شغل های رشته حقوق: از وکالت تا کارشناس قرارداد، شرایط و درآمد

امور حقوقی در یک شرکت یعنی هر کاری که به قانون گره خورده است: تنظیم و بررسی قراردادها، آیین‌نامه‌های داخلی، مناقصه‌ها، ثبت تغییرات شرکت، پیگیری مطالبات و دفاع در دعواها. کارشناس امور حقوقی کنار مدیران کار می‌کند تا شرکت پیش از امضا ریسک‌ها را بشناسد و اگر اختلافی پیش آمد، پرونده آماده باشد.

این کار پروانه نمی‌خواهد. ولی برای اینکه کسی در دادگاه از طرف دیگری دفاع کند، پروانه وکالت لازم است؛ فقط دستگاه‌های دولتی می‌توانند کارمند حقوقدان خودشان را با دو سال سابقه به دادگاه بفرستند.

کارشناس امور حقوقی چه کارهایی می‌کند؟

• قرارداد: تهیه متن قراردادهای خرید، فروش و همکاری و پیگیری روند امضا و اجرای آن‌ها.
• مناقصه و مزایده: آماده کردن مدارک حقوقی و بررسی شرط‌های هر مناقصه پیش از شرکت در آن.
• مقررات داخلی: نوشتن یا بازبینی اساسنامه، آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های شرکت.
• ثبت شرکت: کارهای ثبت، تغییرات مدیران و سرمایه، مجمع‌ها و در صورت لزوم انحلال شرکت.
• دعاوی: پیگیری پرونده‌ها و مطالبات، از جمله دعواهای کارکنان، و آماده کردن مدارک برای وکیل یا دادگاه.
• مشاوره داخلی: پاسخ به پرسش‌های حقوقی مدیران و کارکنان، مثل قانون کار و بیمه.

واحد حقوقی در شرکت بزرگ و کوچک

در سازمان‌های بزرگ و دولتی معمولا یک اداره حقوقی با چند کارشناس هست و نظر این اداره یکی از مرحله‌های هر قرارداد است. در شرکت‌های کوچک، اغلب یک مشاور حقوقی پاره‌وقت کار چند شرکت را انجام می‌دهد. بسیاری از این مشاوران خودشان وکیل پروانه‌دارند و همان کسی که قرارداد را نوشته، در دعوا هم می‌تواند وکالت کند.

وکالت: دو نهاد، دو آزمون

پروانه وکالت را دو نهاد جدا می‌دهند: کانون وکلای دادگستری و مرکز وکلای قوه قضاییه، و هر کدام هر سال آزمون خودش را دارد. در فراخوان ۱۴۰۵ مرکز وکلا، کارشناسی حقوق، کارشناسی مرتبط با حقوق یا فقه و مبانی حقوق اسلامی لازم است و ارشد به تنهایی جای کارشناسی را نمی‌گیرد. سن هنگام صدور پروانه باید بین ۲۴ تا ۶۵ سال باشد، پس دانشجوی سال آخر هم می‌تواند شرکت کند. کانون وکلای مرکز هم اعلام کرده کسی که هنگام ثبت‌نام بیش از ۴۰ سال دارد، نمی‌تواند محل کار را استان تهران انتخاب کند.

قبولی هم پایان راه نیست. بعد از آزمون، دوره کارآموزی چندمرحله‌ای هست که بخشی از آن تمام‌وقت در مراجع قضایی می‌گذرد و پروانه پایه یک بعد از آن صادر می‌شود. مدت دقیق این دوره در سال‌های اخیر محل بحث و تغییر بوده است.

قضاوت: سن و معدل

آزمون قضاوت آزمون کتبی تستی و تشریحی دارد و بعد مصاحبه علمی، آزمون شخصیت و گزینش. در فراخوان‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ سن ۲۲ تا ۳۶ سال بود که با ارشد ۲ سال و با دکتری ۴ سال بیشتر می‌شود، ولی هیچ‌وقت از ۴۰ بالاتر نمی‌رود. یک فراخوان استانی ۱۴۰۵ معدل کارشناسی دست کم ۱۷ و ۱۵ سال تعهد خدمت در همان استان خواسته بود. تا مهر ۱۴۰۵ فراخوان سراسری امسال اعلام نشده بود و فقط چند جذب استانی و ویژه برگزار شد.

سردفتری: ۳۸ هزار داوطلب

آزمون سردفتری اسناد رسمی ۱۴۰۵ در ۲۰ شهریور با ۳۸٬۷۸۲ داوطلب برگزار شد و تا مهر نتیجه‌اش اعلام نشده بود. کارشناسی در رشته‌های اعلام‌شده لازم است و طبق قانون دفاتر اسناد رسمی، سن سردفتر هنگام شروع کار باید بین ۲۴ تا ۵۰ سال باشد. در آزمون ۱۴۰۱ از ۵۲٬۰۲۰ ثبت‌نامی، ۹٬۵۳۴ نفر قبول شدند و از آن به بعد برخی از سردفترها از سخت شدن کار دفترخانه‌های تازه گفته‌اند.

کارشناس رسمی دادگستری

کارشناس رسمی باید دست کم ۲۵ سال داشته باشد و کارشناسی‌اش در همان رشته‌ای باشد که در آن کارشناس می‌شود، مثل ساختمان، خودرو یا حسابداری. حقوق در این آزمون یک درس مشترک است، نه یک رشته کارشناسی، و هیچ‌کس نمی‌تواند هم‌زمان وکیل و کارشناس رسمی باشد. پس این راه برای کسی است که کنار حقوق، تخصص یا مدرک فنی هم دارد.

در آمریکا وکیل شدن تحصیل تکمیلی بعد از کارشناسی می‌خواهد، اما در ایران خود کارشناسی حقوق کلید ورود به همه این آزمون‌هاست.

هر سال حدود ۲۲ هزار ظرفیت کارشناسی حقوق در کنکور سراسری هست، بیشترش در پیام نور و موسسه‌های غیرانتفاعی، و دانشگاه آزاد هم در ۱۷۰ واحد این رشته را دارد. در مقابل، در آزمون وکالت ۱۴۰۳ از ۸۷ هزار داوطلب حدود ۸ هزار نفر قبول شدند. یعنی مدرک حقوق به تنهایی شغل نمی‌آورد؛ یا باید آزمون پروانه را گذراند، یا مهارت کار حقوقی در شرکت‌ها را ساخت.

آگهی‌های حقوقی چه می‌خواستند؟

همه آگهی‌های گروه حقوقی یک سایت بزرگ کاریابی در مهر ۱۴۰۵ خوانده شد: ۱۲۰ کارشناس حقوقی، ۸۶ کارشناس قرارداد، ۷۰ کارشناس و مشاور مهاجرت و ویزا، ۴۹ وکیل و کارآموز وکالت، ۱۲ مدیر حقوقی و ۱۱ دستیار حقوقی. ۸۲٪ در تهران بود. ۲۱۴ آگهی از دعاوی و پرونده، ۷۳ آگهی از تنظیم قرارداد، ۵۸ آگهی از قانون کار و تامین اجتماعی و ۸۵ آگهی از زبان انگلیسی نام برده بودند.

کارفرماها چه مدرکی خواستند؟

۲۳۳ آگهی رشته تحصیلی را نام برده بودند و ۲۱۹ تایشان حقوق را خواسته بودند؛ چند آگهی قرارداد هم مدیریت (۲۵ آگهی)، مهندسی صنایع (۱۲) یا عمران (۱۰) را پذیرفته بودند. ۱۷۹ آگهی کارشناسی و ۵۰ آگهی کارشناسی ارشد خواسته بودند و ۵۰ آگهی از پروانه وکالت نام برده بودند. ثبت شرکت و امور مجامع در ۴۷ آگهی آمده بود.

کارفرماها هم فقط دفترهای حقوقی نبودند: بیشترین آگهی‌ها از دفترهای حقوقی و قضایی (۵۱ آگهی)، کارخانه‌ها و شرکت‌های تولیدی (۳۹)، شرکت‌های خدماتی و پیمانکاری (۳۲)، گردشگری که بیشترش آگهی‌های مهاجرت بود (۲۹)، بازرگانی (۲۶) و نفت و گاز و پتروشیمی (۲۱) بود. برای کسی که قرارداد و مناقصه بلد است، صنعت و پیمانکاری بازار اصلی است.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه حقوق دریافتی خالص کارشناسان حقوقی در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۲۸ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۱ تا ۳۴ میلیون می‌گرفتند. در سطح کارشناس ارشد میانه ۴۰ میلیون بود.

حقوق در آگهی‌ها

کارشناس حقوقی ۳۵ تا ۵۰، کارشناس قرارداد ۴۰ تا ۵۲ و وکیل استخدامی ۳۰ تا ۴۲٫۵ میلیون تومان پیشنهاد گرفته بود. کارشناسان مهاجرت و ویزا با میانه ۵۰ تا ۸۰ میلیون در ۴۵ آگهی بالاترین عدد را داشتند و دو آگهی مدیر حقوقی که عدد داشتند، ۸۰ تا ۱۱۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند.

پردرآمدترین شغل رشته حقوق معمولا وکالت مستقل یا سردفتری است، ولی درآمدشان حقوق ثابت نیست و آمار معتبری برایش منتشر نمی‌شود؛ به تعداد پرونده و موکل، شهر و سابقه بستگی دارد.

کدام عدد را باور کنیم؟

سه عدد مختلف درباره درآمد رشته حقوق می‌چرخد: حقوقی که کارشناسان در پایان ۱۴۰۴ واقعا گرفته‌اند (میانه ۲۸ میلیون در تهران)، حقوقی که برای ۱۴۰۵ درخواست کرده‌اند (میانه ۳۸ میلیون) و پیشنهاد آگهی‌ها (کارشناس حقوقی ۳۵ تا ۵۰). پیشنهاد آگهی‌ها فقط از آگهی‌هایی می‌آید که عدد نوشته‌اند، پس با حقوق همه شاغلان یکی نیست. ۱۰ درصد پایین کارشناسان حقوقی تهران ۱۸ میلیون تومان خالص یا کمتر گرفته بودند؛ حداقل قانونی ۱۴۰۵ حدود ۲۱٫۸ میلیون ناخالص است.

آنچه حقوق را بالا می‌برد، در همین آگهی‌ها پیداست: سابقه کار که ۱۸۹ آگهی خواسته بودند، زبان انگلیسی برای قراردادهای خارجی، و آشنایی با قانون کار و تامین اجتماعی. پروانه وکالت هم کارشناس حقوقی را برای شرکت‌هایی که دعوای زیاد دارند، ارزشمندتر می‌کند.