مکانیک دیزل: کار، راه یادگیری و درآمد تعمیرکار ماشین سنگین در ۱۴۰۵

شاگردی یا دوره؟

هر دو، ولی به این ترتیب: در ۱۹ آگهی از ۴۵ آگهی سایت محلی، تعمیرگاه شاگرد، کمک‌مکانیک یا نیروی نیمه‌ماهر می‌خواست و چند تایشان نوشته بودند سابقه لازم نیست. در آگهی‌های شرکت‌ها اما میانه سابقه خواسته‌شده حدود سه سال بود. پس راه معمول این است: شاگردی در یک تعمیرگاه کامیون یا ماشین‌آلات، و هم‌زمان یا بعد از آن، یک دوره رسمی برای پر کردن جاهای خالی مثل نقشه‌خوانی، کامن‌ریل و دستگاه عیب‌یاب.

یادگیری مکانیک دیزل چقدر طول می‌کشد؟

استاندارد رسمی تعمیرکار خودروهای تجاری درجه ۱ هزار و صد ساعت است. اگر هفته‌ای پنج روز و روزی شش ساعت در کلاس و کارگاه باشی، این حدود ۳۷ هفته یا نزدیک ۹ ماه می‌شود. یاد گرفتن کار تا جایی که بتوانی یک موتور را تنها اورهال کنی بیشتر طول می‌کشد و به کار واقعی روی ماشین بستگی دارد؛ آگهی‌های شرکت‌ها برای مکانیک مستقل معمولا دو تا پنج سال سابقه می‌خواستند.

ترتیب درس‌ها هم مهم است: کسی که موتور و سوخت‌رسانی مکانیکی را نفهمیده باشد، از دستگاه عیب‌یاب فقط یک کد خطا می‌بیند. برق و دیاگ را بعد از مکانیک پایه یاد بگیر؛ صفحه آموزش برق خودرو این بخش را جدا توضیح می‌دهد.

موتور دیزل با فشار و گرما سوخت را آتش می‌زند، نه با شمع. همین موتور در کامیون، کشنده، اتوبوس، لودر، بیل مکانیکی، جرثقیل، لیفتراک و دیزل ژنراتور کار می‌کند. مکانیک دیزل این ماشین‌ها را سالم نگه می‌دارد و وقتی می‌خوابند، علت را پیدا و رفع می‌کند. کار او فقط موتور نیست؛ در آگهی‌هایی که خواندیم، این کارها کنار هم آمده بود:

• سرویس دوره‌ای: روغن، فیلترها، تسمه‌ها و بازدید منظم، که پیمانکاران معدن و راه به آن «نت» یا PM می‌گویند.
• موتور و اورهال: باز و بست موتور، سرسیلندر، میل‌لنگ و یاتاقان، تا جایی که موتور دوباره سالم کار کند.
• سوخت‌رسانی: پمپ انژکتور، انژکتورها و در کامیون‌های تازه سیستم کامن‌ریل که فشار سوخت را کامپیوتر تنظیم می‌کند.
• گیربکس، دیفرانسیل و ترمز بادی: قطعه‌های سنگینی که در خودروی سواری نیست یا شکل دیگری دارد.
• هیدرولیک: بازو و جک‌های بیل و لودر و جرثقیل، که در شش آگهی جدا نام برده شده بود.
• عیب‌یابی با دستگاه: در ۲۳ آگهی از ۳۴ آگهی سایت کاریابی، عیب‌یابی خواسته شده بود و برندهایی مثل بنز، ولوو، اسکانیا، هوو و ایسوزو در ۱۲ آگهی آمده بود.

مکانیک دیزل با مکانیک خودرو چه فرقی دارد؟

اصل کار یکی است، اما مقیاس فرق دارد. قطعه‌ها سنگین‌اند و بدون جرثقیل سقفی و جک جابه‌جا نمی‌شوند، ابزارها بزرگ‌ترند و ماشینی که خوابیده هر ساعت برای صاحبش هزینه دارد؛ به همین دلیل سرعت و دقت با هم خواسته می‌شود. محل کار هم فرق دارد: به جای تعمیرگاه محله، بیشتر تعمیرگاه‌های بیرون شهر و شهرک‌های صنعتی، نمایندگی کامیون، کارگاه پیمانکار یا سایت معدن. اگر به خودروی سواری علاقه داری، صفحه مکانیک خودرو را هم ببین.

آگهی‌ها را از دو جا جمع کردیم. ۳۴ آگهی از یک سایت کاریابی بزرگ بود که بیشترش را شرکت‌ها و نمایندگی‌ها منتشر کرده بودند و ۲۱ تایش در استان تهران بود. ۴۵ آگهی هم از یک سایت آگهی محلی در هشت شهر بزرگ آمد: تهران ۱۲، اصفهان ۹، مشهد ۸، شیراز و اهواز هر کدام ۴، تبریز ۳، کرج و قم هر کدام ۲. در این بازار دوم بیشتر تعمیرگاه‌های کامیون و کامیونت آگهی داده بودند؛ اسم ایسوزو در عنوان چندتایشان بود، چون کامیونت‌های ایسوزو و هیوندا در شهرها زیادند.

هر بازار چه آدمی می‌خواهد؟

• تعمیرگاه و نمایندگی کامیون: بیشترین آگهی را دارد. نمایندگی‌ها کار با دستگاه عیب‌یاب و برند خاص را می‌خواهند و تعمیرگاه‌های آزاد بیشتر سابقه دست‌به‌کار. در ۱۱ آگهی سایت محلی آهنگر، زیربندساز یا جلوبندساز کنار مکانیک خواسته شده بود، یعنی شاسی و فنر و جلوبندی کامیون هم جزو همین کار است.
• پیمانکار راه و معدن: کار در سایت پروژه یا معدن، گاهی دور از شهر. یکی از آگهی‌های کمک‌مکانیک ماشین‌آلات معدنی کار را ۲۳ روز کار و ۷ روز مرخصی در ماه نوشته بود، با خوابگاه و سه وعده غذا.
• دیزل ژنراتور: سرویس و تعمیر ژنراتورهای برق اضطراری در کارخانه، بیمارستان، مخابرات و ساختمان‌های بزرگ. این آگهی‌ها برق صنعتی و تابلو برق را هم کنار مکانیک می‌خواستند.
• لیفتراک و بندر: کم‌آگهی‌ترین بازار، اما با کار ثابت در انبارها و بندرها؛ یکی از آگهی‌ها گواهینامه لیفتراک را شرط گذاشته بود.

کنار این‌ها، ۱۴ آگهی برای مسئول، سرپرست یا مدیر ماشین‌آلات بود؛ کسانی که تعمیر و سرویس یک ناوگان را برنامه‌ریزی می‌کنند. این‌ها پله بالاتر همین شغل‌اند و پایین‌تر درباره‌شان نوشته‌ایم.

بیشتر بار کشور با کامیون جابه‌جا می‌شود و این ناوگان دو چهره دارد. یک طرف کامیون‌های خیلی قدیمی‌اند: یکی از مدیران سازمان راهداری در خرداد ۱۴۰۵ گفته است بیش از ۱۳ هزار و ۵۰۰ دستگاه ناوگان باری بالای ۵۰ سال هنوز کار می‌کنند. نایب‌رئیس کانون انجمن‌های صنفی کامیون‌داران هم در مهر ۱۴۰۵ گفته عمر تعیین‌شده کامیون ۲۰ تا ۲۵ سال است، اما کامیون‌هایی با حدود ۶۰ سال عمر هنوز در جاده‌اند. این ماشین‌ها بیشتر به مکانیکی نیاز دارند که موتور و پمپ مکانیکی قدیمی را خوب بشناسد.

طرف دیگر کامیون‌های تازه‌اند. طبق همان گفت‌وگو، برنامه هفتم توسعه دولت را موظف کرده در پنج سال ۱۱۰ هزار دستگاه ناوگان دیزلی باری و مسافری را نوسازی کند. در ۱۴۰۴، ۱۳ هزار و ۲۶۲ دستگاه ناوگان باری و ۹۰۱ دستگاه ناوگان مسافری، روی هم ۱۴ هزار و ۱۶۳ دستگاه، کارت هوشمند تازه گرفتند؛ حدود ۷۵ درصد برنامه همان سال. هدف ۱۴۰۵، ۲۴ هزار و ۵۰۰ دستگاه است: ۱۵ هزار و ۵۰۰ کامیون و کشنده و ۷ هزار اتوبوس و مینی‌بوس. همان مقام صنفی گفته از ۱۳۹۷ تا امروز بیش از ۲۰ هزار کامیون وارد کشور شده است.

یورو ۶ و گازوئیل: مهارتی که کم است

کامیون‌های تازه وارداتی استاندارد آلایندگی بالایی دارند و سیستم‌هایی مثل ادبلو، فیلتر دوده و سنسورهای کامپیوتری که خودروی قدیمی نداشت. گزارش‌های تخصصی خودرو در سال‌های اخیر نوشته‌اند که بخشی از گازوئیل کشور استاندارد پایین‌تری دارد و همین باعث اخطار ادبلو، دوده و گاهی از کار انداختن این سیستم‌ها شده است. نتیجه برای مکانیک ساده است: کسی که هم موتور قدیمی را بلد باشد و هم دستگاه عیب‌یاب و سیستم‌های آلایندگی کامیون تازه را، در هر دو نیمه این ناوگان کار دارد.

حدود ۷۵ درصد ناوگان باری کشور، طبق همان مقام راهداری، خودمالک است؛ یعنی راننده خودش صاحب کامیون است و برای تعمیر به تعمیرگاه آزاد می‌رود. به همین دلیل بازار تعمیرگاه‌های آزاد کامیون و تعمیرکار سیار جاده‌ای کنار نمایندگی‌ها زنده است.

در ۳۴ آگهی سایت کاریابی، که بیشترش مال شرکت‌ها و نمایندگی‌ها بود، این شرط‌ها بیشتر از همه تکرار شده بود:

• آقا: ۳۲ آگهی فقط آقا می‌خواستند و تنها یک آگهی شرط جنسیت نداشت.
• کارت پایان خدمت: ۲۶ آگهی آن را خواسته بودند.
• سقف سن: ۲۷ آگهی سقف سن داشتند، با میانه ۴۲ سال؛ کمترین ۳۲ و بیشترین ۵۰ سال.
• سابقه: ۱۲ آگهی تعداد سال سابقه را نوشته بودند، از دو تا پنج سال و با میانه سه سال.
• تحصیلات: ۲۰ آگهی رشته تحصیلی را نام برده بودند؛ بیشتر مهندسی مکانیک، کاردانی فنی و برق، و در مقطع بیشتر کاردانی. یعنی دیپلم فنی یا کاردانی در این بازار کمک می‌کند، هرچند تعمیرگاه‌های آزاد کمتر سراغ مدرک را می‌گیرند.
• ابزار و گواهینامه: ۱۰ آگهی ابزار شخصی را نام برده بودند. یک تولیدکننده کامیون برای سه آگهی تعمیرکارش گواهینامه پایه یک یا دو خواسته بود، که برای جابه‌جا کردن و تست جاده‌ای کامیون لازم است.

در ۴۵ آگهی سایت محلی تصویر کمی فرق داشت: شیوه پرداخت در ۲۴ آگهی توافقی، در ۱۳ آگهی ماهانه و در ۸ آگهی درصدی بود. ۲۰ آگهی بیمه را «دارد» زده بودند و ۱۳ آگهی «ندارد». در ۱۵ آگهی جای خواب، خوابگاه یا اسکان آمده بود، چون بیشتر این تعمیرگاه‌ها بیرون شهر یا در شهرک‌های صنعتی‌اند. از ۱۷ آگهی که ساعت کار را نوشته بودند، میانه ساعت کار روزانه ۱۰ ساعت بود.

استخدام تعمیرکار ماشین سنگین در معدن و پروژه

پیمانکاران راه و معدن معمولا در سایت کار می‌خواهند: خوابگاه و غذا با شرکت، چرخه چند روز کار و چند روز مرخصی، و گاهی بیمه سختی کار. این کار از شهر دور است، ولی هزینه زندگی را کم می‌کند و تجربه کار روی لودر، بیل، کامیون معدنی و دستگاه حفاری می‌دهد که در شهر کمتر پیدا می‌شود. آگهی‌های مسئول و سرپرست ماشین‌آلات از استان‌های مختلفی آمده بود، از یزد و کرمان تا آذربایجان شرقی، گلستان و سیستان و بلوچستان؛ کار در این بازار به جای پروژه می‌رود، نه به شهر بزرگ.

تعمیرکار سیار و کار آزاد

کامیون خراب در جاده نمی‌تواند به تعمیرگاه برود، برای همین تعمیرکار سیار ماشین سنگین بازار خودش را دارد و حتی اپلیکیشن‌هایی برای درخواستش ساخته شده است. این راه برای کسی است که چند سال سابقه دارد، ابزار و خودروی کار خودش را دارد و می‌تواند تنها عیب پیدا کند.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروه جدایی برای مکانیک دیزل ندارند؛ نزدیک‌ترین گروه «تعمیرکار و کارگر ماهر» است، بدون تفکیک سابقه. در این گروه نیمی از شاغلان تهران در پایان ۱۴۰۴ ماهانه کمتر از ۳۰ میلیون تومان خالص دریافت می‌کردند و نیمه میانی‌شان ۲۵ تا ۴۰ میلیون؛ همین افراد برای ۱۴۰۵ میانه ۴۴ میلیون درخواست کرده بودند. در شهرهای بزرگ دیگر میانه دریافتی ۲۶ میلیون و در شهرهای کوچک ۲۹ میلیون بود.

حقوق پیشنهادی آگهی‌های تعمیر ماشین سنگین

از ۳۴ آگهی سایت کاریابی، ۱۲ آگهی بازه حقوق را نوشته بودند و میانه حداقل و حداکثرشان ۴۰ و ۶۰ میلیون تومان بود. پایین‌ترین بازه ۳۰ تا ۵۰ میلیون و بالاترین ۵۰ تا ۸۰ میلیون بود. در سایت محلی فقط ۶ آگهی عدد داشتند، از ۲۵ تا ۵۰ میلیون برای کارگر یک تعمیرگاه کامیونت تا ۹۰ تا ۱۵۰ میلیون برای یک مکانیک ماهر ایسوزو در تهران؛ با این تعداد کم، این عددها را فقط نشانه بگیر. برای ۱۴ آگهی مسئول و سرپرست ماشین‌آلات هیچ عددی منتشر نشده بود.

چه چیزی درآمد تعمیرکار ماشین سنگین را بالا می‌برد؟

• مهارت کمیاب: کامن‌ریل، دیاگ کامیون‌های تازه، هیدرولیک ماشین‌آلات و گیربکس‌های اتومات.
• کار در سایت: معدن و پروژه معمولا خوابگاه و غذا می‌دهند و بخشی از هزینه زندگی را برمی‌دارند.
• کار درصدی: در ۱۰ آگهی سایت محلی درصد آمده بود؛ یکی از تعمیرگاه‌ها پایه را ۶۰ درصد اجرت برای مکانیک نوشته بود. درآمد درصدی به حجم کار بستگی دارد و ماه به ماه ثابت نیست.
• مسئولیت: سرپرستی یک ناوگان یا یک تعمیرگاه، که پله بعدی این شغل است.

درآمد کسی که تعمیرگاه خودش را دارد در هیچ گزارشی جدا اندازه گرفته نشده است. فقط این را بدان که قطعه‌ها گران‌اند: در فهرست یکی از فروشندگان قطعات، سرسیلندر یک کامیون اروپایی ۶۵۰ تا ۷۵۰ میلیون تومان قیمت داشت. صاحب کامیون برای همین به مکانیکی پول می‌دهد که عیب را درست پیدا کند، نه کسی که قطعه را بی‌دلیل عوض کند.