آموزش تعمیر موتور سیکلت: دوره فنی و حرفه‌ای، اجرت هر کار و درآمد تعمیرکار در ۱۴۰۵

استاندارد رسمی ۲۸۰ ساعت است. با کلاسی که شنبه تا چهارشنبه روزی سه ساعت برگزار شود، یعنی هفته‌ای ۱۵ ساعت، حدود چهار ماه و نیم طول می‌کشد. ولی کسی که فقط دوره دیده هنوز تعمیرکار مستقل نیست. آگهی‌هایی که سابقه را نوشته بودند بیشتر یک تا پنج سال سابقه خواسته بودند و دو آگهی سایت کاریابی برای تعمیرکار، حداقل یک و دو سال. پس دوره و شاگردی را با هم ببین: صبح کلاس و عصر تعمیرگاه، یا برعکس. شاگردی که از روز اول باز و بست را دیده، دوره را بهتر می‌فهمد.

تعمیرکار موتورسیکلت، که در بازار و آگهی‌ها بیشتر «موتورساز» صدایش می‌کنند، موتورسیکلت را سرویس می‌کند، عیبش را پیدا می‌کند و قطعه خراب را درست یا عوض می‌کند. مشتری‌های اصلی او پیک‌ها، کسبه و کسانی هستند که هر روز با موتور سر کار می‌روند. برای این مشتری‌ها هر روزی که موتور در تعمیرگاه می‌ماند یک روز بی‌درآمدی است؛ به همین دلیل سرعت کار و درست درآمدن عیب‌یابی برایشان مهم‌تر از چند صد هزار تومان اختلاف اجرت است.

کار این شغل سه بخش دارد: موتور و انتقال قدرت (سرسیلندر، پیستون، کلاچ، گیربکس، زنجیر یا تسمه)، برق (دینام، استارت، باتری، سیم‌کشی، سیستم جرقه) و سوخت‌رسانی (کاربراتور یا انژکتور). در بیشتر مغازه‌ها یک نفر همه این‌ها را انجام می‌دهد. در تهران و شهرهای بزرگ‌تر بعضی تعمیرکارها فقط برق و انژکتور کار می‌کنند، بعضی فقط اسکوتر و بعضی فقط موتورهای پرحجم.

کارهای پرتکرار یک روز

• سرویس دوره‌ای: تعویض روغن، فیلتر هوا، شمع و تنظیم زنجیر. کم‌اجرت‌ترین کار است، ولی مشتری ثابت می‌آورد.
• ترمز، چرخ و سیم‌ها: لنت، کمک‌فنر، سیم گاز و کلاچ و ترمز، پنچری و لاستیک.
• روشن نشدن یا خاموش شدن وسط راه: بررسی باتری، شمع، استارت، جرقه و سوخت. فرق شاگرد و اوستا بیشتر از همه در همین عیب‌یابی دیده می‌شود.
• موتور خوابیده: باز کردن سرسیلندر یا کل موتور برای روغن‌سوزی، صدای غیرعادی یا کم شدن کمپرس.
• اسکوتر و موتور بی‌کلاچ: تسمه، فولی و کلاچ خودکار که با موتور دنده‌ای فرق دارد.

کاربراتوری، انژکتوری یا برقی: آموزش را از کدام موتور شروع کنیم؟

موتورهایی که به تعمیرگاه می‌آیند سه نسل‌اند و ترتیب یادگیری هم همین است:

• اول کاربراتوری، پایه کار: شماره‌گذاری موتورسیکلت نوی کاربراتوری از مهر ۱۳۹۵ متوقف شد، ولی بخش بزرگی از موتورهای قدیمی‌تر خیابان هنوز کاربراتوری‌اند. تمیز کردن و تنظیم کاربراتور، شمع و جرقه CDI را با آچار و تجربه یاد می‌گیری و ابزار گرانی نمی‌خواهد.
• بعد انژکتوری، با دیاگ: در موتور انژکتوری سوخت را واحد کنترل (ECU) با چند حسگر تنظیم می‌کند و عیب‌یابی آن بدون دستگاه دیاگ و مولتی‌متر حدس است. اجرت میانه سیم‌کشی موتور انژکتوری در تهران ۱ تا ۳ میلیون تومان است، در برابر ۰٫۷ تا ۱٫۵ میلیون برای کاربراتوری.
• آخر برقی، باتری و کنترلر: موتور برقی موتور بنزینی و گیربکس ندارد؛ کار روی باتری لیتیومی، مدار مدیریت باتری (BMS)، کنترلر و موتور بدون جاروبک (BLDC) است. در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ هیچ تعمیرگاهی تعمیرکار موتور برقی نخواسته بود، پس این مهارت فعلا تخصص دوم است، نه راه ورود. باز کردن پک باتری لیتیومی بدون آموزش خطر آتش‌سوزی و برق‌گرفتگی دارد؛ در دوره بپرس روی باتری واقعی و با ابزار عایق تمرین می‌کنی یا فقط فیلم می‌بینی.

بیشتر کار ایستاده، روی چهارپایه یا خم روی موتور انجام می‌شود و دست با روغن، بنزین و گرد لنت سروکار دارد. دستکش، عینک و تهویه مغازه لازم است. ساعت کار هم بلند است: در آگهی‌هایی که ساعت را نوشته بودند، رایج‌ترین ساعت‌ها ۹ صبح تا ۸ یا ۹ شب بود.

صفحه‌های ثبت‌نام پنج آموزشگاه تهران را در آبان ۱۴۰۵ خواندیم. قیمت دوره پایه بین ۱۲٫۸ تا ۱۹٫۳ میلیون تومان بود، اما ساعت‌ها بسیار کمتر از ۲۱۶ تا ۲۸۰ ساعت استاندارد رسمی:

• دوره تخصصی ۶۰ ساعته: ۱۹٫۳ میلیون تومان حضوری بعد از ۳۰ درصد تخفیف (قیمت پایه ۲۷٫۵ میلیون)، کلاس خصوصی ۳۲٫۸ میلیون و نسخه ویدیویی ۱۹ ساعته ۸٫۲۵ میلیون؛ ثبت‌نام قسطی با یک میلیون تومان پیش‌پرداخت.
• دوره درجه ۱ و ۲ در یک آموزشگاه دیگر: ۱۴٫۸ میلیون (قیمت پایه ۱۶٫۸)؛ دوره انژکتور و دیاگ همان‌جا ۱۰٫۸ میلیون و دوره سرویس و نگهداری ۵٫۸ میلیون.
• دوره حضوری در غرب تهران: ۱۴٫۸ میلیون (قیمت پایه ۱۸٫۵)، هر ساعت کلاس خصوصی ۳ میلیون؛ کلاس بعدی از ۹ آبان، شنبه تا چهارشنبه ساعت ۱۲ تا ۱۵.
• آموزشگاهی که فقط موتورسیکلت درس می‌دهد: دوره مقدماتی و پیشرفته ۱۲٫۸ میلیون، برق و انژکتور ۱۳ میلیون و موتور سنگین ۲۴ میلیون.
• یک مرکز دیگر دوره موتور بنزینی را ۱۸ ساعت و دوره موتور برقی و اسکوتر را ۱۴ ساعت گذاشته است.

استاندارد ۲۸۰ ساعته یا دوره ۶۰ ساعته؟

دوره کوتاه آموزشگاه اسم قطعه‌ها، باز و بست و عیب‌های رایج را یاد می‌دهد، ولی تمرین ۲۸۰ ساعته استاندارد رسمی را ندارد. بیشتر این آموزشگاه‌ها گواهی فنی و حرفه‌ای را بعد از آزمون وعده داده‌اند؛ بپرس آزمون کدام استاندارد است. اگر دوره کوتاه را انتخاب کردی، کمبود تمرین را با شاگردی در تعمیرگاه جبران کن، نه با دیدن فیلم بیشتر.

پیش از پرداخت این پنج سوال را بپرس

• چند ساعت از دوره کار عملی است و هر هنرجو چند ساعت خودش آچار دست می‌گیرد؟
• در کارگاه چه موتورهایی هست: هوندا ۱۲۵ کاربراتوری، موتور انژکتوری، اسکوتر، موتور برقی؟
• هزینه آزمون و گواهی فنی و حرفه‌ای جزو شهریه است یا جدا؟ یکی از آموزشگاه‌ها هزینه آزمون را بسته به دهک، از ۴۰۰ هزار تومان به بالا نوشته بود.
• دستگاه دیاگ در کلاس هست یا فقط درباره‌اش حرف زده می‌شود؟
• می‌شود یک جلسه را پیش از ثبت‌نام دید؟

موتور بی‌کلاچ (اسکوتر و طرح کلیک)

در بازار به اسکوترهای اتوماتیک «بی‌کلاچ» می‌گویند، چون راننده کلاچ نمی‌گیرد و دنده عوض نمی‌کند. گیربکس این موتورها CVT است: یک تسمه بین فولی جلو و عقب، وزنه‌های واریاتور (که تعمیرکارها ساچمه صدایشان می‌کنند) و کلاچ گریز از مرکز که با بالا رفتن دور موتور خودش درگیر می‌شود. عیب‌های پرتکرارش لرزش موقع راه افتادن، کم شدن شتاب و صدای تسمه است.

این تخصص در آگهی‌ها زیاد خواسته شده: ۴۰ آگهی از ۱۸۳ آگهی آبان ۱۴۰۵ اسم اسکوتر، موتور اتوماتیک یا طرح کلیک را آورده بودند و یک آگهی هم مخصوص «موتورهای اسکوتری» بود. اجرت هم بالاتر است: تعویض تسمه موتور اتوماتیک در تهران ۶۵۰ هزار تا ۱٫۵ میلیون تومان است، در حالی که تعویض زنجیر و تنظیم چرخ موتور دنده‌ای ۳۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان. آموزشگاه‌ها معمولا اسکوتر را داخل دوره پایه می‌گذارند؛ بپرس چند جلسه روی موتور بی‌کلاچ واقعی کار می‌کنی، نه فقط روی هوندا ۱۲۵ دنده‌ای.

موتور سنگین

موتور سنگین در زبان تعمیرگاه یعنی موتورهای پرحجم‌تر از موتورهای ۱۲۵ و ۱۵۰ سی‌سی رایج، که بیشترشان انژکتوری‌اند و بعضی دو سیلندر، خنک‌شونده با آب یا با ترمز ABS. تعمیر آن‌ها دقت بیشتری می‌خواهد: بستن پیچ‌ها با آچار ترکمتر طبق عدد سازنده، تنظیم لقی سوپاپ با فیلر، خواندن کتابچه تعمیرات که بیشترش انگلیسی است و کار با دیاگ مخصوص هر برند.

دوره موتور سنگین در یکی از آموزشگاه‌های تخصصی تهران ۲۴ میلیون تومان است، تقریبا دو برابر دوره مقدماتی و پیشرفته همان‌جا (۱۲٫۸ میلیون). مشتری موتور سنگین کمتر و بیشتر در شهرهای بزرگ است، و صاحبش موتور گران را به کسی نمی‌دهد که سابقه ندارد. این تخصص را بعد از چند سال کار روی موتورهای معمولی بردار.

• سطح: ۱۱۴ آگهی کلمه «ماهر»، ۶۵ آگهی «نیمه‌ماهر» یا «نیمه‌وارد» و ۳۶ آگهی «شاگرد»، «کارآموز» یا «وردست» را آورده بودند. بیشتر آگهی‌ها چند سطح را با هم می‌خواستند.
• درصد: مزد درصدی یعنی سهمی از اجرت کارهایی که خودت انجام می‌دهی. نه آگهی نیم‌به‌نیم (۵۰ درصد) نوشته بودند و یکی «نیمه‌ماهر ۵۰ درصد، ماهر ۷۰ درصد». دوازده آگهی از مزد یا تسویه هفتگی نوشته بودند.
• عدد مزد: فقط ۲۲ آگهی عدد دستمزد را پر کرده بودند. سیزده آگهی که بازه داده بودند، در میانه از ۱۷ تا ۵۰ میلیون تومان در ماه نوشته بودند؛ بالاترین ادعاها «۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون» و «بالای ۲۰۰ میلیون برای ماهر» بود که عدد درصدی پرکارترین روزهاست، نه حقوق تضمینی.
• شرط‌ها: ۸۴ آگهی «آقا» و ۹۰ آگهی «فرقی نمی‌کند» زده بودند، ولی هیچ آگهی‌ای تعمیرکار خانم نخواسته بود. فقط ۸ آگهی پایان خدمت یا معافیت را الزامی کرده بودند. شش آگهی ضمانت می‌خواستند، از اصل مدرک شناسایی تا سفته، و دست‌کم سه آگهی کسی را می‌خواستند که ابزار خودش را داشته باشد.
• سایت کاریابی: در یک سایت کاریابی بزرگ فقط پنج آگهی تعمیر موتورسیکلت پیدا شد، همه در تهران و همه فقط آقا. سه آگهی که مزد نوشته بودند ۳۰ تا ۴۰ و ۳۰ تا ۵۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بودند؛ یکی از آن‌ها آموزشگاهی بود که مربی تعمیر موتورسیکلت می‌خواست.

درآمد تعمیرکار، چه درصدی کار کند چه صاحب مغازه باشد، از جمع اجرت کارهای روزانه درمی‌آید. اجرت‌های زیر میانه قیمت بازار در تهران است که یک سامانه سفارش خدمات فنی در ۳ آبان ۱۴۰۵ منتشر کرده؛ قیمت قطعه جداست و تعمیرگاه‌های محله‌ای ممکن است کمتر یا بیشتر بگیرند. همه عددها به تومان است:

• تعویض روغن: ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار؛ تعویض فیلتر و صافی روغن ۱۵۰ تا ۲۵۰ هزار؛ فیلتر هوا ۱۵۰ تا ۳۰۰ هزار
• تعویض شمع: ۱۵۰ تا ۳۲۵ هزار؛ تعویض باتری ۳۴۵ تا ۵۵۰ هزار
• تعویض سیم گاز، کلاچ یا ترمز: ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار؛ تعویض لنت جلو و عقب ۲۵۰ تا ۴۵۰ هزار
• پنچرگیری هر حلقه: ۲۵۰ تا ۴۰۰ هزار؛ تعویض لاستیک و تیوب ۳۰۰ تا ۴۵۰ هزار
• تعویض کمک‌فنر عقب: ۲۵۰ تا ۵۰۰ هزار؛ کمک‌فنر جلو ۶۰۰ هزار تا ۱ میلیون
• تعویض زنجیر و تنظیم چرخ: ۳۰۰ تا ۶۰۰ هزار؛ تعویض تسمه موتور اتوماتیک ۶۵۰ هزار تا ۱٫۵ میلیون
• تعمیر دینام: ۵۰۰ تا ۸۰۰ هزار؛ بازدید و کارشناسی اولیه ۵۰۰ تا ۷۵۰ هزار
• تعمیر سیم‌کشی موتور کاربراتوری: ۷۰۰ هزار تا ۱٫۵ میلیون؛ موتور انژکتوری ۱ تا ۳ میلیون
• تعمیر سرسیلندر: ۱٫۵ تا ۳٫۵ میلیون؛ تعمیر انجین (کل موتور) ۲٫۵ تا ۵ میلیون

از اجرت تا مزد تو

این عددها اجرت مشتری است، نه مزد کسی که کار را انجام می‌دهد. تعمیرکاری که درصدی کار می‌کند معمولا نصف یا بیشتر از اجرت کارهای خودش را می‌گیرد و صاحب مغازه بقیه را برای اجاره، ابزار و مشتری نگه می‌دارد. دو چیز مزد را بالا می‌برد: کارهای گران‌تر مثل موتور، سرسیلندر و سیم‌کشی انژکتوری که تجربه می‌خواهد، و تعداد کار در روز که به مشتری ثابت و سرعت دست بستگی دارد. سرویس‌های ارزان مثل تعویض روغن کم درآمد دارند، ولی همان مشتری را برای تعمیر بزرگ برمی‌گردانند.

عدد دریافتی و درخواستی از گزارش حقوق ۱۴۰۵ است، برای گروه «کارگر ماهر و تعمیرکار» با نمونه ۱٬۰۳۴ نفر و بدون جدا کردن سطح. تعمیرکار موتورسیکلت در گزارش جدا نیامده و این نزدیک‌ترین گروهی است که همین نوع کار دستی تعمیر را انجام می‌دهد؛ پس عدد آن برای تعمیرکار ماهری است که حقوق می‌گیرد، نه شاگرد یا صاحب مغازه. عدد آگهی‌ها را کارفرما نوشته و معلوم نیست خالص است یا ناخالص؛ میانه حداقل و حداکثر ۱۳ آگهی‌ای است که بازه داده بودند.

چه چیزی درآمد مکانیک موتور سیکلت را جابه‌جا می‌کند؟

• درصدی یا ثابت: ۶۸ آگهی از ۱۸۳ آگهی درصدی بودند. درصدی در ماه شلوغ بیشتر و در ماه خلوت کمتر از حقوق ثابت می‌دهد.
• مهارت گران: انژکتور، دیاگ و موتور کامل اجرت بیشتری از سرویس دارند؛ در جدول اجرت، تعمیر انجین ۲٫۵ تا ۵ میلیون تومان است و تعویض روغن ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار.
• شاگرد یا اوستا: آگهی‌ها مزد شاگرد را از ۵ میلیون تومان در ماه نوشته بودند، کمتر از حداقل قانونی؛ بعد از یاد گرفتن، سهم درصدی بالا می‌رود.
• مغازه خودت: صاحب تعمیرگاه همه اجرت را می‌گیرد، ولی اجاره، ابزار، بیمه و روزهای بی‌مشتری هم با خودش است.

بر پایه ماده ۱۲ قانون نظام صنفی (اصلاحیه ۱۴۰۳)، هر کسی که می‌خواهد واحد صنفی باز کند باید پیش از شروع کار پروانه کسب بگیرد. درخواست در درگاه ملی مجوزهای کسب‌وکار ثبت می‌شود و پرونده به اتحادیه صنفی شهرت می‌رود؛ در بیشتر شهرها این اتحادیه فروشندگان و تعمیرکاران دوچرخه و موتورسیکلت را با هم دارد. همان ماده می‌گوید اگر واحد صنفی بیش از شش ماه بدون اطلاع اتحادیه تعطیل باشد، پروانه بعد از اخطار پانزده‌روزه باطل می‌شود.

مدارکی که معمولا می‌خواهند

• گواهی مهارت فنی و حرفه‌ای تعمیر موتورسیکلت یا مدرک تحصیلی مرتبط، برای خودت یا کسی که در مغازه کار فنی را انجام می‌دهد
• سند یا اجاره‌نامه محلی که کاربری‌اش با تعمیرگاه جور باشد
• گواهی گذراندن دوره آموزش احکام تجارت و کسب‌وکار
• تایید اماکن، حضور صاحب پروانه یا مباشر قانونی در ساعت کار، و رضایت‌نامه شریک‌ها اگر مغازه مشارکتی است

این فهرست را مشاوران پروانه کسب در ۱۴۰۵ منتشر کرده‌اند؛ شرط دقیق هر شهر را خود اتحادیه تعیین می‌کند، پس پیش از اجاره کردن مغازه از اتحادیه بپرس.

ابزار اولیه چقدر خرج دارد؟

قیمت‌های زیر از یک سایت مقایسه قیمت در ۳ آبان ۱۴۰۵ است، به تومان:

• جعبه بکس: حدود ۱ تا ۶ میلیون؛ ست ۱۲ عددی آچار یک‌سر تخت یک‌سر رینگی ۱٫۳ تا ۲ میلیون
• مولتی‌متر دیجیتال: ۰٫۶ تا ۴٫۱ میلیون؛ شارژر باتری موتورسیکلت ۰٫۵ تا ۱٫۸ میلیون
• کمپرس‌سنج موتور: ۲٫۷ تا ۴٫۲ میلیون؛ آچار ترکمتر جغجغه‌ای نیم اینچ ۴٫۷ تا ۶٫۳ میلیون
• جک وسط یا استند موتور: ۰٫۴ تا ۳٫۳ میلیون
• دستگاه دیاگ موتورسیکلت: از ۷۲٫۹ میلیون برای یک دستگاه دستی ساخت داخل تا حدود ۱۳۹ میلیون برای مدل لمسی؛ نرم‌افزار عیب‌یاب اندرویدی ۱۵ میلیون

جمع ابزار دستی و اندازه‌گیری بالا، بدون دیاگ، حدود ۱۱ تا ۲۸ میلیون تومان می‌شود. دیاگ گران‌ترین خرید است و فقط وقتی به صرفه است که مشتری موتور انژکتوری داشته باشی. اجاره مغازه، ودیعه و بیمه را جدا حساب کن؛ این‌ها بسته به شهر و خیابان آن‌قدر فرق دارند که یک عدد برایشان درست نیست.

بعضی‌ها کار را با تعمیر سیار شروع می‌کنند، یعنی رفتن سر موتور خوابیده مشتری با یک جعبه ابزار. در جست‌وجوها هم «تعمیرکار موتور سیکلت سیار» زیاد آمده، چون موتوری که روشن نمی‌شود را نمی‌شود تا مغازه برد.