طراح پارچه کیست؟ کار روزانه، شرایط استخدام و درآمد

رشته دانشگاهی طراحی پارچه هست، ولی هیچ‌کدام از سیزده آگهی آن را شرط نکرده بودند و فقط یک آگهی رشته طراحی پارچه و لباس را نام برده بود. درباره رشته، کنکور و هنرستان، صفحه گروه طراحی پارچه و نساجی را ببین.

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران دوره‌ای با نام طراح پارچه نیست. دوره‌های نرم‌افزاری که این کار لازم دارد، با سقف شهریه حضوری:

• کارور فتوشاپ: ۹۰ ساعت، حدود ۱۳ میلیون تومان؛ دوره کامل‌تر کاربر گرافیک با فتوشاپ ۴۲۰ ساعت، حدود ۱۷٫۷ میلیون
• کارور ایلاستریتور: ۹۰ ساعت، حدود ۱۵ میلیون تومان
• کاربر گرافیک با کورل: ۲۰۰ ساعت، حدود ۱۱٫۸ میلیون تومان
• طراح و نقاش روی پارچه: ۱۳۰ ساعت، حدود ۸٫۲ میلیون تومان؛ برای چاپ دستی و شناخت رنگ روی پارچه

دوره‌های آنلاین طراحی پارچه و روسری هم هست؛ یکی از آن‌ها که آموزش طرح روسری با کورل، فتوشاپ و ایلاستریتور است، ۱٫۲ میلیون تومان قیمت دارد. پیش از ثبت‌نام بپرس چند جلسه آن طرح تکرارشونده و آماده‌سازی فایل چاپ است و آیا در پایان یک طرح واقعی چاپ می‌کنید.

طراح پارچه نقش، رنگ و گاهی بافت یک پارچه را پیش از تولید طراحی می‌کند. فرق کار او با یک تصویر زیبا این است که طرحش باید روی ده‌ها متر پارچه بدون درز تکرار شود، با چند ترکیب رنگ برای مشتری‌های مختلف آماده باشد و روی دستگاه چاپ همان شکلی دربیاید که روی صفحه بود. یعنی نیمی از کار هنر است و نیم دیگرش شناختن پارچه و چاپ.

در ایران بیشتر طراحان پارچه در یکی از این کارها مشغول‌اند:

• طرح روسری و شال: طرحی برای یک مربع یا مستطیل با حاشیه، که تقارن و چیدمان آن مهم است و بیشتر با چاپ سابلیمیشن یا دیجیتال در تیراژ کم تولید می‌شود.
• چاپ لباس: طرح‌های تکرارشونده و نقش‌های چاپی برای لباس ورزشی، لباس بچه، مانتو و پیراهن؛ در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ پنج آگهی از تولیدی‌های پوشاک بود.
• منسوجات خانگی: پرده، رومبلی، ملحفه و رومیزی، که طرح‌های بزرگ‌تر و تکرار منظم می‌خواهند.
• طرح بافت در کارخانه: نقشی که با درهم رفتن نخ‌ها روی دستگاه بافندگی ساخته می‌شود؛ کاری که شناخت دستگاه را لازم دارد و کمتر آگهی می‌شود.
• چاپ دستی: سیلک، باتیک و قلمکار در کارگاه‌های کوچک.

طراح نقشه فرش هم طراح پارچه است؟

نه به معنای رایج. طراحی نقشه فرش در ایران حرفه جدای خودش را دارد و دوره رسمی جداگانه‌ای هم برای آن هست. در جستجوی ما در هشت شهر بزرگ، آگهی‌های فرش همه برای بافنده بودند و فقط دو آگهی طراحی و رنگ‌آمیزی نقشه فرش پیدا شد. اگر کار تو نقش روی پارچه و لباس است، این صفحه برای تو است.

به انگلیسی به این شغل Textile Designer می‌گویند و در آگهی‌های فارسی بیشتر با عنوان «طراح گرافیک (چاپ پارچه)» یا «طراح چاپ» می‌آید. برای همین هنگام جستجوی کار، فقط به عنوان «طراح پارچه» بسنده نکن.

طرحی که روش چاپ را در نظر نگرفته، روی پارچه کم‌رنگ، بریده یا پیکسلی درمی‌آید. سه روش رایج و چیزی که هر کدام از طراح می‌خواهد:

• سابلیمیشن: طرح اول روی کاغذ مخصوص چاپ می‌شود و بعد با گرما و فشار به پارچه منتقل می‌شود. فقط روی پارچه پلی‌استر یا پارچه‌ای با درصد بالای پلی‌استر جواب می‌دهد و روی پارچه تیره و مشکی چاپ نمی‌شود. روسری و لباس ورزشی بیشتر با همین روش تولید می‌شوند و شش آگهی از سیزده آگهی آن را نام برده بودند.
• چاپ دیجیتال مستقیم: برای پنبه و بیشتر الیاف طبیعی، در تیراژ کم. چاپ سابلیمیشن روی پارچه پنبه‌ای رنگ کم‌جان و کم‌دوام می‌دهد.
• سیلک: برای تیراژ بالا و تعداد رنگ محدود. اینجا طراح باید با تعداد رنگ کم طراحی کند و هر رنگ را جدا آماده کند.

فایل چاپ پارچه چه مشخصاتی دارد؟

چاپخانه‌ها فایل را در اندازه واقعی چاپ و با وضوح دست‌کم ۳۰۰ نقطه در اینچ می‌خواهند. عرض طرح باید با عرض رول پارچه هماهنگ باشد؛ وگرنه بخشی از طرح بریده می‌شود یا پرت پارچه زیاد می‌شود. یکی از چاپخانه‌های تهران حداکثر عرض چاپ را ۱۸۵ سانتی‌متر اعلام کرده و پیش از هر سفارش، نمونه رایگان روی همان پارچه می‌زند. یک سفارش پروژه‌ای هم تحویل فایل برداری، رعایت استاندارد RGB و CMYK و نام‌گذاری منظم فایل‌ها را شرط کرده بود.

چاپ هر متر پارچه چقدر خرج دارد؟

فهرست قیمت همان چاپخانه در ۲۳ مهر ۱۴۰۵ برای چاپ سابلیمیشن از ۸۵ هزار تا ۱۸۲ هزار تومان برای هر متر بود؛ پارچه پهن‌تر گران‌تر است و سفارش بالای صد متر ارزان‌تر از سفارش پنجاه تا صد متری. این عدد برای طراح مهم است، چون کارفرما هزینه نمونه و چاپ را هم حساب می‌کند و طرحی که دوباره کاری بخواهد، گران تمام می‌شود.

چاپخانه‌ها خودشان هم خدمات طراحی می‌فروشند: همان فهرست برای کار طراحی کمتر از نیم ساعت ۲۰۰ هزار تومان، نیم تا یک ساعت ۳۰۰ هزار و یک تا دو ساعت ۴۵۰ هزار تومان می‌گیرد، اصلاح رنگ و تغییر اندازه را ۱۵۰ هزار تومان حساب می‌کند و برای سفارش بالای ۴۰۰ متر طراحی را رایگان انجام می‌دهد. یعنی کار ساده آماده‌سازی فایل را چاپخانه هم انجام می‌دهد و طراح پارچه برای دیده شدن باید طرح اصلی و خلاق بدهد، نه فقط فایل مرتب.

در ۲۴ و ۲۵ مهر ۱۴۰۵ همه آگهی‌هایی را که با کلمه‌های طراح پارچه، طراحی پارچه، طراح روسری، چاپ پارچه، سابلیمیشن و طراح چاپ در یک سایت بزرگ کاریابی و در دیوار هشت شهر بزرگ پیدا می‌شد، یکی‌یکی خواندیم. بیشترشان مهندس نساجی، فروشنده پوشاک یا طراح گرافیک تبلیغات بودند. فقط ۱۳ آگهی واقعا برای طراحی چاپ روی پارچه بود و دو آگهی که در هر دو سایت تکرار شده بود، یک بار شمرده شد.

چه کسانی طراح پارچه استخدام می‌کنند؟

چاپخانه‌های سابلیمیشن، تولیدی‌های پوشاک ورزشی و بچه‌گانه، یک تولیدی شال و روسری، یک عمده‌فروش پارچه، یک پارچه‌فروشی در بازار تهران و یک گالری که برای پروژه طرح‌های ایرانی طراح می‌خواست. ۷ آگهی در استان تهران بود، ۲ آگهی در البرز و ۴ آگهی در مشهد؛ مشهد به خاطر تولیدی‌های شال و روسری و چاپخانه‌هایش سهم بزرگی دارد. فقط یک آگهی دورکاری را پذیرفته بود.

شرط‌های استخدام

• نرم‌افزار: فتوشاپ در ۸ آگهی، ایلاستریتور در ۶ و کورل در ۴ آگهی. هیچ آگهی نرم‌افزار مخصوص نساجی را شرط نکرده بود.
• آماده‌سازی فایل چاپ: ۸ آگهی؛ آشنایی با سابلیمیشن، سیلک و چاپ حرارتی در ۶ آگهی.
• نمونه‌کار و تست: ۴ آگهی نمونه‌کار خواسته بودند و ۲ آگهی تست عملی طراحی یا بازسازی طرح می‌گیرند. تولیدی شال و روسری نوشته بود سابقه مستقیم طراحی روسری لازم نیست و کیفیت طراحی و سلیقه از عنوان سابقه مهم‌تر است.
• جنسیت و سن: ۵ آگهی فقط خانم خواسته بودند و هیچ آگهی فقط آقا. پنج آگهی بازه سنی داشتند و سقف بیشترشان ۳۰ تا ۳۷ سال بود. یک آگهی پایان خدمت سربازی را شرط کرده بود.
• بیمه: در سه آگهی دیوار صریحا «بیمه ندارد» آمده بود؛ پیش از قبول کار، بیمه و قرارداد را بپرس.

نتیجه روشن است: آگهی طراح پارچه کم است، ولی کسی که فتوشاپ را خوب بلد است، طرح تکرارشونده می‌سازد و چاپ سابلیمیشن را می‌شناسد، در همین آگهی‌های کم شانس خوبی دارد. چون عنوان بیشتر آگهی‌ها «طراح گرافیک» است، هنگام جستجو کلمه‌های چاپ پارچه، سابلیمیشن و روسری را هم امتحان کن.

گزارش‌های حقوق برای طراح پارچه گروه جدایی ندارند. برای همین سه عدد را کنار هم می‌گذاریم: پیشنهاد خود آگهی‌ها، و دو گروه نزدیک در گزارش‌های معتبر حقوق که طراحان پارچه بیشتر در آن‌ها حساب می‌شوند.

• پیشنهاد آگهی‌ها: ۸ آگهی از ۱۳ آگهی بازه حقوق نوشته بودند. میانه آن‌ها ۳۰ تا ۳۷٫۵ میلیون تومان در ماه بود؛ کمترین شروع ۲۰ میلیون و بیشترین سقف ۵۰ میلیون، که مال یک چاپخانه سابلیمیشن در تهران با پورسانت بود. یک آگهی در مشهد حقوق را «مطابق قانون کار، حداقل ۲۲ میلیون» نوشته بود.
• طراحان گرافیک در تهران: کسانی که در سطح کارشناس کار می‌کنند، در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی خالص ۲۵ میلیون تومان داشتند و نیمه میانی ۲۰ تا ۳۰ میلیون. همین گروه برای ۱۴۰۵، ۳۴ میلیون درخواست کرده‌اند. در شهرهای بزرگ دیگر مثل مشهد و کرج، میانه دریافتی ۱۷ میلیون بود.
• طراحان لباس و طلا در تهران: میانه دریافتی ۲۶ میلیون تومان و نیمه میانی ۲۳ تا ۳۵ میلیون؛ درخواست ۱۴۰۵ این گروه ۳۹ میلیون بود.

درآمد طراح پارچه به چه چیزی بستگی دارد؟

شهر (تهران بیشتر از شهرهای دیگر)، نوع کارفرما (چاپخانه‌ای که پورسانت می‌دهد یا تولیدی کوچک)، سرعت و کیفیت در آماده‌سازی فایل، و اینکه فقط طرح بازسازی کنی یا طرح اصلی بدهی. طراحی که برای یک برند طرح‌های فروش‌رفته ساخته باشد، قدرت چانه‌زنی بیشتری دارد. کار آزاد هم درآمد جدایی دارد که در بخش بعد آمده است.

بخشی از طراحان پارچه به جای حقوق ثابت، طرح می‌فروشند یا سفارش می‌گیرند: برای تولیدی‌های روسری، مزون‌ها، چاپخانه‌ها یا برندهای کوچکی که در اینستاگرام لباس می‌فروشند. بازارهای کار آزاد صفحه سفارش طراحی پارچه دارند، ولی قیمت را «توافقی» می‌نویسند و عدد ثابتی منتشر نمی‌کنند.

تنها قیمت روشنی که در مهر ۱۴۰۵ پیدا کردیم، آگهی یک گالری در تهران بود: برای هر طرح کامل نقش ایرانی همراه با ساختن فایل برداری و پیش‌نمایش، ۴۰۰ تا ۷۰۰ هزار تومان، با امکان همکاری مستمر. برای مقایسه، چاپخانه‌ای که در بخش چاپ آمد، یک تا دو ساعت کار طراحی را ۴۵۰ هزار تومان حساب می‌کند.

با این قیمت‌ها، کسی که بخواهد فقط از سفارش آزاد به درآمد ماهانه ۲۵ میلیون تومان برسد، به حساب ما باید حدود ۳۵ تا ۶۰ طرح کامل در ماه بفروشد. برای همین بیشتر طراحان آزاد کنار یک کار ثابت سفارش می‌گیرند، یا با یکی دو تولیدی قرارداد ماهانه می‌بندند.

طراح پارچه دورکاری هم کار پیدا می‌کند؟

در آگهی‌های استخدام کم: فقط یک آگهی از سیزده آگهی، یک چاپخانه سابلیمیشن در مشهد، دورکاری را پذیرفته بود. ولی بیشتر سفارش‌های آزاد دورکاری‌اند و طرح به صورت فایل تحویل می‌شود. برای شروع، یک صفحه نمونه‌کار درست کن و طرح‌ها را با واترمارک نشان بده تا پیش از قرارداد کپی نشوند.

پیش از فرستادن طرح چه کاری بکنی؟

طراحانی که سال‌ها در این کار بوده‌اند، از طرح‌هایی می‌گویند که فرستاده‌اند و پولی بابتش نگرفته‌اند، و از کپی شدن طرح‌های فروش‌رفته. حداقل کار این است که قیمت، تعداد اصلاح، زمان تحویل و اینکه حق استفاده از طرح تا کی و برای چه محصولی است، کتبی نوشته شود؛ حتی در یک پیام ساده.

کپی شدن طرح بزرگ‌ترین گلایه طراحان پارچه و روسری است. قانون دو راه برای حفظ آن دارد:

• ثبت طرح صنعتی: قانون حمایت از مالکیت صنعتی مصوب ۱۴۰۳ هر ترکیب خط و رنگی را که به یک محصول صنعتی یا دستی ظاهر خاصی بدهد، طرح صنعتی می‌داند؛ پس نقش یک پارچه یا روسری هم می‌تواند ثبت شود. شرطش این است که طرح هم جدید باشد و هم اصیل، یعنی پیش از ثبت هیچ‌جا منتشر نشده باشد و کپی طرح دیگری هم نباشد. طرحی که اول در اینستاگرام گذاشته‌ای یا فروخته‌ای، دیگر جدید حساب نمی‌شود. اعتبار ثبت پنج سال است و دو بار پنج‌ساله تمدید می‌شود و صاحب آن حق انحصاری ساخت، فروش و واردات محصول با آن طرح را دارد.
• حق مؤلف: قانون حمایت از حقوق مؤلفان، طرح و نقش و هر اثر تزیینی را بدون ثبت هم حمایت می‌کند. اگر طرح را سفارشی برای کسی ساخته باشی، حقوق مالی آن تا سی سال مال سفارش‌دهنده است، مگر اینکه قرار دیگری گذاشته باشید؛ ولی نام تو به عنوان طراح منتقل نمی‌شود.

طرحی که شبیه علامت تجاری ثبت‌شده یک برند دیگر باشد، قابل ثبت نیست. پس طرح روسری با لوگوی برندهای معروف، هم از نظر قانون مشکل دارد و هم برای نمونه‌کار تو امتیاز منفی است.