آموزش نقشه کشی ساختمان: ترتیب مهارت‌ها، دوره رسمی و شهریه، قیمت هر شیت و حقوق نقشه‌کش

این سه پله، مسیر دوره‌های راه تا کار برای نقشه‌کش ساختمان است. دوره‌ها را عمومی نام برده‌ایم؛ آموزشگاه‌هایی که این دوره‌ها را برگزار می‌کنند، پس از بررسی در همین صفحه نشان داده می‌شوند.

پله اول با دو دوره رسمی بالا جور است و به کار کمک‌نقشه‌کش در یک دفتر می‌رساند. پله دوم کار را از نقشه پروانه به نقشه اجرایی می‌برد. پله سوم برای کسی است که می‌خواهد کار چند نقشه‌کش را هماهنگ کند یا با مدل اطلاعات ساختمان کار کند.

نقشه‌کش ساختمان طرحی را که معمار یا مهندس داده، به نقشه دقیق و اندازه‌دار تبدیل می‌کند. معمار تصمیم می‌گیرد اتاق‌ها کجا باشند و نما چه شکلی داشته باشد؛ نقشه‌کش همان تصمیم را با خط، اندازه، علامت و جدول روی شیت می‌آورد تا شهرداری بتواند بررسی کند و کارگاه بتواند بسازد. اگر طرح اولیه روی کاغذ کروکی باشد، نقشه‌کش آن را به فایل دقیق برمی‌گرداند؛ اگر کارفرما یا شهرداری اصلاح بخواهد، نقشه‌کش همه شیت‌های وابسته را با هم درست می‌کند.

کارهای هر روز

• پلان: کشیدن پلان هر طبقه با دیوار، در و پنجره، اندازه‌گذاری، نام فضاها و کد ارتفاعی.
• نما و برش: کشیدن نماها و برش‌های طولی و عرضی تا ارتفاع‌ها، پله و سقف دیده شوند.
• دیتیل و جزئیات اجرایی: نقشه بزرگ‌مقیاس جان‌پناه، پله، سقف کاذب یا اتصال نما. به این بخش «فاز دو» یا نقشه اجرایی می‌گویند.
• شیت‌بندی: چیدن نقشه‌ها در کادر استاندارد، جدول مشخصات، مقیاس و شماره شیت، و آماده کردن فایل چاپ.
• ازبیلت: کشیدن نقشه وضع موجود ساختمانی که ساخته شده، از روی متر کردن یا نقشه‌برداری.

نقشه‌کش معماری، سازه یا تاسیسات

در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵، نقشه‌کش ساختمان سه شاخه داشت: معماری، سازه و تاسیسات. از ۴۴ آگهی، ۲۰ آگهی نقشه‌کش سازه می‌خواستند (تیر و ستون، فونداسیون، سقف و نقشه کارگاهی اسکلت فلزی)، ۱۸ آگهی نقشه‌کش معماری و ۴ آگهی نقشه‌کش تاسیسات برق و مکانیک ساختمان. مهارت پایه هر سه یکی است: خواندن و کشیدن پلان، برش و نما. فرقشان در علامت‌ها، مقررات و نرم‌افزار دوم است.

نقشه‌کش نقشه را امضا نمی‌کند. امضای نقشه‌ای که به شهرداری می‌رود با مهندس دارای پروانه نظام مهندسی است و مسئولیت طرح هم با اوست. نقشه‌کش کنار او کار می‌کند و دقت و سرعتش وقت مهندس را آزاد می‌کند.

استاندارد آموزش «نقشه‌کشی عمومی ساختمان» ۴۰۲ ساعت است: ۱۳۶ ساعت نظری و ۲۶۶ ساعت عملی. حداقل تحصیلات ورود به آن، به عبارت خود استاندارد، «سوم راهنمایی» است و پیش‌نیاز دیگری ندارد. ده مهارت آن به همین ترتیب آموزش داده می‌شود و ترتیبشان دلیل دارد: هر مرحله زبان مرحله بعد را می‌سازد.

1. برش و نصب کاغذ روی میز نقشه‌کشی، و کار با خط‌کش T، گونیا و شابلون.
2. ترسیم انواع خط، کادر و جدول نقشه.
3. ترسیم سه نما و برش ساختمان و حجم‌های ساده و ترکیبی؛ ۷۰ ساعت، یکی از بلندترین بخش‌ها. اینجا ذهن یاد می‌گیرد یک حجم را از سه طرف ببیند.
4. ترسیم انواع پله.
5. ترسیم پلان موقعیت (جای ساختمان در زمین).
6. ترسیم انواع پلان ساختمانی؛ ۷۰ ساعت.
7. ترسیم پلان ساختمان‌های آجری و سنتی.
8. ترسیم پلان آکس‌بندی (خطوط محور ستون‌ها و دیوارها).
9. ترسیم پلان شیب‌بندی پشت‌بام.
10. کشیدن نقشه‌های عمومی ساختمان با نرم‌افزار؛ ۱۰۰ ساعت.

پله دوم استاندارد «نقشه‌کشی معماری» است: ۴۱۹ ساعت (۱۴۸ ساعت نظری و ۲۷۱ ساعت عملی) و پیش‌نیاز آن گذراندن نقشه‌کشی عمومی ساختمان است. در این دوره پلان اداری و تجاری و ویلایی، طراحی در زمین‌های کوچک (۴۸ ساعت)، دیتیل‌های اجرایی (۳۹ ساعت)، نقشه تاسیسات مکانیکی و الکتریکی، پلان دکوراسیون و نورپردازی، طاق و گنبد، نقشه شهرک و محوطه، و ۱۰۰ ساعت ترسیم دوبعدی و سه‌بعدی با نرم‌افزار آموزش داده می‌شود؛ یعنی ۳۱۹ ساعت این دوره هم پیش از نرم‌افزار یا بیرون از آن است.

چرا اول دستی؟

نرم‌افزار خط را صاف می‌کشد، ولی نمی‌گوید پله با این ارتفاع جا می‌شود یا نه، یا برش از کجای پلان باید رد شود. کسی که سه نما و برش را با دست کشیده، اشتباه اندازه را پیش از چاپ می‌بیند. به همین دلیل آگهی‌ها هم کمتر از «سرعت» و بیشتر از «دقت» و «آشنایی با جزئیات اجرایی» حرف می‌زنند: ۱۳ آگهی از ۴۴ آگهی دیتیل یا جزئیات اجرایی را نام برده بودند و ۱۵ آگهی فاز دو، نقشه کارگاهی یا نقشه اجرایی را.

نرم‌افزار کجای این راه است؟

نرم‌افزار ابزار مرحله آخر هر دوره است، نه جای آن. در آگهی‌های سایت کاریابی سراسری، ۲۳ آگهی از ۲۵ آگهی اتوکد را خواسته بودند، ۶ آگهی رویت و ۵ آگهی تکلا (برای نقشه کارگاهی اسکلت فلزی). پس ترتیب عملی این است: اول زبان نقشه، بعد اتوکد، بعد نرم‌افزار دوم بر پایه شاخه‌ای که انتخاب می‌کنی.

چه کسی را می‌خواهند؟

در سایت کاریابی سراسری، ۱۱ آگهی سال سابقه را با عدد نوشته بودند و ۶ تای آنها پنج سال سابقه می‌خواستند. این آگهی‌ها بیشتر از شرکت‌های مهندسین مشاور، دفترهای سازه و کارخانه‌های ساخت اسکلت فلزی بود. در عوض در سایت آگهی محلی ۶ آگهی از ۱۹ آگهی کارآموز یا نیروی «با سابقه یا بدون سابقه» را می‌پذیرفتند؛ مثل یک دفتر سازه در جنوب تهران که نوشته بود انگیزه و مسئولیت‌پذیری از سابقه مهم‌تر است، یا شرکتی در مشهد که نقشه‌کش اتوکد با لیسانس معماری یا عمران را «با سابقه یا بدون سابقه» می‌خواست. راه ورود تازه‌کار بیشتر از همین آگهی‌های محلی و دفترهای کوچک می‌گذرد.

شرط‌ها و شرایط کار

• جنسیت: در سایت سراسری ۱۹ آگهی از ۲۵ آگهی جنسیت را مهم ندانسته بودند و ۲ آگهی فقط خانم می‌خواستند. در سایت محلی ۶ آگهی در بخش جنسیت «خانم» را زده بودند.
• خدمت سربازی: ۹ آگهی از ۲۵ آگهی سایت سراسری پایان خدمت یا معافیت را شرط کرده بودند.
• دورکاری: ۴ آگهی سایت سراسری و ۳ آگهی سایت محلی امکان کار از خانه را نوشته بودند؛ بیشتر برای کسی که سابقه و نمونه کار دارد.
• بیمه: در سایت محلی ۴ آگهی بیمه را «دارد» و ۸ آگهی «ندارد» زده بودند. پیش از شروع کار درباره بیمه و قرارداد کتبی بپرس.

قیمت هر شیت

یک دفتر خدمات اتوکد در فهرست قیمتی که تیر ۱۴۰۵ به‌روز کرده، این عددها را برای هر شیت نوشته است: تبدیل اسکچ دستی به فایل اتوکد ۳۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان برای هر شیت A3، تبدیل PDF یا عکس به فایل اتوکد ۴۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان، شیت‌بندی و آماده‌سازی چاپ ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ هزار تومان (تا ۱ میلیون)، و نما و برش ۸۰۰ تا ۲۵۰۰ هزار تومان (تا ۲٫۵ میلیون) برای هر شیت. یک آگهی خدمات در اصفهان (مهر ۱۴۰۵) هم طراحی با اتوکد را «هر شیت از ۱۰۰ هزار تومان تا ۵ میلیون» نوشته بود؛ این فاصله زیاد نشان می‌دهد «شیت» بسته به حجم کار معنای خیلی متفاوتی دارد.

قیمت هر متر مربع

• یک فهرست قیمت بازار (شهریور ۱۴۰۵) نقشه‌کشی دوبعدی با اتوکد را ۲۵ تا ۶۰ هزار تومان برای هر متر مربع زیربنا نوشته است.
• همان دفتر خدمات اتوکد پلان فاز یک را ۵ تا ۱۵ هزار تومان و پلان فاز دو (اجرایی دقیق) را ۲۰ تا ۵۰ هزار تومان برای هر متر مربع، و نقشه برق و مکانیک ساختمان را ۸ تا ۲۰ هزار تومان برای هر متر مربع نوشته است.
• یک مهندس در مشهد در آگهی خدماتش (مرداد ۱۴۰۵) نقشه فاز یک را ۳۵ تا ۴۵ هزار تومان برای هر متر مربع زیربنا نوشته بود و پروژه‌های زیر ۱۰۰ متر را توافقی.

یک حساب ساده: نقشه دوبعدی ساختمانی با ۳۰۰ متر مربع زیربنا، با نرخ ۲۵ تا ۶۰ هزار تومان، ۷٫۵ تا ۱۸ میلیون تومان می‌شود. این مبلغ برای چند هفته کار و چند بار اصلاح است و نباید با حقوق ماهانه مقایسه شود.

حق‌الزحمه طراحی مهندس جداست

تعرفه نظام مهندسی ۱۴۰۵ برای طراحی معماری، بسته به تعداد طبقات، ۸۰ تا ۱۱۰ هزار تومان برای هر متر مربع است. این مبلغ به مهندس دارای پروانه می‌رسد که نقشه را امضا می‌کند و مسئولیتش را می‌پذیرد. نقشه‌کشی که در دفتر او کار می‌کند معمولا حقوق ماهانه می‌گیرد، نه سهمی از این تعرفه.

در سایت آگهی محلی، ۲۵۴ آگهی خدمات نقشه‌کشی ساختمان فقط در تهران، مشهد، اصفهان و شیراز بود و تنها چند آگهی قیمت نوشته بودند. یعنی بازار کار آزاد شلوغ است و قیمت را بیشتر نمونه کار و سرعت تحویل تعیین می‌کند تا فهرست.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ ردیف جداگانه‌ای برای نقشه‌کش ندارند. نزدیک‌ترین گروه «مهندسی معماری و شهرسازی» در سطح کارشناس است که همین کار، یعنی کشیدن و آماده کردن نقشه ساختمان در دفتر، را در بر می‌گیرد؛ ولی بیشتر شرکت‌کنندگان آن معمار و کارشناس معماری با مدرک دانشگاهی بودند. نقشه‌کش تازه‌کار معمولا در نیمه پایین این بازه قرار می‌گیرد.

میانه حقوق دریافتی خالص این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۲۷ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۰ تا ۳۳ میلیون می‌گرفتند. همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۳۸ میلیون درخواست کرده بود. در کلان‌شهرهای دیگر میانه دریافتی ۲۰ میلیون (نیمه وسط ۱۶ تا ۲۸) و در شهرهای کوچک ۲۲ میلیون بود. یک چهارم کارشناسان معماری تهران ۲۰ میلیون یا کمتر گرفته بودند، یعنی نزدیک حداقل حقوق قانونی.

حقوق در آگهی‌های نقشه‌کش

در سایت کاریابی سراسری ۸ آگهی از ۲۵ آگهی عدد حقوق داشتند. میانه کف بازه ۳۲٫۵ و میانه سقف ۴۵ میلیون تومان بود و میانه وسط بازه ۳۸٫۸ میلیون. کمترین عدد ۲۰ تا ۲۵ میلیون برای کارآموز نقشه‌کش سازه بود و بیشترین ۴۰ تا ۶۰ میلیون برای نقشه‌کشی که محاسبه سازه هم انجام می‌داد. در سایت آگهی محلی فقط سه آگهی عدد داشتند: «از پایه وزارت کار تا ۲۵ میلیون»، «پایه وزارت کار» و «حداقل ۳۰ میلیون تومان». بقیه حقوق را توافقی نوشته بودند.

چه چیزی درآمد نقشه‌کش را بالا می‌برد؟

• فاز دو و دیتیل: نقشه‌کشی که نقشه اجرایی و جزئیات را درست می‌کشد، کار مهندس را کم می‌کند و جای او در دفتر سخت پر می‌شود.
• شاخه دوم: نقشه کارگاهی سازه فلزی و نقشه تاسیسات در آگهی‌ها عددهای بالاتری داشتند.
• مدرک کاردانی یا کارشناسی: بیشتر آگهی‌های سایت سراسری مدرک کارشناسی خواسته بودند؛ با مدرک دانشگاهی مرتبط، راه آزمون نظام مهندسی و امضای نقشه هم باز می‌شود.
• نمونه کار: برای کار آزاد، چند پروژه کامل شیت‌بندی‌شده بیشتر از هر گواهی اثر دارد.

هر سه «نقشه‌کشی» نام دارند، ولی زبانشان فرق می‌کند. پیش از ثبت‌نام بدان کدام را می‌خواهی، چون آموزشگاه‌ها هر سه را با نام‌های نزدیک به هم تبلیغ می‌کنند.

نقشه‌کشی صنعتی

نقشه‌کش صنعتی قطعه ماشین می‌کشد، نه ساختمان: پیچ، چرخ‌دنده، ورق و قالب، با تلرانس و علامت‌های جوش و ماشین‌کاری. استاندارد «نقشه‌کش صنعتی» در فهرست شهریه ۱۴۰۵ تهران ۹۱۲ ساعت است با سقف شهریه حضوری ۵۱٫۷ میلیون تومان، تقریبا دو برابر نقشه‌کشی عمومی ساختمان. در آگهی‌های همان روز هم بیشتر آگهی‌های «نقشه‌کش» صنعتی بودند و نرم‌افزارهای مدل‌سازی قطعه را می‌خواستند. اگر به ماشین و قطعه علاقه داری، این راه جداست و نقشه‌کشی ساختمان پیش‌نیاز آن نیست.

نقشه‌کشی برق ساختمان

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد تهران دوره‌ای با نام «نقشه‌کشی برق ساختمان» پیدا نکردیم. نقشه برق ساختمان یعنی جای پریزها و چراغ‌ها، مدار هر اتاق، تابلو و رایزر، و آن را معمولا مهندس یا تکنسین برق می‌کشد که مقررات ملی ساختمان در بخش تاسیسات برقی را می‌شناسد. دو راه نزدیک به آن هست: دوره نقشه‌کشی معماری که یک مهارتش ترسیم نقشه‌های تاسیسات مکانیکی و الکتریکی است، و دوره برقکار ساختمان (۱۳۷ ساعت) که سیم‌کشی و نقشه‌خوانی برق را از سمت اجرا یاد می‌دهد. در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ هم چهار آگهی نقشه‌کش تاسیسات برق و مکانیک ساختمان می‌خواستند و آنها مدرک رشته برق یا مکانیک را ترجیح می‌دادند.

خلاصه: اگر هنوز نمی‌دانی کدام شاخه، از نقشه‌کشی عمومی ساختمان شروع کن. خواندن پلان و برش پایه نقشه سازه و تاسیسات هم هست و بعد می‌توانی به هر کدام بروی.