رشته فرآوری مواد معدنی: کجا خوانده می‌شود، چه کاری است و بازار کارش کجاست

سنگی که از معدن بیرون می‌آید، معمولا فقط بخش کوچکی کانی باارزش دارد. فرآوری مواد معدنی یا کانه‌آرایی یعنی جدا کردن این بخش باارزش از باقی سنگ، تا محصولی با عیار بالا به دست بیاید که کارخانه ذوب بتواند از آن استفاده کند. به این محصول کنسانتره می‌گویند و به باقی‌مانده، باطله.

طبق دانشنامه بریتانیکا، فرآوری دو بخش اصلی دارد:

• خردایش: شکستن سنگ با سنگ‌شکن و بعد آسیا کردن آن تا ذره‌های کانی از سنگ آزاد شوند.
• پرعیارسازی: جدا کردن کانی باارزش با روش‌های ثقلی، مغناطیسی یا فلوتاسیون؛ فلوتاسیون با حباب هوا و مواد شیمیایی، ذره‌های کانی را به سطح می‌آورد.

در ایران مهم‌ترین محصولات فرآوری، کنسانتره و گندله سنگ آهن برای فولادسازی و کنسانتره مس هستند. مهندس فرآوری مدار کارخانه را طراحی و بهینه می‌کند، عیار و بازیابی را بالا می‌برد و اپراتور کارخانه سنگ‌شکن، آسیا، سلول فلوتاسیون و فیلتر را کار می‌اندازد.

کارشناسی مهندسی معدن ۱۴۰ واحد است و دانشجو در آن استخراج، اکتشاف و فرآوری را با هم می‌خواند. کسی که می‌خواهد مهندس فرآوری شود، معمولا در ارشد گرایش فرآوری را انتخاب می‌کند. در فهرست فنی و حرفه‌ای تهران ۱۴۰۵ دوره‌ای برای اپراتور سنگ‌شکن، آسیا یا فلوتاسیون پیدا نکردیم؛ اپراتورها بیشتر در خود کارخانه آموزش می‌بینند.

آیین‌نامه نظام مهندسی معدن رسته جداگانه‌ای با نام «کانه‌آرایی و فرآوری» دارد و کارخانه‌های فرآوری بسته به رده، مسئول فنی با پروانه پایه ارشد، یک، دو یا سه می‌خواهند. پروانه پس از سه سال سابقه برای دارنده کارشناسی، دو سال برای ارشد و یک سال برای دکتری صادر می‌شود.

طبق آمار رسمی، تولید کنسانتره سنگ آهن ایران در ۱۴۰۳ از ۶۸٫۴ میلیون تن به ۷۳ میلیون تن رسید و تولید گندله ۶۲٫۶ میلیون تن بود. در ده ماه اول ۱۴۰۴ تولید کنسانتره ۶٫۶ درصد بیشتر شد. مدیرعامل شرکت ملی مس در اسفند ۱۴۰۳ از تغلیظ‌خانه‌های سرچشمه و سونگون با ظرفیت سالانه ۱٫۸ میلیون تن کنسانتره مس گفت که بخشی از آن ظرفیت آینده است. چادرملو هم برای ۱۴۰۴ تولید بیش از ۸٫۵ میلیون تن کنسانتره را برنامه‌ریزی کرده بود.

این عددها نشان می‌دهد فرآوری حلقه وسط زنجیره فولاد و مس است: بدون کارخانه کنسانتره، سنگ معدن فقط با قیمت پایین صادر می‌شود. برای همین کارخانه‌های بزرگ معدنی جزو کارفرماهای پایدار صنعت‌اند، هرچند از شهرهای بزرگ دورند و شمار آگهی‌هایشان در سایت‌های کاریابی کم است.

کار کجاست؟

کارخانه‌های فرآوری کنار معدن‌ها هستند: کرمان حدود ۴۴ درصد ارزش افزوده معدن کشور را در ۱۴۰۳ داشت، با گل‌گهر سیرجان و مس سرچشمه؛ یزد با چادرملو و بافق؛ و خراسان رضوی با سنگان که ظرفیت گندله و کنسانتره آن ۳۵ میلیون تن است. یعنی کار در این رشته معمولا در شهرهای کوچک یا کمپ کنار معدن است، اغلب با کار چرخشی که چند روز پیوسته کار و چند روز استراحت دارد.

آب، برق و صادرات

فرآوری آب و برق زیادی می‌خواهد. گل‌گهر، سرچشمه و چادرملو اولین مصرف‌کنندگان خط انتقال آب خلیج فارس شدند و معاون وزیر صمت در ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ گفت خاموشی‌ها از ۱۴ خرداد زنجیره را از معدن سنگ آهن تا واحدهای فرآوری زده است. سیاست صادرات هم اثر دارد: در ۱۴۰۳ عوارض صادرات سنگ آهن مگنتیت ۲۰ درصد و کنسانتره ۵ درصد بود و در شهریور ۱۴۰۴ کنسانتره از فهرست عوارض حذف شد. هر چه سنگ خام کمتر صادر شود و فرآوری در داخل بیشتر شود، کار مهندس و اپراتور فرآوری بیشتر می‌شود.

آگهی‌های فرآوری در شهرهایی مثل یزد، بافق، مهریز، نایین، اردستان، زنجان و قائن بودند و فقط ۷ آگهی از ۲۱ آگهی دفترشان در تهران بود؛ اپراتورهای سنگ‌شکن هیچ‌کدام در تهران نبودند. بیشتر آگهی‌ها فقط آقا می‌خواستند و ۷۶ آگهی از ۱۱۸ آگهی معدنی سابقه خواسته بودند.

در متن آگهی‌ها، ۲۷ آگهی نرم‌افزارهای معدنی یا اتوکد، ۱۵ آگهی کار آزمایشگاه، ۱۱ آگهی کار چرخشی یا اقماری و ۸ آگهی فلوتاسیون را نام برده بودند. مهندس معدنی که فرآوری را هم بلد باشد، هم در معدن و هم در کارخانه کار پیدا می‌کند.

گزارش‌های معتبر حقوق، زمین‌شناسی و مهندسی معدن را یک گروه آورده‌اند. کارشناسان این گروه در شهرهای غیر از تهران و کلان‌شهرها، یعنی جایی که بیشتر معدن‌ها و کارخانه‌ها هستند، در پایان ۱۴۰۴ میانه دریافتی ماهانه ۳۸ میلیون تومان داشتند و نیمی از آن‌ها ۲۹ تا ۴۵ میلیون.

آگهی‌ها پیشنهاد بالاتری داشتند: مهندس معدن و زمین‌شناس میانه ۵۰ تا ۷۰ میلیون تومان در ۳۳ آگهی، کارشناس فرآوری ۵۲٫۵ تا ۶۷٫۵ میلیون در ۶ آگهی و اپراتور سنگ‌شکن ۴۰ تا ۶۰ میلیون در ۳ آگهی. کار در کمپ معمولا با غذا، اسکان و رفت‌وآمد همراه است که هزینه زندگی را کم می‌کند.