آموزش معماری: ترتیب یادگیری طراح، پروانه طراحی و حقوق معمار در ۱۴۰۵

راه کامل طراح معماری دو بخش دارد که با هم پیش می‌روند: مهارت و اجازه امضا. مهارت را دانشگاه و دوره‌ها و کار در دفتر می‌سازند. اجازه امضا مسیر ثابتی دارد: کارشناسی معماری، ۳ سال سابقه، آزمون تشریحی پایه ۳، بعد ۴ سال تا پایه ۲ و ۵ سال تا پایه ۱. کسی که بی‌وقفه جلو برود، دست‌کم ۱۲ سال بعد از کارشناسی به پایه ۱ می‌رسد و ۶ سال بعد از آن به پایه ارشد.

در این فاصله کار در دفتر طراحی همان سابقه‌ای است که آزمون و ارتقا می‌خواهند. بیشتر طراح‌ها در همین سال‌ها از کارشناس به کارشناس ارشد می‌رسند؛ یعنی بخش بزرگی از آموزش معماری بعد از دانشگاه و سر کار اتفاق می‌افتد.

معمار کسی است که سه چیز را به یک طرح تبدیل می‌کند: خواسته کارفرما، شرایط زمین و ضابطه‌های شهر. خروجی کار او پلان، مقطع، نما و تصویری است که کارفرما با آن تصمیم می‌گیرد، شهرداری با آن پروانه ساختمان می‌دهد و مهندس سازه و تاسیسات کار خودشان را روی آن سوار می‌کنند. اگر بپرسید معمار چیست، کوتاه‌ترین جواب این است: طراحی که ساختمان را یک بار روی کاغذ و در کامپیوتر می‌سازد تا بقیه بتوانند آن را روی زمین بسازند.

در یک پروژه ساختمانی، طرح معماری چند مرحله دارد. طراح معماری بیشتر در مرحله اول کار می‌کند که در دفترها به آن «فاز یک» می‌گویند: شکل کلی ساختمان، چیدمان فضاها و نما. ۳۷ آگهی از ۱۴۹ آگهی طراح معماری در آبان ۱۴۰۵ صریحا «فاز ۱» را در شرح کار نوشته بودند. نقشه‌های اجرایی و جزئیات ساخت مرحله بعد است و بیشتر کار معمار اجرایی است.

مهندس معماری چیست و با معمار و طراح معماری چه فرقی دارد؟

«مهندس معماری» نام مدرک است: کسی که کارشناسی مهندسی معماری گرفته است. در زبان روزمره به همین آدم «معمار» می‌گویند و در آگهی‌ها «مهندس معمار»، «کارشناس معماری» و «طراح معماری» برای یک کار به کار می‌روند. فرق واقعی جای دیگری است: امضای طرح. فارغ‌التحصیل معماری بدون پروانه نظام مهندسی می‌تواند در دفتر طراحی کار کند و طرح بکشد، ولی طرح را به نام خودش به شهرداری نمی‌دهد. امضا پروانه اشتغال می‌خواهد و پروانه پایه دارد؛ جدول پایه‌ها پایین‌تر آمده است.

این صفحه درباره طراح است. کشیدن نقشه‌های دقیق از روی طرح، کار نقشه‌کش معماری است و صفحه و مسیر آموزشی خودش را دارد.

بیشتر کسانی که آموزش معماری را جست‌وجو می‌کنند با یک نرم‌افزار شروع می‌کنند، چون دیده‌اند آگهی‌ها اسم نرم‌افزار می‌آورند. نرم‌افزار لازم است، ولی کار اصلی طراح دانستن این است که چه چیزی بکشد. دانشکده‌های معماری هم از همین‌جا شروع می‌کنند: درس‌های طرح با دو درس «مقدمات طراحی معماری» آغاز می‌شوند و بعد «طرح معماری ۱» تا «طرح معماری ۵» می‌آیند.

ترتیب یادگیری یک طراح معماری

• دیدن و کشیدن: طراحی دستی، پرسپکتیو و اسکیس سریع. کسی که با دست فکر می‌کند در جلسه با کارفرما هم سریع‌تر ایده نشان می‌دهد.
• فضا و انسان: اندازه‌های بدن، فاصله‌ها، ارتباط فضاها، نور و جهت. این‌ها پایه هر پلان خوب‌اند.
• سازه و مصالح: طراح لازم نیست محاسبه کند، ولی باید بداند ستون کجا می‌نشیند و هر مصالح چه محدودیتی دارد.
• ضابطه‌ها: مقررات ملی ساختمان، به‌ویژه مبحث چهارم درباره الزامات عمومی ساختمان، و طرح تفصیلی شهر. طرح زیبایی که ضابطه را رعایت نکند در شهرداری برمی‌گردد.
• ابزار: یک نرم‌افزار نقشه، یک نرم‌افزار مدل سریع و بعد مدل اطلاعات ساختمان. ترتیب و دلیلش در بخش نرم‌افزار آمده است.
• ارائه و نمونه‌کار: شیت، تصویر و توضیح. نمونه‌کار همان چیزی است که دفترها پیش از مصاحبه می‌بینند.

دانشگاه در ۱۴۰ واحد چه یاد می‌دهد؟

طبق آخرین سرفصل مصوب، به روایت دانشکده معماری دانشگاه تهران، کارشناسی مهندسی معماری ۱۴۰ واحد است: ۲۲ واحد درس عمومی، ۲۳ واحد درس پایه، ۷۵ واحد درس تخصصی الزامی، ۱۴ واحد اختیاری و ۶ واحد پروژه نهایی. برنامه ۹ نیم‌سال است و نیم‌سال نهم فقط به پروژه پایانی می‌رسد. ستون دوره درس‌های طرح‌اند: در هر نیم‌سال فقط یک درس طراحی ۵ واحدی گرفته می‌شود و بقیه درس‌ها دور آن می‌چرخند. سقف مجاز کارشناسی پیوسته طبق آیین‌نامه آموزشی ۵ سال است. کارشناسی ارشد مهندسی معماری ۳۲ واحد است و ۴ تا ۶ نیم‌سال طول می‌کشد.

کلاس طرح با کلاس نرم‌افزار فرق اصلی دارد: نقد. دانشجو هر هفته طرحش را جلوی استاد و هم‌کلاسی‌ها می‌گذارد و می‌شنود کجای آن کار نمی‌کند. این همان چیزی است که با ویدیو تنها به دست نمی‌آید.

مدرک معماری: کدام مدرک به کدام کار می‌رسد؟

سه نوع مدرک با هم قاطی می‌شوند. مدرک دانشگاهی (کاردانی، کارشناسی، ارشد) شرط بیشتر آگهی‌هاست: ۱۲۴ آگهی از ۱۴۹ آگهی آبان ۱۴۰۵ دست‌کم کارشناسی خواسته بودند، ۱۵ آگهی کارشناسی ارشد و فقط ۹ آگهی شرط مدرک نگذاشته بودند. گواهی مهارت فنی و حرفه‌ای نشان می‌دهد یک مهارت مشخص را گذرانده‌اید و در رزومه به کار می‌آید، ولی جای مدرک دانشگاهی را نمی‌گیرد. پروانه اشتغال نظام مهندسی مدرک نیست، اجازه امضاست و فقط بعد از کارشناسی معماری، چند سال سابقه و آزمون به دست می‌آید.

پس آموزش معماری بدون دانشگاه برای طراح ساختمان راه کامل نیست. بیرون از دانشگاه می‌شود نرم‌افزار، ارائه و حتی طراحی دستی را خوب یاد گرفت و در دفترها دستیار یا مدل‌ساز شد، ولی آزمون پروانه مهندسی طراحی معماری مدرک کارشناسی معماری می‌خواهد و سابقه دوره کاردانی هم برای آن حساب نمی‌شود.

در ۱۲۹ آگهی از ۱۴۹ آگهی طراح معماری در آبان ۱۴۰۵ دست‌کم یک نرم‌افزار نام برده شده بود. AutoCAD در ۱۱۴ آگهی بود، Revit در ۸۴، 3ds Max در ۴۵، V-Ray در ۴۴، SketchUp در ۴۰، Lumion در ۳۴، Rhino در ۳۲ و Photoshop در ۳۱ آگهی. این فهرست طولانی است، ولی هر نرم‌افزار در یک مرحله از کار به کار می‌آید و لازم نیست همه را با هم شروع کرد:

• ایده و حجم: SketchUp و Rhino برای مدل سریع؛ جای اسکیس دستی را نمی‌گیرند، کنارش می‌آیند.
• نقشه: AutoCAD هنوز زبان مشترک دفترهاست و Revit نقشه را از روی مدل سه‌بعدی ساختمان بیرون می‌دهد. اینکه Revit در بیش از نیمی از آگهی‌ها آمده یعنی دفترها به سمت مدل اطلاعات ساختمان رفته‌اند.
• تصویر: 3ds Max با V-Ray، یا Lumion برای تصویر سریع‌تر. برای طراح، تصویر وسیله ارائه است؛ کار تمام‌وقت تصویرسازی شغل جدایی است.
• ارائه: Photoshop برای شیت و نمونه‌کار.

۱۷ آگهی هم کار با ابزارهای هوش مصنوعی را خواسته بودند، بیشتر به عنوان امتیاز و برای ایده‌پردازی و تصویر.

آموزش معماری کامپیوتر: درس رشته کامپیوتر است، نه طراحی ساختمان

اگر «آموزش معماری کامپیوتر» را جست‌وجو کنید، همه نتیجه‌ها درباره درسی از رشته مهندسی کامپیوتر است که ساختار پردازنده و حافظه را درس می‌دهد و برای کنکور ارشد کامپیوتر و آزمون‌های استخدامی خوانده می‌شود. این درس به طراحی ساختمان ربطی ندارد. اگر منظورتان یادگرفتن طراحی معماری با کامپیوتر است، ترتیب بالا جواب شماست: یک نرم‌افزار نقشه، یک نرم‌افزار مدل سریع، بعد مدل اطلاعات ساختمان و در آخر تصویر.

نمونه کار معماری: پورتفولیو طراح چه چیزی باید نشان بدهد؟

۲۷ آگهی صریحا نمونه‌کار خواسته بودند و ۵ آگهی آن را الزامی کرده بودند؛ یکی از دفترها نوشته بود نمونه‌های طراحی دستی و طراحی حجمی را بفرستید. در عمل، نمونه‌کار برای طراح همان نقشی را دارد که سابقه کار برای بقیه شغل‌ها. چند قاعده ساده:

• چهار تا شش پروژه کافی است؛ پروژه کم و خوب بهتر از پروژه زیاد و یکنواخت است.
• روند را نشان بدهید، نه فقط تصویر نهایی: اسکیس اول، گزینه‌ها، پلان و دلیل تصمیم‌ها.
• برای تازه‌کار، پروژه‌های درس طرح دانشگاه پذیرفتنی است؛ اگر در دفتری کار کرده‌اید، سهم خودتان را در هر پروژه روشن بنویسید.
• یک فایل کوتاه و سبک بسازید که در یک پیام فرستاده شود و صفحه اولش در چند ثانیه بگوید چه کاری بلدید.

این عددها از خواندن تک‌تک آگهی‌های فعال دسته معماری و شهرسازی یک سایت بزرگ کاریابی در ۳ آبان ۱۴۰۵ به دست آمده است. از ۳۷۷ آگهی آن دسته، ۱۴۹ آگهی برای طراح معماری، مهندس معمار و کارشناس معماری بود؛ آگهی‌های طراحی داخلی، فاز دو، دفتر فنی، تصویرسازی و نقشه‌کشی جدا شمرده شدند.

چه کسانی طراح معماری استخدام می‌کنند؟

کارفرماها در آگهی صنعت خود را اعلام می‌کنند: ۵۴ آگهی از دفترها و شرکت‌های معماری بود، ۳۴ آگهی از شرکت‌های خدمات مهندسی و مشاور، ۲۲ آگهی از شرکت‌های ساختمانی و مصالح و ۹ آگهی از پیمانکاران. ۳۰ آگهی باقی‌مانده از صنعت‌های دیگر بود، از تولیدی و صنعتی تا نفت و گاز و تجهیزات پزشکی. یعنی طراح معماری فقط در دفتر معماری استخدام نمی‌شود و شرکت‌های ساختمانی و مشاور روی هم بیشتر از دفترها آگهی داده بودند.

چه سطحی و چه سابقه‌ای؟

۱۱۰ آگهی در سطح کارشناس بود، ۱۸ آگهی کارشناس ارشد و ۶ آگهی مدیر میانی؛ ۱۳ آگهی هم با عنوان کارآموز منتشر شده بود. ۶۱ آگهی در متن خود سابقه خواسته بودند که رایج‌ترین آن ۳ سال و بعد ۵ سال بود. ۱۲۶ آگهی تمام‌وقت بود، ۱۲ آگهی تمام‌وقت یا پاره‌وقت و ۶ آگهی قراردادی یا پروژه‌ای.

در شرط جنسیت، ۸۸ آگهی شرطی نگذاشته بودند، ۴۵ آگهی فقط یا ترجیحا خانم خواسته بودند و ۱۶ آگهی فقط یا ترجیحا آقا. نکته مهم برای تازه‌کار این است که پروانه برای استخدام لازم نیست: فقط ۲ آگهی داشتن پروانه نظام مهندسی را امتیاز دانسته بودند. پروانه وقتی لازم می‌شود که بخواهید طرح را به نام خودتان امضا کنید یا دفتر خودتان را باز کنید.

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه حقوقی که کارشناس‌های معماری در تهران در پایان ۱۴۰۴ واقعا گرفته‌اند ۲۷ میلیون تومان خالص در ماه بود. عدد ۳۸ میلیون، حقوق درخواستی همین گروه برای ۱۴۰۵ است، نه حقوقی که گرفته‌اند. فاصله کارشناس و کارشناس ارشد در تهران ۹ میلیون است و سطح مدیر دو برابر کارشناس می‌گیرد.

آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ چه پیشنهاد می‌دهند؟

۷۸ آگهی طراح معماری، بدون آگهی‌های کارآموزی، حقوق را نوشته بودند. میانه بازه پیشنهادی ۲۸ تا ۴۲٫۵ میلیون تومان بود: برای سطح کارشناس ۲۵ تا ۴۰ میلیون (۶۱ آگهی) و برای کارشناس ارشد ۵۰ تا ۷۰ میلیون (۱۱ آگهی). در تهران میانه ۳۰ تا ۴۹ میلیون (۴۸ آگهی) و در شهرهای دیگر ۲۵ تا ۳۵ میلیون (۳۰ آگهی) بود. ۱۸ آگهی از ۷۸ آگهی، کف بازه را زیر حداقل حقوق قانونی گذاشته بودند. از ۱۳ آگهی کارآموزی، ۷ آگهی حقوق نوشته بودند که از ۳ تا ۴۵ میلیون فرق می‌کرد و میانه آن ۱۰ تا ۱۵ میلیون بود.

چه چیزی درآمد معمار را بالا می‌برد؟

بیشترین اثر را سطح دارد: کسی که پروژه را از ایده تا تحویل جلو می‌برد و تیم را هدایت می‌کند، در گزارش حقوق و در آگهی‌ها تقریبا دو برابر کارشناس تازه‌کار است. بعد شهر، و بعد پروانه: درآمد طراح دارای پروانه فقط حقوق نیست و از حق‌الزحمه طرح‌هایی که امضا می‌کند هم می‌آید، که به پایه و متراژ بستگی دارد.