مهندس مواد: کار روزانه، استخدام و درآمد ۱۴۰۵

کارآموزی تابستان دانشگاه را جدی بگیر. در آگهی‌ها ۶ آگهی کارآموزی بود و چند کارخانه نوشته بودند «آموزش‌های لازم حین کار ارائه می‌شود» یا «سابقه کاری محدودکننده نیست». دو سه ماه در یک آزمایشگاه متالورژی یا کنترل کیفیت کارخانه، هم دستگاه‌ها را به تو یاد می‌دهد و هم اولین سطر رزومه‌ات را می‌سازد.

دوره‌ای که نام «مهندس مواد» داشته باشد در فهرست رسمی فنی و حرفه‌ای نیست؛ آنچه هست دوره‌های تست‌های غیرمخرب، بازرسی جوش و ریخته‌گری است. پیش از ثبت‌نام بپرس چند ساعت از دوره با دستگاه واقعی است و گواهی بر پایه کدام استاندارد صادر می‌شود.

مهندس مواد کسی است که در کارخانه، آزمایشگاه یا شرکت بازرسی مطمئن می‌شود فلز، سرامیک یا ماده‌ای که در محصول به کار می‌رود همان است که باید باشد: ترکیب شیمیایی درست، سختی و استحکام درست و ساختار درونی بی‌عیب. اگر قطعه‌ای زودتر از موعد ترک بخورد، زنگ بزند یا بشکند، باز هم او باید علتش را پیدا کند.

کار روزانه این شغل بیشتر از آنچه اسمش نشان می‌دهد عملی است. مهندس مواد کمتر پشت میز طراحی می‌نشیند و بیشتر با نمونه، دستگاه آزمون، گزارش و خط تولید سروکار دارد. در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ چهار جای اصلی برای این کار دیده می‌شود:

• کنترل کیفیت: بازرسی مواد اولیه و محصول، کنترل طبق استاندارد و نقشه، و ثبت نتیجه برای هر محموله یا هر شیفت.
• آزمایشگاه: آزمون کشش، سختی‌سنجی، متالوگرافی و آنالیز شیمیایی با دستگاه کوانتومتری، و نوشتن گزارش آزمون.
• فرایند و تولید: کنترل ذوب، ریخته‌گری، نورد، اکستروژن یا عملیات حرارتی، و پیدا کردن علت ضایعات.
• بازرسی فنی و خوردگی: بازرسی جوش، تست‌های غیرمخرب، انتخاب متریال لوله و مخزن، و حفاظت از خوردگی در نفت، گاز و نیروگاه.

فرق مهندس مواد با رشته مهندسی مواد

این صفحه درباره شغل است: کسی که مدرک گرفته و حالا باید کار پیدا کند و یاد بگیرد. اگر هنوز رشته انتخاب نکرده‌ای و می‌خواهی درباره کنکور، دانشگاه‌ها و گرایش‌ها بدانی، صفحه مهندسی مواد را ببین. کار با پلاستیک و لاستیک هم صفحه خودش را دارد: مهندس پلیمر.

اسم انگلیسی این شغل Materials Engineer است و در آمریکا و کانادا هم جزو مهندسی‌های دارای آمار جداگانه حقوق است. در ایران اما در آگهی‌ها کمتر با همین عنوان دیده می‌شود؛ بیشتر با عنوان‌هایی مثل کارشناس کنترل کیفیت، کارشناس آزمایشگاه یا کارشناس متالورژی.

اولین چیزی که این آگهی‌ها نشان می‌دهند این است که بازار با عنوان «مهندس مواد» استخدام نمی‌کند، با نوع کار استخدام می‌کند. از ۱۸۸ آگهی، فقط حدود ۷ آگهی کلمه مهندس یا کارشناس مواد را در عنوان داشتند و ۲۹ آگهی دیگر عنوان متالورژی. بقیه عنوان‌هایی مثل کارشناس کنترل کیفیت، بازرس کنترل کیفیت، کارشناس آزمایشگاه، سرپرست تولید یا کارشناس بازرسی فنی داشتند.

یعنی وقتی دنبال کار می‌گردی، فقط «مهندس مواد» را جست‌وجو نکن. عبارت‌هایی مثل کنترل کیفیت فلزات، آزمایشگاه متالورژی، بازرس جوش، ریخته‌گری، عملیات حرارتی و خوردگی آگهی‌های بیشتری نشانت می‌دهند.

رقیب‌های تو در همین آگهی‌ها

مدرک مهندسی مواد تنها نیست. ۸۰ آگهی مهندسی مکانیک را هم قبول می‌کردند، ۷۱ آگهی مهندسی صنایع، ۵۱ آگهی مهندسی شیمی و ۳۵ آگهی شیمی. پس در کنترل کیفیت با مهندس مکانیک و صنایع رقابت می‌کنی و برتری تو شناخت آزمون‌ها، استانداردهای مواد و علت خرابی است. در کارهای آزمایشگاه متالورژی، ریخته‌گری و عملیات حرارتی این برتری روشن‌تر است.

شرط‌های رایج

• مدرک: ۱۵۲ آگهی کارشناسی را می‌پذیرفتند و فقط ۲۴ آگهی، یعنی ۱۳ درصد، ارشد یا دکتری را شرط کرده بودند. ۱۵ آگهی کاردانی را هم قبول می‌کردند.
• جنسیت: ۷۰ آگهی شرطی نداشتند، ۱۰۷ آگهی آقا را شرط کرده یا ترجیح داده بودند و ۱۱ آگهی خانم را. در آزمایشگاه نیمی از آگهی‌ها فرقی نمی‌گذاشتند؛ در تولید تقریبا همه آقا می‌خواستند.
• کارت پایان خدمت: در ۱۱۳ آگهی از ۱۸۴ آگهی که برای آقایان باز بود.
• سن: ۱۲۲ آگهی سقف سنی داشتند با میانه ۴۰ سال؛ ۳۴ آگهی سقف را ۳۵ سال یا کمتر گذاشته بودند.
• نرم‌افزار و زبان: اکسل در ۹۵ آگهی و ورد در ۷۸ آگهی؛ اتوکد ۱۱ آگهی. زبان انگلیسی در متن ۲۷ آگهی، بیشتر برای خواندن استاندارد و مقاله.

بیشتر این کارها تمام‌وقت و حضوری‌اند: ۱۷۹ آگهی تمام‌وقت بودند، ۴ آگهی دورکاری را ممکن دانسته بودند و ۵ آگهی پاره‌وقت یا هر دو. پس «استخدام مهندس مواد پاره وقت» یا دورکار وجود دارد، ولی خیلی کم.

گزارش‌های حقوق برای این گروه عدد تهران و شهرستان را جدا نکرده‌اند و ۲۰۲ نفر در آن پاسخ داده‌اند. میانه حقوق دریافتی خالص کارشناس‌ها در پایان ۱۴۰۴ حدود ۲۷ میلیون تومان بود، یعنی کمی بالاتر از حداقل قانونی. همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۳۷ میلیون درخواست کرده‌اند. آگهی‌ها به‌طور میانه ۴۰ تا ۵۰ میلیون پیشنهاد داده بودند، ولی این عدد آگهی‌هایی است که حقوق نوشته‌اند و معمولا کارهای باسابقه‌تر بیشتر حقوق را اعلام می‌کنند.

چه چیزی حقوق مهندس مواد را بالا می‌برد؟

• سابقه و سمت: از کارشناس تا مدیر، حقوق دریافتی بیش از دو برابر می‌شود.
• نوع کار: کنترل کیفیت و تولید در آگهی‌ها بیشتر از آزمایشگاه پیشنهاد داشتند؛ کار آزمایشگاهی راه ورود است، نه سقف درآمد.
• صنعت و شهر: آگهی‌های شهر تهران میانه ۴۰ تا ۵۵ داشتند و بقیه شهرها ۳۷٫۵ تا ۵۰. کارخانه‌های شهرک‌های صنعتی معمولا ناهار و سرویس دارند: ۹۱ آگهی ناهار و ۷۶ آگهی سرویس رفت‌وآمد نوشته بودند.
• گواهی تخصصی: بازرس جوش و تست‌های غیرمخرب با گواهی سطح ۲ در بازرسی فنی جای بهتری پیدا می‌کند.

پرتکرارترین خواسته آگهی‌ها هیچ‌کدام از دروس تخصصی نیست: آشنایی با استانداردها در ۱۰۲ آگهی آمده بود و اکسل در بیش از نیمی از آگهی‌ها. بعد از آن جوشکاری و متالورژی جوش (۲۹ آگهی)، زبان انگلیسی (۲۷)، تست‌های غیرمخرب (۲۴) و استاندارد مدیریت کیفیت ISO 9001 (۲۲) قرار داشتند.

سه مهارتی که زودتر از بقیه به کار می‌آیند

• خواندن استاندارد: استانداردهای ملی، ASTM و DIN برای آزمون و پذیرش مواد. یک مهندس تازه‌کار که بداند برای یک ورق فولادی کدام آزمون و کدام حد پذیرش لازم است، از روز اول مفید است.
• گزارش‌نویسی و اکسل: بخش بزرگی از کار کنترل کیفیت ثبت داده و نمودار است. نمودارهای کنترل آماری و کار با جدول‌های بزرگ را تمرین کن.
• یکی از آزمون‌های غیرمخرب: التراسونیک، مایع نافذ یا ذرات مغناطیسی. سقف شهریه رسمی فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ برای مایع نافذ ۹۰ ساعت حدود ۱۶٫۷ میلیون تومان، برای رادیوگرافی ۱۳۲ ساعت حدود ۲۴٫۴ میلیون و برای بازرسی چشمی سطح ۲ حدود ۳۸٫۹ میلیون است. دوره «بازرس فنی جوش» ۲۰۶ ساعت با سقف حدود ۳۸٫۲ میلیون تومان است.

نرم‌افزارهای تخصصی، بعدا

نرم‌افزارهایی مثل Thermo-Calc برای نمودارهای فازی، JMatPro برای پیش‌بینی خواص آلیاژ و Abaqus برای تحلیل تنش در کار تحقیق و توسعه و تحلیل شکست به کار می‌آیند. دوره‌های آنلاین فارسی آن‌ها ارزان‌اند: یک دوره دو ساعته Thermo-Calc حدود ۳۸۹ هزار تومان، دوره JMatPro حدود ۱٫۶ میلیون و یک دوره ۲۷ ساعته Abaqus با تخفیف حدود ۶ میلیون تومان. ولی در آگهی‌های مهر ۱۴۰۵ تقریبا هیچ‌کدام نامی از آن‌ها نبرده بودند؛ اتوکد ۱۱ بار، کتیا ۶ بار و سالیدورکس ۵ بار آمده بود. پس اول آزمون و استاندارد، بعد نرم‌افزار شبیه‌سازی.

جواب کوتاه این است که سخت ولی شدنی است. در ۹۶ آگهی که سابقه را به عدد نوشته بودند، میانه سه سال بود و ۲۶ آگهی دو سال یا کمتر می‌خواستند. فقط ۲ آگهی صریحا نوشته بودند که تازه‌فارغ‌التحصیل هم قبول می‌کنند. پس اولین کار معمولا از یکی از این درها پیدا می‌شود:

• آزمایشگاه کارخانه یا آزمایشگاه همکار استاندارد: حقوق شروعش کمتر است، ولی هر آزمون را با دست خودت انجام می‌دهی و همین سابقه برای کنترل کیفیت و تحلیل شکست ارزش دارد.
• بازرس یا کارشناس کنترل کیفیت در شهرک‌های صنعتی: بیشترین آگهی را دارد. کارخانه‌های دور از تهران، مثل شهرک‌های قزوین، اشتهارد و ایوانکی، شرط سابقه را آسان‌تر می‌گیرند.
• کارآموزی و امریه: ۸ آگهی امریه سربازی را جزو مزایا نوشته بودند. برای آقایان، گذراندن خدمت در یک کارخانه یا شرکت دانش‌بنیان هم سابقه است و هم مشکل کارت پایان خدمت را حل می‌کند.

کارشناسی کافی است یا ارشد بگیرم؟

برای بیشتر کارها کارشناسی کافی است: فقط ۱۳ درصد آگهی‌ها ارشد یا دکتری را شرط کرده بودند و بیشترشان کار تحقیق و توسعه یا مدیریت آزمایشگاه بودند. در آمریکا هم ۸۰ درصد شاغلان این شغل گفته‌اند کارشناسی شرط کارشان بوده است. ارشد وقتی ارزش دارد که بخواهی وارد تحقیق، تحلیل شکست تخصصی، شبیه‌سازی مواد یا تدریس شوی، یا گرایشی بخوانی که در کارشناسی نبوده، مثل خوردگی یا جوشکاری.

وضع صنعت فولاد در ۱۴۰۵

فولاد بزرگ‌ترین کارفرمای سنتی این رشته است و امسال سال سختی دارد. بر پایه گزارش‌های صنعت فولاد، تولید ۱۴۰۴ به ۳۲٫۱ میلیون تن رسید، ولی آسیب‌های جنگ، کمبود برق و گاز و محاصره دریایی باعث شده برآورد تولید ۱۴۰۵ به حدود ۲۶ تا ۲۷ میلیون تن کم شود (مهر ۱۴۰۵). کارخانه‌های آسیب‌دیده به تعمیر، بازسازی و بررسی علت خرابی نیاز دارند، ولی استخدام تازه در بخشی از این صنعت کند شده است. برای همین بازرسی، کنترل کیفیت قطعه‌سازی و صنایع غیرفولادی را هم جدی بگیر.

خانم‌ها کجا راحت‌تر استخدام می‌شوند؟

آزمایشگاه، تحقیق و توسعه و فروش فنی. در آزمایشگاه ۱۰ آگهی از ۲۲ آگهی شرط جنسیت نداشتند و در عنوان‌های متالورژی و مواد ۱۴ آگهی از ۳۶ آگهی؛ ۳ آگهی هم خانم را ترجیح داده بودند. در تولید ۲۱ آگهی از ۲۳ آگهی آقا را شرط یا ترجیح داده بودند.