کار در کارخانه مواد غذایی: کارت بهداشت، قاعده‌های سالن تولید، شغل‌ها و درآمد

شرح شغل رسمی ایرانی برای این شغل‌ها پیدا نکردیم. O*NET، مرجع شغلی وزارت کار آمریکا، کار اپراتور تولید مواد غذایی را راه‌اندازی و کار با دستگاه‌هایی می‌داند که مواد را مخلوط می‌کنند، پیروی از دستور تولید برای رسیدن به طعم، بافت و رنگ درست، و تمیز و ضدعفونی کردن مخزن‌ها و سالن. اپراتور بسته‌بندی دستگاه را می‌گرداند، اگر گیر کند متوقفش می‌کند و به سرپرست خبر می‌دهد و وزن و ظاهر بسته را کنترل می‌کند.

شرایط کار

• صدا: ۶۴ درصد اپراتورهای تولید در آمریکا گفته‌اند هر روز در محیط پرسروصدا کار می‌کنند.
• سرعت دستگاه: برای ۵۷ درصد آن‌ها، اینکه سرعت کار را دستگاه تعیین می‌کند، بسیار مهم است.
• ایستادن: ۷۰ درصد اپراتورهای بسته‌بندی گفته‌اند تقریبا تمام وقت ایستاده‌اند و ۸۱ درصد هر روز تجهیزات حفاظتی می‌پوشند.
• ساعت کار: ۳۹ درصد اپراتورهای تولید بیش از ۴۰ ساعت در هفته کار می‌کنند.

در ایران، طبق قانون کار، کار عادی ۴۴ ساعت در هفته است، کار نوبتی حق ۱۰ تا ۲۲٫۵ درصد دارد و اضافه‌کار فقط با رضایت کارگر و ۴۰ درصد بیشتر از مزد عادی پرداخت می‌شود.

فصل‌های پرکار

بعضی کارخانه‌ها فصلی کار می‌کنند. طبق گفته رئیس سازمان مرکزی تعاون روستایی در ۱۳۹۸، اوج برداشت گوجه برای رب از نیمه مرداد تا پایان شهریور است و کارخانه‌های رب در همین ماه‌ها بیشترین نیرو را می‌خواهند؛ برداشت خرمای بم هم در شهریور شروع می‌شود و تا نیمه مهر ادامه دارد. کسی که دنبال کار فصلی است، این ماه‌ها را در نظر داشته باشد.

کارت بهداشت را از دفتر پیشخوان شروع می‌کنی: معاینه پزشک و چند آزمایش و بعد مرکز بهداشت کارت را صادر می‌کند. کل کار معمولا حدود یک هفته طول می‌کشد. اعتبار کارت برای کسانی که مستقیم با مواد غذایی کار می‌کنند، مثل اپراتور تولید، شش ماه و برای بقیه یک سال است. فهرست آزمایش‌ها را فقط از صفحه‌های غیررسمی خواندیم که از آزمایش خون، ادرار و مدفوع می‌گفتند، و هزینه ۱۴۰۵ آن را پیدا نکردیم.

یعنی کسی که می‌خواهد در کارخانه مواد غذایی کار کند، بهتر است پیش از مصاحبه کارت بهداشت بگیرد یا دست‌کم بداند کارفرما آن را می‌خواهد. در آگهی‌هایی که خواندیم کارت بهداشت جداگانه نام برده نشده بود، چون طبق دستورالعمل برای همه کارکنان الزامی است.

کارخانه‌های مواد غذایی بیشتر در شهرک‌های صنعتی و شهرهای کوچک‌اند: فقط ۸ آگهی در تهران بود و بقیه در شیراز، کمالشهر، هشتگرد، شریف‌آباد، مشهد و جاهای دیگر. کارگر ساده خط تولید کمتر در سایت‌های کاریابی آگهی می‌شود و بیشتر با آگهی محلی یا معرفی آشنایان جذب می‌شود؛ برای همین شمار آگهی‌های اپراتور کم است.

۲۲ آگهی فقط آقا و ۶ آگهی فقط خانم خواسته بودند و ۱۲ آگهی شرط جنسیت نداشتند. ۱۸ آگهی سابقه، ۱۶ آگهی آشنایی با ایمنی، ۸ آگهی کار شیفتی و ۵ آگهی آشنایی با HACCP یا GMP را خواسته بودند. فقط ۳ آگهی رشته صنایع غذایی را نام برده بودند و ۳ آگهی دیپلم؛ بیشتر آگهی‌های اپراتور مدرک خاصی نمی‌خواستند.

صنایع غذایی و آشامیدنی بیشترین شاغل را در صنعت ایران دارد: طبق رقم مرکز پژوهش‌های مجلس که همشهری در تیر ۱۴۰۲ نقل کرد، حدود ۱۷ درصد کارکنان کارگاه‌های صنعتی در این بخش‌اند. سازمان غذا و دارو در بهمن ۱۴۰۴ گفت بر بیش از ۱۵ هزار کارخانه و واحد تولیدی نظارت دارد.

ولی این دو سال برای این صنعت آسان نبوده است. رئیس کمیسیون صنایع غذایی اتاق ایران در مهر ۱۴۰۴ گفت مشکل اصلی تخصیص ارز و تامین سرمایه در گردش است و قطعی برق هم یکی از چالش‌های اصلی شده است. مدیر یک کارخانه در مازندران در دی ۱۴۰۴ گفت مجبور شده بخشی از کارگران را به مرخصی بفرستد و چند خط را موقتا متوقف کند. شاخص مدیران خرید صنایع غذایی در مرداد ۱۴۰۵ ۴۶٫۷ بود، یعنی هنوز در محدوده انقباض، و محدودیت برق شهرک‌های صنعتی در ۱۴۰۵ به یک روز در هفته رسید.

با این حال غذا کالایی است که مردم همیشه می‌خرند، و کار در آن کمتر از صنعت‌هایی مثل خودرو یا لوازم خانگی به رونق بازار وابسته است.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه دریافتی ماهانه کارگران در تهران در پایان ۱۴۰۴ حدود ۲۴ میلیون تومان بوده و نیمی از آن‌ها ۱۹ تا ۲۸ میلیون گرفته‌اند؛ کمی بالاتر از حداقل حقوق قانونی.

۱۳ آگهی از ۴۳ آگهی عدد نوشته بودند: اپراتور و کارگر تولید ۲۵ تا ۳۰ میلیون و سرپرست و مدیر تولید ۶۲٫۵ تا ۸۰ میلیون. شمار آگهی‌ها کم است. در کار کارخانه‌ای، حق شیفت، اضافه‌کار، سرویس و ناهار بخش مهمی از درآمد واقعی است و پیش از قبول کار باید درباره آن‌ها پرسید.

در آمریکا هم پیش‌بینی می‌شود شمار اپراتورهای تولید مواد غذایی تا ۲۰۳۵ خیلی سریع‌تر از میانگین رشد کند و O*NET آن را شغلی با چشم‌انداز روشن می‌داند. در هر دو کشور، فاصله درآمد اپراتور و سرپرست زیاد است؛ کسی که چند سال روی خط کار کند، قاعده‌های بهداشت را بشناسد و بتواند یک شیفت را اداره کند، بیشترین رشد درآمد را دارد.

هزینه‌ها سقف شهریه آموزشگاه‌های آزاد تهران در ۱۴۰۵ برای کلاس حضوری است. کاردانی صنایع غذایی در ۱۴۰۵ فقط در یک دانشگاه، صائب ابهر، با ۱۰۰ ظرفیت سوابق تحصیلی بود. برای اپراتور، کارت بهداشت و آشنایی با قاعده‌های بهداشتی از هر مدرکی مهم‌تر است؛ برای سرپرستی، تجربه خط و یک دوره سرپرستی یا رشته صنایع غذایی کمک می‌کند.