حسابرس داخلی: کیست، استخدام در آبان ۱۴۰۵ و حقوق هر سطح

• از موسسه حسابرسی: چند سال کار به‌عنوان کمک حسابرس و حسابرس، کار با پرونده شرکت‌های مختلف و بعد رفتن به حسابرسی داخلی یک شرکت. ۱۸ آگهی سابقه موسسه را مزیت یا شرط گذاشته بودند.
• از حسابداری همان صنعت: حسابداری که فرایند خرید و انبار یک کارخانه را خوب می‌شناسد، با یاد گرفتن کنترل داخلی و روش حسابرسی می‌تواند جابه‌جا شود. فقط بند منشور را به یاد داشته باش: کاری را که خودت مسئولش بودی، حسابرسی نکن.
• از رشته‌های نزدیک: مهندسی صنایع و مدیریت در آگهی‌ها پذیرفته شده بودند، به‌خصوص برای حسابرسی عملیاتی که بیشتر با فرایند سروکار دارد تا با عدد.

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران، دوره‌ای با نام حسابرس داخلی نبود. نزدیک‌ترین گزینه «حسابرسی عملیاتی، سطح مقدماتی» است: ۳۲ ساعت و حدود ۹٫۴۲ میلیون تومان حضوری. دوره‌های حسابرس ارشد ۱۰۲ ساعت و مدیر حسابرسی ۱۱۰ ساعت هم هست، ولی بیشتر برای حسابرسی صورت‌های مالی نوشته شده‌اند. انجمن حسابرسان داخلی ایران از ۱۳۹۱ کار می‌کند و تشکل حرفه‌ای این شغل است؛ عضویت در آن الزام قانونی برای استخدام نیست.

حسابرس داخلی در لیست حقوق همان شرکتی است که بررسی‌اش می‌کند، ولی جزو هیچ‌کدام از بخش‌های اجرایی نیست. مدیر فروش، مدیر انبار یا مدیر مالی رئیس او نیستند؛ گزارشش به کمیته حسابرسی و هیئت مدیره می‌رود. همین جایگاه به او اجازه می‌دهد بپرسد چرا یک فاکتور سه بار تایید نشده، چرا موجودی انبار با سیستم نمی‌خواند یا چرا یک تامین‌کننده همیشه گران‌تر از بقیه برنده می‌شود.

کار او از یک برنامه سالانه شروع می‌شود. واحد حسابرسی داخلی در ابتدای سال فهرست ریسک‌های شرکت را مرتب می‌کند و تصمیم می‌گیرد امسال سراغ کدام فرایندها برود. هر فرایند یک «ماموریت» می‌شود که چند هفته طول می‌کشد. یک هفته معمولی کارشناس حسابرسی داخلی در وسط یک ماموریت این‌طور است:

• شنبه و یکشنبه: گفتگو با مسئولان فرایند، کشیدن نقشه کار (چه کسی سفارش می‌دهد، چه کسی تایید می‌کند، کالا کجا تحویل می‌شود) و پیدا کردن نقطه‌هایی که یک نفر به تنهایی هم تصمیم می‌گیرد و هم اجرا می‌کند.
• دوشنبه و سه‌شنبه: بیرون کشیدن داده از نرم‌افزار مالی، انتخاب نمونه از سندها و رسیدها، مقایسه قیمت‌ها و تاریخ‌ها در اکسل و گاهی شمارش سرزده یک قفسه انبار.
• چهارشنبه: نوشتن یافته‌ها در کاربرگ، با سند پشتوانه، و گفتگو با مدیر همان بخش تا پیش از گزارش بداند چه چیزی پیدا شده و چه جوابی دارد.

پایان ماموریت یک گزارش است: چه چیزی درست کار نمی‌کند، چقدر مهم است و چه پیشنهادی برای اصلاحش هست. چند ماه بعد حسابرس داخلی برمی‌گردد و بررسی می‌کند پیشنهادها اجرا شده‌اند یا نه. بخش بزرگی از اعتبار او از همین پیگیری می‌آید، نه از تعداد یافته‌ها.

وظایف حسابرس داخلی در منشور شرکت‌های بورسی

سازمان بورس در ۲۳ بهمن ۱۳۹۱ یک منشور نمونه ۱۰ ماده‌ای برای واحد حسابرسی داخلی شرکت‌های بورسی و فرابورسی تصویب کرد. ماده ۶ آن مهم‌ترین وظایف را این‌طور فهرست می‌کند:

• نوشتن برنامه سالانه بر پایه ریسک و فرستادن آن به کمیته حسابرسی، پیش از تصویب هیئت مدیره؛
• ارزیابی مداوم کنترل‌های داخلی و گزارش نتیجه به کمیته حسابرسی و هیئت مدیره؛
• گزارش دوره‌ای پیشرفت برنامه، محدودیت‌ها و نتیجه پیگیری پیشنهادهای قبلی؛
• همکاری در رسیدگی به موارد مشکوک به تقلب یا پولشویی و هشدار به موقع؛
• هماهنگی با حسابرس مستقل شرکت تا کار دو طرف تکراری نشود؛
• خدمات مشاوره‌ای، مثلا وقتی شرکت یک فرایند تازه راه می‌اندازد یا دو واحد را ادغام می‌کند.

کارفرماها چه کسانی بودند؟ بیشتر کارخانه‌ها و گروه‌های بزرگ: تولیدی و صنعتی ۳۳ آگهی، کالاهای مصرفی و تندگردش ۱۷، دارو ۱۲، سرمایه‌گذاری و مالی ۱۱، بازرگانی ۱۰، و خودرو، لوازم خانگی و فناوری اطلاعات هر کدام ۶. یعنی حسابرس داخلی بیشتر در شرکت‌هایی استخدام می‌شود که چند کارخانه، شعبه یا شرکت فرعی دارند و هیئت مدیره نمی‌تواند همه را خودش ببیند. ۲۱ آگهی آمادگی برای ماموریت در شعب، کارخانه یا شهرهای دیگر را خواسته بودند.

سابقه: ۶۲ آگهی تعداد سال سابقه را نوشته بودند: ۴۴ آگهی کارشناس، ۶ آگهی سرپرست و کارشناس ارشد و ۱۲ آگهی مدیر و رئیس. میانه برای کارشناس ۳ سال بود و بیشتر آن‌ها ۲ یا ۳ سال خواسته بودند؛ برای سرپرست و کارشناس ارشد ۵ سال و برای مدیر و رئیس ۷ سال. هیچ آگهی‌ای صریحا تازه‌کار بدون سابقه نمی‌خواست. ۱۸ آگهی سابقه کار در موسسه حسابرسی یا حسابداران رسمی را مزیت یا شرط گذاشته بودند؛ این همان راه رایج ورود است که پایین‌تر آمده.

مدرک: ۱۲۰ آگهی رشته نوشته بودند: مالی و حسابداری ۱۱۶، مدیریت ۱۲، مهندسی صنایع ۷ و اقتصاد ۳. ۲۶ آگهی کمترین مدرک را کارشناسی ارشد گذاشته بودند و بقیه کارشناسی را کافی می‌دانستند. فقط ۴ آگهی از مدرک‌های بین‌المللی مثل CIA یا ACCA نام برده بودند و آن هم به‌عنوان مزیت.

شکل کار: ۱۳۰ آگهی تمام‌وقت بودند، ۲ آگهی پاره‌وقت و ۱ آگهی هر دو. هیچ آگهی دورکاری نبود. در مزایا، ۱۰۰ آگهی بیمه درمان تکمیلی، ۷۷ آگهی وام، ۶۶ آگهی پاداش و ۳۱ آگهی کمک‌هزینه دوره آموزشی داشتند.

کارخانه و شرکت تولیدی: بیشترین آگهی‌ها از همین‌جا بود. تمرکز کار روی خرید مواد اولیه، انبار، مصرف در خط تولید، ضایعات و فروش است. شمارش سرزده موجودی، مقایسه مصرف استاندارد با مصرف واقعی و بررسی قیمت خرید از چند تامین‌کننده کارهای رایج این‌جاست. در متن آگهی‌ها ۲۹ آگهی تولید، ۲۶ آگهی خرید و ۲۴ آگهی انبار را نام برده بودند.

هلدینگ و گروه شرکت‌ها: مدیر حسابرسی داخلی در دفتر مرکزی، چند شرکت تابعه را حسابرسی می‌کند. سفر بیشتر است و گزارش‌ها به کمیته حسابرسی گروه می‌رود. ۱۲ آگهی از ۳۰ آگهی مدیر و رئیس حسابرسی داخلی از گروه‌ها، هلدینگ‌ها و شرکت‌های سرمایه‌گذاری بودند و آن‌هایی که سال سابقه نوشته بودند، ۵ تا ۱۰ سال خواسته بودند.

پخش و فروشگاه‌های زنجیره‌ای: حسابرسی شعب، صندوق، تخفیف‌ها و برگشت از فروش. چند آگهی صراحتا بازدید از شعب و شهرهای دیگر را جزو کار گذاشته بودند.

بانک، صرافی و شرکت‌های مالی: این‌جا ریسک پولشویی و رعایت مقررات بانک مرکزی اهمیت بیشتری دارد و منشور نمونه بورس هم همکاری در رسیدگی به پولشویی را جزو وظایف حسابرس داخلی آورده است.

حسابرس داخلی پاره وقت یا قراردادی هم داریم؟

کم. از ۱۳۳ آگهی فقط ۳ آگهی پاره‌وقت را پذیرفته بودند، یکی از آن‌ها یک موسسه خیریه. راه دیگر برون‌سپاری است: شرکت حسابرسی داخلی را به یک موسسه بیرونی می‌سپارد. منشور نمونه کمیته حسابرسی این کار را مجاز دانسته، به شرط اینکه یک نفر از داخل شرکت مدیر حسابرسی داخلی باشد و کمیته طرف قرارداد، مبلغ و شرایط آن را به هیئت مدیره پیشنهاد کند. پس کار قراردادی بیشتر از طریق موسسه‌هاست، نه آدم آزادکار.

گزارش‌های معتبر حقوق، حسابرس‌ها را جزو گروه مالی و حسابداری حساب می‌کنند و سطح‌های این گروه را کارمند، کارشناس، کارشناس ارشد و مدیر می‌نامند. ما سطح‌های واحد حسابرسی داخلی را با همین سطح‌ها جور کرده‌ایم: کارشناس با کارشناس، سرپرست با کارشناس ارشد و رئیس و مدیر با مدیر. پس عددهای دریافتی و درخواستی مال کل گروه مالی و حسابداری تهران‌اند و حسابرس داخلی بخشی از آن است.

سه عدد را با هم قاطی نکن. دریافتی یعنی آنچه افراد در پایان ۱۴۰۴ واقعا گرفته‌اند: میانه سطح کارشناس ۲۸ میلیون تومان بود و نیمی از افراد ۲۲ تا ۳۵ میلیون می‌گرفتند. درخواستی یعنی آنچه همان افراد برای کار بعدی در ۱۴۰۵ خواسته‌اند و همیشه بالاتر است: ۳۹ میلیون برای کارشناس. پیشنهاد آگهی یعنی بازه‌ای که کارفرما نوشته است. در ۳۱ آگهی کارشناس حسابرسی داخلی، میانه کف بازه ۴۰ و میانه سقف آن ۵۰ میلیون تومان بود و میانه وسط بازه‌ها ۴۷٫۵ میلیون. پیشنهاد ۵ آگهی مدیر و رئیس، میانه ۸۰ تا ۱۲۰ و وسط بازه ۱۰۰ میلیون تومان بود؛ یکی از آن‌ها ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون نوشته بود. فقط ۳۷ آگهی از ۱۳۳ آگهی عدد حقوق داشتند و بقیه «توافقی» بودند.

چرا پیشنهاد آگهی‌ها از دریافتی گروه بالاتر است؟ چون آگهی‌های حسابرسی داخلی بیشتر از شرکت‌های بزرگ‌اند و ۳ سال سابقه می‌خواهند، در حالی که سطح کارشناس گزارش حقوق، حسابداران تازه‌کارتر را هم در خود دارد. بیرون از تهران عددها پایین‌ترند: در شهرهای بزرگ دیگر میانه دریافتی سطح کارشناس این گروه ۲۰ میلیون تومان بود.

چه چیزی حقوق حسابرس داخلی را بالا می‌برد؟

• سابقه موسسه حسابرسی و آشنایی با استانداردها؛
• کار در هلدینگ یا شرکت بورسی، که کمیته حسابرسی فعال دارد؛
• تحلیل داده با Power BI یا SQL و حسابرسی فناوری اطلاعات؛
• رسیدن به سطح سرپرست یا مدیر، که در آگهی‌ها بیش از دو برابر کارشناس پیشنهاد داشت.