مهندسی مواد: رشته، بازار کار و درآمد

مهندسی مواد رشته شناخت و ساخت مواد است: اینکه یک فلز، سرامیک یا پلیمر چرا محکم، شکننده یا مقاوم به خوردگی است، چطور ذوب، ریخته‌گری، شکل‌دهی یا جوشکاری می‌شود و چطور آزمایش می‌شود. متالورژی، یعنی دانش فلزات، بخش قدیمی و بزرگ همین رشته است.

نام کارشناسی این رشته در کنکور ۱۴۰۵ «مهندسی و علم مواد» است و رشته‌ای به نام مهندسی مواد و متالورژی در دفترچه‌های کارشناسی ۱۴۰۵ نبود. کارشناسی گرایش ندارد. مهندسی پلیمر رشته کارشناسی جداگانه‌ای است و کارشناسی سرامیک در ۱۴۰۵ وجود نداشت.

گرایش‌های مهندسی مواد در کارشناسی ارشد

گرایش‌ها در کارشناسی ارشد جدا می‌شوند. مجموعه امتحانی مهندسی مواد در ارشد ۱۴۰۵ این گرایش‌ها را داشت: شناسایی و انتخاب مواد مهندسی، شکل دادن فلزات، استخراج فلزات، خوردگی و حفاظت از مواد، جوشکاری، سرامیک و ریخته‌گری؛ رشته‌هایی مثل مهندسی مواد پیشرفته و فناوری‌های ساخت افزایشی هم در همین مجموعه بودند. نانومواد مجموعه امتحانی جدای خودش را دارد و بیومتریال زیر مهندسی پزشکی آمده است. برای کارهای بازرسی، ارشد مهندسی بازرسی فنی هم هست.

در ۱۴ مهر ۱۴۰۵، آگهی‌های فعال دسته‌های مهندسی مواد و متالورژی و مهندسی پلیمر یک سایت بزرگ کاریابی، به‌علاوه جستجوی مهندس مواد، متالورژی، ریخته‌گری، عملیات حرارتی، بازرس جوش، تست غیرمخرب و رنگ صنعتی، بررسی شد: ۴۹۷ آگهی. ۱۱۰ آگهی رشته مهندسی مواد را جزو رشته‌های قابل قبول نوشته بودند و متن کامل همه خوانده شد.

کدام صنعت‌ها؟

در عنوان، نام شرکت یا متن این آگهی‌ها این صنعت‌ها آمده بود؛ هر آگهی ممکن است بیش از یکی داشته باشد:

• رنگ، پوشش و آبکاری: ۲۲ آگهی (۲۰٪)
• فولاد، نورد و ذوب آهن: ۱۹ آگهی (۱۷٪)
• نفت، گاز و پتروشیمی: ۱۷ آگهی (۱۵٪)
• ریخته‌گری: ۱۱ آگهی (۱۰٪)
• مس و آلومینیوم: ۹ آگهی (۸٪)
• خودرو: ۷ آگهی (۶٪)

چه کارهایی؟

کنترل کیفیت، بازرسی و آزمایشگاه ۴۲ آگهی بود، کارشناس متالورژی و مواد ۳۹، تولید مثل خط رنگ، اکستروژن آلومینیوم، لیچینگ مس و سازه فولادی ۱۰، بازرسی، تست غیرمخرب، جوش و خوردگی ۹ و فروش و کارهای دیگر ۱۰ آگهی. مقطع کارشناسی در ۸۹، کارشناسی ارشد در ۱۵ و کاردانی در ۷ آگهی خواسته شده بود. میانه سابقه‌ای که ۴۴ آگهی نوشته بودند ۳ سال بود. جا: ۵۰ آگهی در تهران و بعد اصفهان ۱۰، قزوین ۸، البرز ۷ و قم ۷ آگهی. زبان انگلیسی در ۱۳ آگهی و استاندارد ایزو ۹۰۰۱ در ۹ آگهی آمده بود.

فولاد و انرژی در ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵

بخش بزرگی از این بازار به فولاد و فلزات بسته است. ایران در ۲۰۲۵ با حدود ۳۱٫۸ میلیون تن دهمین تولیدکننده فولاد خام جهان بود، ولی در جدول‌های ماهانه ۲۰۲۶ دیگر جزو ده کشور اول نیست. انجمن تولیدکنندگان فولاد در خرداد ۱۴۰۴ خسارت قطعی برق از ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ را بیش از ۱۴ میلیارد دلار اعلام کرد و گفت از بیش از ۵۰ میلیون تن ظرفیت نصب‌شده، فقط حدود ۳۰ میلیون تن به تولید رسیده است.

«مهندسی و علم مواد» در کنکور ۱۴۰۵، ۲٬۷۷۶ صندلی داشت و برخلاف خیلی از رشته‌ها، بیشتر آن با آزمون بود:

• با آزمون، ۱٬۷۶۵ صندلی (۶۴٪): فقط برای گروه ریاضی، در ۳۳ دانشگاه دولتی. بیشترین ظرفیت‌ها با روزانه، نوبت دوم و پردیس: علم و صنعت ۹۵، صنعتی اصفهان ۹۳ و دانشکده گلپایگان آن ۵۲، صنعتی سهند ۷۴، شریف ۷۰، فردوسی مشهد ۶۵، دانشگاه تهران ۵۰، امیرکبیر ۵۰، تبریز ۴۲ و شیراز ۴۰ صندلی. این رشته از نظر صندلی با آزمون، هفتمین رشته گروه ریاضی است.
• صرفا با سوابق تحصیلی، ۱٬۰۱۱ صندلی (۳۶٪): دانشگاه‌های دولتی ۵۶۱، پیام نور ۲۷۰، غیرانتفاعی‌ها ۱۷۸ و سهمیه ۲ صندلی. معدل دیپلم ریاضی و تجربی هر دو صد درصد اثر دارد.
• دانشگاه آزاد: با کد رشته ۴۱۰۹۸ در ۳۱ واحد تمام‌وقت و ۸ واحد پاره‌وقت، صرفا با سوابق تحصیلی.
• بورس شرکت‌ها: ۲۴ صندلی با آزمون و مصاحبه برای فولاد هرمزگان، یک سازنده ترانسفورماتور، یک ریخته‌گری و کارخانه‌های کاشی میبد. دانشجوی بورسیه باید دو برابر مدت بورس برای همان شرکت کار کند.

این رشته پرمتقاضی نیست، ولی جزو رشته‌های هدف طرح حمایت از رتبه‌های برتر است: رتبه‌های ۱ تا ۲۰۰ کنکور که آن را انتخاب کنند، کمک‌هزینه ماهانه‌ای به اندازه حداقل دستمزد و ورود بدون آزمون به مقطع‌های بالاتر می‌گیرند. دفترچه رتبه قبولی ندارد و رتبه هر دانشگاه هر سال فرق می‌کند. شرط جسمی این رشته سخت‌تر از پلیمر و معدن است: بینایی هر دو چشم، شنوایی هر دو گوش و کارایی دست‌ها.

مهندسی مواد از رشته تجربی

کدهای با آزمون فقط در دفترچه گروه ریاضی است. دیپلم تجربی می‌تواند کدهای صرفا با سوابق تحصیلی را انتخاب کند و معدلش آنجا صد درصد حساب می‌شود؛ دفترچه گروه تجربی ۳۴ کد از این کدها را دارد.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، میانه حقوق دریافتی خالص مهندسان مواد و متالورژی در سطح کارشناس در پایان ۱۴۰۴، ۲۷ میلیون تومان در ماه بود و نیمی از آن‌ها بین ۲۱ تا ۴۰ میلیون می‌گرفتند. این عدد برای کارشناس ارشد ۴۰ و برای مدیر ۶۰ میلیون تومان بود. این گروه ۲۰۲ نفر را در بر می‌گیرد و فقط برای کل کشور گزارش شده است؛ همین افراد برای ۱۴۰۵ در سطح کارشناس ۳۷، ارشد ۵۷ و مدیر ۸۵ میلیون درخواست کرده بودند.

آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ عدد بالاتری پیشنهاد داده بودند: از ۱۱۰ آگهی، ۳۹ آگهی عدد حقوق داشتند و میانه حداقل و حداکثرشان ۳۵ و ۵۰ میلیون تومان بود؛ کنترل کیفیت و آزمایشگاه ۴۰ تا ۵۰ میلیون (۱۶ آگهی) و کارشناس متالورژی ۳۵ تا ۴۵ میلیون (۱۷ آگهی). عدد آگهی پیشنهاد کارفرماست، نه حقوق پرداخت‌شده.

در کنکور ۱۴۰۵ تقریبا همه صندلی‌های این رشته برای آقایان و خانم‌ها مشترک بود: ۱٬۷۵۹ صندلی از ۱٬۷۶۵ صندلی با آزمون. ۶۱ صندلی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی برای تربیت معلم فقط برای آقایان بود.

بازار کار سخت‌گیرتر است. از ۱۱۰ آگهی مهر ۱۴۰۵، ۴۳ آگهی (۳۹٪) فقط آقا و ۱۸ آگهی ترجیحا آقا می‌خواستند، ۴۲ آگهی (۳۸٪) تفاوتی قائل نبودند و فقط ۷ آگهی ترجیحا یا فقط خانم بودند. سهم آگهی‌های بدون شرط جنسیت در کارها فرق داشت:

• کارشناس متالورژی و مواد: ۱۶ آگهی از ۳۹ بدون شرط و ۳ آگهی ترجیحا خانم
• کنترل کیفیت و آزمایشگاه: ۱۲ آگهی از ۴۲ بدون شرط؛ ۲۰ آگهی فقط آقا
• تولید: ۲ آگهی از ۱۰ بدون شرط
• فروش و تامین: هر ۴ آگهی بدون شرط

این عددها شرط کارفرماها در آگهی است، نه قانون؛ ولی نشان می‌دهد خانم‌ها در این رشته برای کنترل کیفیت و تولید آگهی‌های کمتری پیش رو دارند.

مهندسی مواد جزو رشته‌های اصلی نظام مهندسی ساختمان نیست. آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ هم بیشتر مدرک دانشگاهی و سابقه خواسته بودند تا پروانه. دو مدرک دیگر ممکن است لازم شود:

• نظام مهندسی معدن: طبق قانون نظام مهندسی معدن (۱۳۷۹) و آیین‌نامه آن (۱۳۸۱)، متالورژی با گرایش استخراجی جزو رشته‌های اصلی است و گرایش‌های دیگر مواد می‌توانند به‌عنوان رشته مرتبط عضو شوند. پروانه اشتغال بعد از ۳ سال سابقه با کارشناسی، ۲ سال با ارشد یا ۱ سال با دکتری صادر می‌شود، در پایه‌های ۳، ۲، ۱ و ارشد، و برای طرح‌های فرآوری و متالورژی استخراجی لازم است.
• گواهی تست غیرمخرب و بازرسی جوش: برای کار بازرسی، سطح روش‌هایی مثل تست چشمی، مایع نافذ یا پرتونگاری خواسته می‌شود؛ ۶ آگهی از ۱۱۰ آگهی سطح ۲ یا استانداردهای ASNT و ایزو ۹۷۱۲ را نوشته بودند. با سقف شهریه حضوری آموزشگاه‌های آزاد تهران در ۱۴۰۵، دوره بازرس فنی جوش ۲۰۶ ساعت و حدود ۳۸٫۲ میلیون تومان است، بازرس چشمی سطح ۲ ۲۱۰ ساعت و حدود ۳۸٫۹ میلیون، مایع نافذ ۹۰ ساعت و حدود ۱۶٫۷ میلیون و پرتونگاری ۱۳۲ ساعت و حدود ۲۴٫۴ میلیون تومان.

رشته متالورژی در هنرستان

در هنرستان، شاخه فنی و حرفه‌ای رشته‌های متالورژی و سرامیک را در گروه مواد دارد و شاخه کاردانش رشته‌هایی مثل ریخته‌گری، آبکاری فلزات و جوشکاری. دوره ریخته‌گر درجه یک فنی و حرفه‌ای ۶۳۴ ساعت و حدود ۳۰٫۳ میلیون تومان است. نزدیک‌ترین کاردانی دانشگاهی، کاردانی فرآوری مواد معدنی در دانشگاه صنعتی سهند است که فقط آقا می‌پذیرد.