کنترل داخلی چیست؟ کار کارشناس کنترل داخلی، آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ و حقوق

• از حسابداری همان شرکت: حسابداری که فرایند خرید یا حقوق و دستمزد را از نزدیک دیده، بهترین کسی است که ضعف‌هایش را بشناسد. یاد گرفتن چارچوب کنترل داخلی و نوشتن یک ماتریس ریسک برای همان فرایند، معمولا اولین قدم است.
• از موسسه حسابرسی: کمک‌حسابرس هر سال پرسشنامه کنترل داخلی ده‌ها شرکت را پر می‌کند و نامه مدیریت می‌نویسد. این همان مهارتی است که شرکت‌ها برای خط دوم می‌خواهند.
• از مهندسی صنایع یا مدیریت: واحد سیستم‌ها و روش‌ها اغلب این رشته‌ها را می‌پذیرد. اگر از این راه بیایی، حسابداری مقدماتی را جدی بگیر؛ کنترل‌های گزارشگری مالی بدون آن فهمیده نمی‌شوند.

در دانشگاه، برنامه کارشناسی حسابداری درس سه‌واحدی «کنترل‌های داخلی و نظام راهبری شرکتی» را دارد و بیشتر کتاب‌هایی که دانشجوها با نام «کتاب کنترل داخلی» جستجو می‌کنند برای همین درس‌اند. در فهرست استانداردهای آموزش فنی و حرفه‌ای ۱۴۰۵ دوره‌ای با نام کنترل داخلی پیدا نکردیم؛ این مهارت بیشتر در دوره‌های آزاد و کنار کار یاد گرفته می‌شود.

رایج‌ترین تعریف را چارچوب یکپارچه کنترل داخلی (نسخه مه ۲۰۱۳) داده است: کنترل داخلی فرایندی است که هیئت مدیره، مدیران و بقیه کارکنان اجرا می‌کنند تا درباره رسیدن به سه دسته هدف اطمینان معقول بدهد: هدف‌های عملیاتی، هدف‌های گزارشگری و هدف‌های رعایت قانون و مقررات. دستورالعمل کنترل‌های داخلی ناشران بورسی در ایران همین تعریف را آورده و یک هدف چهارم هم کنارش گذاشته است: حفاظت از منابع و دارایی‌های شرکت.

یک مثال، مفهوم را روشن می‌کند. فرض کن شرکتی باید ۸۰۰ میلیون تومان به یک تامین‌کننده بپردازد. اگر یک نفر هم فاکتور را ثبت کند، هم آن را تایید کند و هم پول را بفرستد، یک اشتباه یا یک تقلب به‌راحتی دیده نمی‌شود. کنترل داخلی این زنجیره را می‌شکند:

• ثبت فاکتور با واحد حسابداری است و فقط وقتی انجام می‌شود که رسید انبار و سفارش خرید با آن جور باشند؛
• تایید پرداخت با مدیری است که سقف اختیارش به این مبلغ می‌رسد؛
• انتقال پول با خزانه‌داری است و شماره حساب تامین‌کننده را فقط کسی می‌تواند عوض کند که دسترسی جدا دارد؛
• آخر ماه کسی که در هیچ‌کدام از این سه کار نبوده، صورت‌حساب بانک را با دفاتر تطبیق می‌دهد.

هیچ‌کدام از این چهار کار پیچیده نیست. اهمیتشان در این است که کنار هم طراحی شده‌اند، نوشته شده‌اند و کسی بررسی می‌کند که واقعا اجرا می‌شوند. این آخری کار کارشناس کنترل داخلی است.

کنترل داخلی چه چیزی را تضمین نمی‌کند؟

کلمه «معقول» در تعریف عمدی است. بهترین سیستم هم وقتی دو نفر با هم تبانی کنند، وقتی مدیر ارشد خودش قاعده را دور بزند یا وقتی کسی از سر خستگی امضا کند، شکست می‌خورد. هزینه هر کنترل هم باید از ضرری که جلویش را می‌گیرد کمتر باشد؛ برای همین یک کارگاه ده‌نفره همان کنترل‌های یک شرکت بورسی را ندارد.

• محیط کنترلی، ۵ اصل: تعهد به درستکاری و ارزش‌های اخلاقی، استقلال هیئت مدیره از مدیران اجرایی و نظارتش، ساختار و حدود اختیار روشن، جذب و نگه‌داشتن افراد شایسته، و پاسخگو کردن هر کس برای سهمش. دستورالعمل بورس از شرکت‌ها منشور اخلاقی مکتوب می‌خواهد.
• ارزیابی ریسک، ۴ اصل: هدف‌ها باید آن‌قدر روشن باشند که بشود ریسکشان را شناخت؛ ریسک‌ها شناسایی و تحلیل می‌شوند؛ احتمال تقلب جداگانه سنجیده می‌شود؛ و تغییرهای بزرگ، مثل سیستم جدید یا خرید یک شرکت، دوباره ارزیابی می‌شوند.
• فعالیت‌های کنترلی، ۳ اصل: کنترل‌هایی که ریسک را تا حد قابل قبول پایین می‌آورند، کنترل‌های عمومی فناوری اطلاعات، و جاری کردن کنترل‌ها با خط‌مشی و رویه نوشته‌شده.
• اطلاعات و ارتباطات، ۳ اصل: اطلاعات درست و به‌موقع، رساندن مسئولیت‌ها به کارکنان، و ارتباط با بیرون شرکت مثل سهامداران و ناظران.
• فعالیت‌های نظارتی، ۲ اصل: ارزیابی مستمر یا جداگانه برای اینکه معلوم شود همه جزءها کار می‌کنند، و گزارش به‌موقع ضعف‌ها به کسانی که باید اصلاحشان کنند.

شرط اثربخش بودن سیستم این است که هر پنج جزء و اصل‌های مربوطشان وجود داشته باشند و کار کنند و با هم کار کنند. دستورالعمل کنترل‌های داخلی ناشران هم در ماده ۳ همین پنج جزء را با نام‌های محیط کنترلی، ارزیابی ریسک، فعالیت‌های کنترلی، اطلاعات و ارتباطات و نظارت آورده است. پس کسی که چارچوب را یاد بگیرد، زبان گزارش‌های شرکت‌های ایرانی را هم یاد گرفته است.

نتیجه اول: «کارشناس کنترل داخلی» عنوانی است که کارفرماها کم می‌نویسند. کار کنترل داخلی در آگهی‌ها سه جا پیدا می‌شود:

• شرح وظایف مالی و حسابداری، ۳۲۶ آگهی: ۱۲۶ آگهی حسابدار و کارشناس مالی، ۱۰۲ آگهی مدیر مالی و ۹۸ آگهی سرپرست، رئیس یا مدیر حسابداری. جمله‌هایی مثل «طراحی و بهبود کنترل‌های داخلی» و «تفکیک وظایف بین ثبت فاکتور و پرداخت» در همین آگهی‌ها بود. یعنی در بیشتر شرکت‌ها کنترل داخلی بخشی از کار مدیر مالی است.
• حسابرسی داخلی، ۸۸ آگهی: حسابرس داخلی کنترل‌ها را ارزیابی می‌کند، پس کنترل داخلی در شرح کار او هم هست؛ اما این کار خط سوم است، نه طراحی کنترل.
• عنوان‌های ویژه، ۱۳ آگهی: کنترلر مالی، کارشناس تطبیق و کنترل اسناد، کارشناس ریسک و انطباق، کارشناس مبارزه با پولشویی و کارشناس سیستم‌ها و روش‌ها. ۶ تا از این ۱۳ آگهی از بانک، بیمه، سرمایه‌گذاری و شرکت‌های پرداخت اینترنتی بودند، جایی که ناظر کنترل‌ها را از نزدیک می‌خواهد.

آنچه خواسته بودند. از ۳۸۱ آگهی‌ای که رشته نوشته بودند، ۳۷۳ آگهی حسابداری و مالی خواسته بودند؛ مدیریت ۷۰ بار، اقتصاد ۳۰ بار و مهندسی صنایع ۱۰ بار در کنارش آمده بود. در نرم‌افزار، اکسل در ۳۳۷ آگهی بود و بعد راهکاران ۹۲، سپیدار ۸۸، همکاران سیستم ۵۲ و Power BI ۱۹. در متن آگهی‌ها ریسک ۲۱۱ بار، کار با حسابرس مستقل ۴۱ بار، چارچوب COSO ۱۹ بار، پیشگیری از تقلب یا سوءاستفاده ۱۶ بار و تفکیک وظایف ۹ بار آمده بود.

سابقه و شرط‌ها. آگهی‌های حسابدار و کارشناسی که سال سابقه نوشته بودند (۶۶ آگهی) میانه ۴ سال می‌خواستند، حسابرسی داخلی (۳۷ آگهی) میانه ۵ سال و مدیر مالی (۷۳ آگهی) میانه ۷ سال. ۳۱۲ آگهی شرط جنسیت نداشتند، ۴۷ آگهی فقط آقا و ۳۹ آگهی ترجیحا آقا، ۱۵ آگهی ترجیحا خانم و ۱۴ آگهی فقط خانم خواسته بودند. ۲۲۰ آگهی کارت پایان خدمت یا معافیت می‌خواستند. ۴۱۰ آگهی تمام‌وقت بودند و فقط ۴ آگهی دورکاری داشتند. بیشترین کارفرماها تولیدی و صنعتی (۱۰۷)، بازرگانی (۴۹)، کالاهای تندگردش (۲۹)، سرمایه‌گذاری و مالی (۲۶)، خودرو (۲۵) و دارو (۲۲) بودند.

چرا عدد گروه مالی و حسابداری؟ گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروه جداگانه‌ای برای کنترل داخلی، ریسک یا انطباق ندارند. کارشناس کنترل داخلی در واحد مالی یا کنار آن کار می‌کند و با همان سند و دفتر سروکار دارد، پس نزدیک‌ترین گروه، مالی و حسابداری در تهران است. این عددها مال کل گروه‌اند، نه فقط این عنوان.

در سطح کارشناس، میانه دریافتی پایان ۱۴۰۴ برابر ۲۸ میلیون تومان خالص بود؛ یک‌دهم افراد کمتر از ۱۸ و یک‌دهم بیشتر از ۴۳ میلیون می‌گرفتند. همین افراد برای کار بعدی در ۱۴۰۵ میانه ۳۹ میلیون خواسته بودند، با بازه یک‌دهم پایین ۲۵ تا یک‌دهم بالای ۶۲. درخواستی همیشه از دریافتی بیشتر است و نباید آن را حقوق واقعی گرفت.

پیشنهاد آگهی‌ها. از ۴۲۷ آگهی آبان ۱۴۰۵ فقط ۱۴۲ آگهی عدد حقوق نوشته بودند. وسط بازه پیشنهادی در ۴۱ آگهی حسابدار و کارشناس مالی ۴۵ میلیون تومان بود (میانه کف ۴۰ و سقف ۵۰)، در ۲۸ آگهی حسابرسی داخلی ۵۷٫۵ میلیون، در ۱۶ آگهی رئیس و مدیر حسابداری ۷۵ میلیون و در ۴۴ آگهی مدیر مالی ۹۷٫۵ میلیون (میانه کف ۸۰ و سقف ۱۱۵). از ۱۳ آگهی با عنوان ویژه فقط ۳ آگهی عدد داشتند: ۲۵ تا ۴۰ میلیون برای کارشناس فرایندها و کنترل داخلی در مشهد، ۶۰ تا ۸۰ برای سرپرست حسابداری و کنترل مالی و ۷۰ تا ۸۰ برای کارشناس ارشد تطبیق و کنترل مالی در یک شرکت بیمه.

پیشنهاد آگهی‌ها از دریافتی گزارش حقوق بالاتر است، چون آگهی‌ها بیشتر از شرکت‌های بزرگ تهران‌اند و چند سال سابقه می‌خواهند. در سطح مدیر، میانه دریافتی گروه ۷۴ و درخواستی ۱۰۵ میلیون تومان بود.

چه چیزی درآمد این کار را بالا می‌برد؟

• کار در بانک، بیمه، شرکت پرداخت یا شرکت بورسی که ناظر بیرونی کنترل‌ها را می‌خواهد؛
• بلد بودن کنترل‌های فناوری اطلاعات و کار با گزارش‌های نرم‌افزار مالی؛
• سابقه موسسه حسابرسی، که پرسشنامه و آزمون کنترل را از نزدیک یاد می‌دهد؛
• رسیدن به سطح مدیر مالی یا مدیر ریسک، که در آگهی‌ها حدود دو برابر کارشناس پیشنهاد داشت.