رئیس شعبه بانک: وظایف، حقوق و راه رسیدن به ریاست شعبه

برای این سمت عدد ثابتی از سال‌های سابقه منتشر نشده است. نمونه‌ای که در آگهی‌ها دیده می‌شود: یک بانک خصوصی در زمستان ۱۴۰۳ برای رئیس شعبه در سمنان ۱۰ سال سابقه کار و سکونت در همان شهر خواسته بود. در بانک‌های دولتی هم ارتقا به سابقه، ارزیابی عملکرد سالانه و نیاز بانک به رئیس در همان استان بستگی دارد.

چه چیزی سرعت این مسیر را بیشتر می‌کند؟

• کار با اعتبارات: کسی که پرونده وام و وثیقه را خوب می‌شناسد، زودتر به معاونت می‌رسد، چون بیشترین ریسک شعبه در همین پرونده‌هاست.
• رکورد بی‌خطا در شناسایی مشتری: بعد از برخوردهای ۱۴۰۵، بانک‌ها برای ریاست دنبال کسی‌اند که در کنترل حساب‌ها سابقه تمیز دارد.
• جذب مشتری: معاونی که سپرده‌گذار تازه به شعبه آورده، در ارزیابی عملکرد دیده می‌شود.
• آموزش رسمی بانکی: مؤسسه عالی آموزش بانکداری، که زیر نظر بانک مرکزی است، از ۱۳۶۵ تاکنون بیش از ۱۳ هزار نفر از کارکنان بانک‌ها را در دوره‌های کاردانی امور بانکی، کارشناسی و بالاتر آموزش داده است؛ این مدرک‌ها در پرونده ارتقا اثر دارند.

آموزشگاه‌های فنی و حرفه‌ای دوره‌ای برای ریاست شعبه ندارند؛ دوره‌های آزاد فقط مهارت‌های پله اول و دوم مثل امور بانکی، اعتبارات و پولشویی را پوشش می‌دهند. رشته دانشگاهی برای ورود به بانک مهم است، ولی برای ریاست، کارنامه سال‌های کار تعیین‌کننده است.

رئیس شعبه بانک بالاترین سمت یک شعبه است و همه عملیات مالی شعبه با مسئولیت او انجام می‌شود. او هم مدیر کارکنان شعبه است، هم مسئول هدف‌های مالی‌ای که اداره بالاتر برای شعبه تعیین کرده و هم نخستین کسی که در تخلف یک حساب از او توضیح می‌خواهند. وقتی او در شعبه نیست، معاون شعبه کار را در دست می‌گیرد.

شعبه‌ها هم‌اندازه نیستند. بانک‌ها شعبه‌ها را درجه‌بندی می‌کنند: ممتاز، درجه یک، دو، سه، چهار و پنج. درجه با شاخص‌هایی مثل حجم سپرده، تسهیلات و خدمات شعبه تعیین می‌شود و سطح فعالیت و مسئولیت شعبه به همین درجه بستگی دارد. رئیس یک شعبه ممتاز در مرکز تهران با رئیس یک شعبه درجه پنج در یک شهر کوچک، نه کار یکسانی دارد و نه اختیار و پاداش یکسانی.

تعداد این سمت محدود است: هر شعبه یک رئیس دارد. آمار بانک مرکزی در ۱۴۰۲ حدود ۱۹ هزار و ۱۶۷ شعبه نشان می‌داد، در حالی که این عدد در ۱۳۹۸ حدود ۲۲ هزار و ۵۸۳ بود. یعنی در چهار سال بیش از سه هزار صندلی ریاست شعبه کم شد و رقابت برای هر حکم ریاست، میان کارکنان خود بانک، سخت‌تر شده است.

رئیس شعبه بانک به انگلیسی

در انگلیسی به این سمت Bank Branch Manager می‌گویند. در آمار شغلی آمریکا این کار زیر گروه Financial Managers آمده است، یعنی کسی که فعالیت مالی یک شعبه یا یک دفتر را برنامه‌ریزی و اداره می‌کند. معاون شعبه را معمولا Assistant Branch Manager یا Deputy Branch Manager می‌نامند.

معاون شعبه نفر دوم شعبه است و کار اصلی او این است که شعبه در هر ساعت بدون رئیس هم درست کار کند. در نبود رئیس، معاون شعبه مسئول اصلی کارهاست و سندها و تصمیم‌های روز را او امضا می‌کند. به همین دلیل معاونت را پله آخر پیش از ریاست می‌دانند و بانک‌ها جانشین رئیس را معمولا از میان معاونان انتخاب می‌کنند.

کارهایی که بیشتر به معاون شعبه می‌رسد

• کنترل کار باجه‌ها: رسیدگی به سندهای روز، تایید عملیاتی که از اختیار تحویلدار بیشتر است و پیگیری کسری یا اضافه صندوق در پایان روز.
• آماده‌کردن پرونده‌های اعتباری: جمع‌کردن مدارک مشتری، بررسی وثیقه و ضامن و رساندن پرونده کامل به رئیس یا کمیته اعتباری.
• شناسایی مشتری: سرکشی به افتتاح حساب‌ها و دیدن این که مدارک و اطلاعات شغلی مشتری درست ثبت شده باشد.
• آموزش و جابه‌جایی کارکنان: پوشش مرخصی‌ها، آموزش کارمند تازه و تقسیم کار روزانه میان باجه‌ها.
• جانشینی: شرکت در جلسه‌ها و پاسخ‌گویی به اداره بالاتر وقتی رئیس شعبه در ماموریت یا مرخصی است.

تقسیم دقیق این کارها در هر بانک با دستورالعمل داخلی همان بانک است و ممکن است در یک شعبه کوچک، رئیس و معاون بخش زیادی از کارها را با هم انجام دهند.

بانک‌ها جانشین رئیس را چطور انتخاب می‌کنند؟

بیشتر انتخاب‌ها با سابقه و ارزیابی عملکرد است، ولی بعضی بانک‌ها روش دقیق‌تری هم داشته‌اند. یک بانک خصوصی با یک موسسه مشاوره مدیریت «کانون ارزیابی و توسعه» برای معاونان شعب برگزار کرد، با این هدف که بهترین جانشین‌ها برای سمت مدیریت شعبه انتخاب شوند. در کانون ارزیابی، معاون در تمرین‌های گروهی، مصاحبه و موقعیت‌های شبیه کار واقعی سنجیده می‌شود و بعد برنامه پرورش او نوشته می‌شود.

این عددها برای مدیران و کارشناسان ارشد گروه مالی و حسابداری است، نه برای خود رئیسان شعبه. بازه کامل مدیران تهران هم پهن است: یک‌دهم پایین کمتر از ۴۲ و یک‌دهم بالا بیش از ۱۴۷ میلیون تومان دریافت کرده‌اند. عدد دریافتی، خالص پایان ۱۴۰۴ است و عدد درخواستی چیزی است که همین افراد برای ۱۴۰۵ می‌خواهند؛ میانه درخواستی مدیران تهران ۴۲ درصد بالاتر از دریافتی آن‌هاست. برای تصمیم، عدد دریافتی را مبنا بگیر.

چه چیزی حقوق رئیس شعبه را بالا و پایین می‌برد؟

• بانک دولتی یا خصوصی: حقوق کارکنان بانک‌های دولتی با جدول داخلی و سابقه بالا می‌رود؛ بانک‌های خصوصی بیشتر با عملکرد و قرارداد.
• درجه شعبه: ارتقای درجه شعبه هم زمینه ارتقای رئیس و کارکنان را فراهم می‌کند و هم پاداش بیشتری می‌آورد.
• شهر: میانه مدیران مالی در شهرهای بزرگ و کوچک ۵۰ میلیون است و در تهران ۷۴ میلیون.
• سابقه و مزایای غیرنقدی: وام کارکنان و پاداش سالانه بخشی از درآمد بانکی‌ها را می‌سازد که در فیش ماهانه دیده نمی‌شود.

حقوق رئیس شعبه بانک ملی، ملت یا تجارت

هیچ بانکی حقوق رئیس شعبه‌اش را رسمی اعلام نکرده و عددهایی که برای یک بانک خاص در سایت‌ها دیده می‌شود، روش و مبنا ندارد. برای عددهای کارکنان بانک و فرق هزینه بانک برای هر کارمند با دریافتی واقعی، صفحه حقوق کارمند بانک را ببین. منظور بیشتر کسانی که «حقوق رئیس بانک» را جستجو می‌کنند هم همین رئیس شعبه است، نه مدیرعامل یک بانک یا رئیس کل بانک مرکزی.

از ۲۹۰ آگهی فعالی که «شعبه» در عنوانشان بود، هیچ‌کدام را یک بانک نگذاشته بود. ۱۳۷ آگهی مال فروشگاه‌ها و شرکت‌های کالای مصرفی بود، ۵۶ آگهی شرکت‌های پخش و حمل‌ونقل، ۴۳ آگهی رستوران و کافه ، ۲۲ آگهی کارخانه‌ها و ۹ آگهی خیریه و کارهای دیگر. نزدیک‌ترین آگهی‌ها به کار بانکی، ۲۳ آگهی بیمه، شرکت‌های پرداخت الکترونیک و فروشگاه‌های طلا بود؛ حتی آگهی «معاون شعبه» هم از یک شرکت پرداخت الکترونیک بود، نه از بانک. ۸۰ آگهی در تهران بود و بقیه در ۶۲ شهر دیگر.

۱۳۷ آگهی عنوان «مدیر شعبه» یا «رئیس شعبه» داشتند. ۶۰ آگهی فقط آقا می‌خواستند و ۲۲ آگهی آقا را ترجیح می‌دادند. ۴۰ آگهی عدد حقوق داشتند و میانه وسط بازه‌های آن‌ها ۶۷٫۵ میلیون تومان در ماه بود؛ این حقوق مدیر شعبه یک فروشگاه یا شرکت پخش است، نه رئیس شعبه بانک.

در یک سایت آگهی محلی هم جستجوی «رئیس شعبه» و «مدیر شعبه» در تهران، مشهد، اصفهان و شیراز ۵۶۸ آگهی آورد. فقط ۲۰ آگهی واقعا «شعبه» در عنوان داشت و بیشترشان مال فروشگاه‌های زنجیره‌ای، رستوران و کافه، پست خصوصی، املاک، هتل و کارخانه بود؛ هیچ عنوانی به بانک، صندوق قرض‌الحسنه یا موسسه اعتباری اشاره نداشت.

پس رئیس شعبه از کجا می‌آید؟

از داخل بانک. بانک‌های دولتی کارمند را با آزمون استخدامی می‌گیرند و ریاست را با حکم داخلی می‌دهند. بانک‌های خصوصی گاهی برای رئیس شعبه آگهی داده‌اند، ولی با سابقه طولانی: همان آگهی زمستان ۱۴۰۳ برای سمنان، ۱۰ سال سابقه کار و سکونت در شهر را شرط کرده بود. برای کسی که بیرون از بانک است، جستجوی «استخدام مدیر شعبه» به ریاست شعبه بانک نمی‌رسد؛ راه، ورود به بانک از پله اول است.

۲۳ شهریور ۱۴۰۵ بانک مرکزی اعلام کرد در بازرسی تراکنش‌های مشکوک به پولشویی که به بازار ارز و طلا آسیب می‌زدند، علاوه بر جریمه ۱۰ موسسه اعتباری، برای ۱۱ رئیس شعبه در سراسر کشور دستور «اقدام انضباطی موثر، متناسب و بازدارنده» صادر کرده است. دلیل اعلام‌شده این بود که این رئیسان با انجام‌ندادن تکالیف قانونی، زمینه سوءاستفاده چند نفر را فراهم کرده بودند. ۷ مهر ۱۴۰۵ حکم عزل همین ۱۱ نفر از مسئولیت صادر شد.

۱۱ آبان ۱۴۰۵ رئیس کل بانک مرکزی دوباره به مدیران بانک‌ها هشدار داد که بخش مهمی از تخلف‌های پولشویی در شعبه‌ها رخ می‌دهد و بانک‌هایی که کوتاهی کنند با برخورد نظارتی روبه‌رو می‌شوند. محور این برخوردها «حساب‌های اجاره‌ای» است: کسی در برابر پول، کارت یا دسترسی حسابش را به دیگری می‌دهد و پول‌های بزرگ از چند حساب می‌گذرد تا به خرید ارز یا طلا برسد.

این برای رئیس شعبه یعنی چه؟

• بانک باید بداند مشتری چه شغلی دارد و چه گردشی از حسابش انتظار می‌رود؛ ثبت درست این اطلاعات در شعبه انجام می‌شود.
• اگر حساب یک فرد با درآمد محدود در مدت کوتاه پول زیادی از ده‌ها نفر بگیرد و فورا جابه‌جا کند، این باید دیده و بررسی شود.
• رئیس شعبه فقط مسئول کار اجرایی نیست؛ باید بر رعایت مقررات به دست کارکنان نظارت کند و در کوتاهی کارکنان هم از او توضیح می‌خواهند.

این موضوع تازه نیست. مؤسسه عالی آموزش بانکداری هر سال گردهمایی رئیسان موفق شعب را برگزار می‌کند و محور گردهمایی سیزدهم در اسفند ۱۴۰۱ «مسئولیت‌های حقوقی رؤسای شعب» بود: این که رئیس شعبه، به‌عنوان رابط اصلی بانک با مشتری، ریسک‌های حقوقی قراردادها و خدمات شعبه را بشناسد. این صفحه مشاوره حقوقی نیست؛ برای هر پرونده، دستورالعمل بانک خودت و مشاور حقوقی بانک مرجع است.

بانک‌ها هر سال رئیسان برتر شعب خود را معرفی می‌کنند و مؤسسه عالی آموزش بانکداری از ۱۳۸۹ برای آن‌ها گردهمایی سالانه برگزار می‌کند. گردهمایی پانزدهم در ۱۸ بهمن ۱۴۰۳ با موضوع «مسئولیت بانک‌ها در پرداخت تسهیلات خرد» برگزار شد. موضوع هر سال نشان می‌دهد شبکه بانکی از رئیس شعبه چه می‌خواهد: یک سال مسئولیت حقوقی، سال دیگر وام‌های کوچک به مردم.

در همان گردهمایی یکی از بانک‌های دولتی از ۲۵ رئیس شعبه برتر خود تقدیر کرد. فهرست نام‌ها نکته جالبی دارد: هیچ‌کدام از این ۲۵ نفر در تهران کار نمی‌کردند؛ فهرست از خمام و خشکبیجار در گیلان تا بافق در یزد و رمکان در هرمزگان بود. یعنی کارنامه خوب در شعبه‌ای کوچک هم دیده می‌شود.

رئیس شعبه بانک خانم هم داریم؟

بله. در همان فهرست ۲۵ نفره، نام ۶ نفر زنانه است. در گردهمایی یازدهم در اسفند ۱۳۹۹ هم یک بانک خصوصی از ۱۰ رئیس شعبه تقدیر کرد که یک نفر از آن‌ها خانم بود. قانونی زنان را از ریاست شعبه منع نمی‌کند، ولی سهم آن‌ها هنوز کم است و بعضی آگهی‌های بانکی برای این سمت فقط آقا خواسته‌اند؛ مثل همان آگهی زمستان ۱۴۰۳ که عنوانش «رئیس شعبه، آقا» بود.