و مزد مربی را سهمی از شهریه شاگردها گذاشته است؛ یک کارگاه در قم هم خانم ناوارد را می‌پذیرد.
• تازه‌کار: ۴ آگهی کارگر ساده، نیمه‌ماهر یا ناوارد را هم قبول می‌کنند؛ باقی «منبت کار ماهر» یا «حرفه‌ای» خواسته‌اند.
• دستگاه: ۲ آگهی منبت کار را همراه کاربر سی‌ان‌سی خواسته‌اند.

در این گروه، نیمی از کسانی که پایان ۱۴۰۴ کار می‌کردند ۳۱ میلیون تومان یا کمتر گرفته‌اند؛ ده درصد پایین زیر ۱۸ و ده درصد بالا بالای ۷۱ میلیون تومان. آنچه همین افراد برای ۱۴۰۵ خواسته‌اند (میانه ۴۴ میلیون) بالاتر از دریافتی است؛ این عدد خواسته است، نه حقوقی که گرفته‌اند.

در آگهی‌های منبت کار فقط دو آگهی عدد داشتند. یک کارگاه مبل در مشهد برای چند نیرو، از جمله منبت کار حرفه‌ای، ۳۰ تا ۵۰ میلیون تومان در ماه نوشته است. یک کارگاه در قم برای خانم ناوارد «۱ تا ۲۰ میلیون» نوشته؛ این بازه برای کارآموزی است و حداقلش از حداقل حقوق کمتر است، پس معیار حقوق منبت کار نیست.

چه چیزی درآمد منبت کار را بالا می‌برد؟

• سرعت و تمیزی: وقتی مزد کنتراتی و بر اساس دست مبل یا قطعه است، کسی که در یک روز دو پشتی تمیز تحویل می‌دهد، دو برابر می‌گیرد.
• طراحی نقش: منبت کاری که طرح اسلیمی و ختایی را خودش می‌کشد، هم در کارگاه کمیاب‌تر است و هم اثر جدا برای فروش می‌سازد.
• فروش مستقیم: از ۶٫۸ تا ۲۲٫۵ میلیون تومان برای یک تخته نرد ۵۰ سانتی و ۱٫۸ تا ۱۱ میلیون تومان برای یک جعبه، فاصله زیادی است؛ نام، عکس خوب از کار و مشتری ثابت این فاصله را می‌سازد.
• کار با دستگاه: منبت کاری که فرز و سی‌ان‌سی را هم می‌شناسد، در کارگاه‌های مبل جای بیشتری دارد.