بازرس فنی کیست؟ کار روزانه، مدرک‌ها، استخدام و حقوق ۱۴۰۵

بیشتر بازرس‌ها از یکی از دو راه وارد می‌شوند. مهندس مکانیک یا مواد تازه‌کار با کار کنترل کیفیت در کارگاه سازنده شروع می‌کند و همزمان دوره بازرسی جوش و یک روش NDT را می‌گذراند. جوشکار یا تکنسین NDT باتجربه هم می‌تواند با همان مدرک‌ها به بازرسی برسد، ولی برای مدرک‌هایی مثل API 510 که شرط تحصیل و سابقه دارند، بدون مدرک دانشگاهی سال‌های سابقه بیشتری لازم است.

یک نکته را جدی بگیرید: سابقه بازرسی باید قابل اثبات باشد. گزارش‌هایی که امضا کرده‌اید، نامه سازمان و نام پروژه‌ها را از روز اول نگه دارید، چون برگزارکننده‌های مدرک‌های بازرسی سابقه را از کارفرما استعلام می‌کنند.

بازرس فنی تصمیم می‌گیرد یک تجهیز صنعتی اجازه کار دارد یا نه. خودش جوش نمی‌دهد و مخزن نمی‌سازد؛ کار او مقایسه است: آنچه ساخته شده یا سال‌ها کار کرده را با نقشه، مشخصات فنی و کدی که قرارداد نام برده مقایسه می‌کند، عیب را ثبت می‌کند و می‌گوید قطعه پذیرفته است، باید تعمیر شود یا کنار برود. در آگهی‌ها نام‌های دیگری هم دارد: کارشناس کنترل کیفیت جوش، بازرس تجهیزات مکانیکال، بازرس شخص ثالث و ناظر جوش.

سه جای اصلی کار

• بازرسی حین ساخت: در کارگاه سازنده مخزن، مبدل حرارتی، اسکلت فلزی یا خط لوله. بازرس از ورود ورق تا تست نهایی چند بار سر کار می‌آید و در نقطه‌هایی که برنامه بازرسی تعیین کرده، کار بدون امضای او جلو نمی‌رود. بیشتر آگهی‌های امروز از همین دسته‌اند.
• بازرسی حین بهره‌برداری: در واحد بازرسی فنی پالایشگاه، پتروشیمی، نیروگاه یا کارخانه فولاد. بازرس ضخامت دیواره مخزن و لوله را در فاصله‌های منظم می‌سنجد، روند خوردگی را دنبال می‌کند و در تعمیرات اساسی سالانه، وقتی واحد خاموش است، داخل مخزن‌ها را می‌بیند.
• بازرسی شخص ثالث: شرکت بازرسی مستقلی که کارفرما یا خریدار استخدام می‌کند تا از طرف او کار سازنده را بسنجد. ۸ آگهی از ۴۷ آگهی صریحا از کار شخص ثالث یا هماهنگی با آن نام برده بودند.

یک روز معمولی

صبح روز بازرسی معمولا با خواندن برنامه بازرسی و آزمون (ITP) و نقشه همان قطعه شروع می‌شود. بعد کار در کارگاه است: دیدن جوش با چشم و ابزار، اندازه گرفتن، مقایسه شماره ذوب ورق با گواهی کارخانه، دیدن نتیجه پرتونگاری یا فراصوت و حضور در تست فشار. بخش بزرگی از روز هم پشت میز می‌گذرد. ۳۳ آگهی از ۴۷ آگهی گزارش‌نویسی را جزو کار نوشته بودند و برای همین زبان انگلیسی در ۲۶ آگهی خواسته شده بود: کدها، فرم‌ها و مدارک پروژه بیشتر انگلیسی‌اند.

این کار با کنترل کیفیت محصول در خط تولید فرق دارد. بازرس کنترل کیفیت کارخانه معمولا ابعاد قطعه‌های تکراری را با کولیس می‌سنجد؛ بازرس فنی با یک تجهیز تک و گران سروکار دارد که اگر خراب شود، آتش‌سوزی، نشت یا انفجار می‌سازد. به همین دلیل امضای او مسئولیت دارد و گزارشش باید روزی که کسی آن را زیر سوال برد، قابل دفاع باشد.

«مهندسی بازرسی فنی» نام یک رشته دانشگاهی است، نه یک شغل. کسی که این عبارت را جست‌وجو می‌کند معمولا می‌خواهد بداند برای بازرس شدن باید همین رشته را بخواند یا نه. پاسخ کوتاه این است: لازم نیست.

رشته در دانشگاه

در کارشناسی، رشته نزدیک به این کار «مهندسی ایمنی و بازرسی فنی در صنایع نفت و گاز» است که برای اولین بار در سال تحصیلی ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۱ در دانشکده نفت آبادان راه افتاد. ظرفیت‌ها و دانشگاه‌های ۱۴۰۵ آن در صفحه گروه آمده است. در کارشناسی ارشد، «مهندسی بازرسی فنی» یک مجموعه امتحانی جداست و درس‌های آزمون ۱۴۰۵ آن این‌ها بود: زبان، ریاضیات، ترمودینامیک و مکانیک سیالات، متالورژی فیزیکی و مکانیکی، الکتروشیمی و خوردگی، و مقاومت مصالح و تست‌های غیرمخرب. سه درس آخر ضریب بیشتری داشتند و همین سه درس، هسته دانش یک بازرس است.

آنچه کارفرما واقعا می‌خواهد

در ۴۷ آگهی امروز، رشته‌ای که بیشتر از همه خواسته شده بود مهندسی مکانیک بود (۳۴ آگهی) و بعد مهندسی مواد و متالورژی (۳۱ آگهی). مهندسی صنایع در ۹ آگهی، عمران در ۸ آگهی و برق در ۵ آگهی آمده بود؛ برق بیشتر برای بازرسی تابلو، کابل و ابزار دقیق. یعنی مهندس مکانیک یا مواد هم با چند دوره تخصصی و سابقه کارگاهی به همین کار می‌رسد و نام رشته روی مدرک، در عمل کمتر از مدرک‌های روش و سال‌های کار وزن دارد.

اگر هنوز رشته انتخاب نکرده‌اید، فرقش این است: رشته ایمنی و بازرسی فنی دو کار را با هم یاد می‌دهد و فارغ‌التحصیلش هم به سمت ایمنی و HSE می‌رود و هم به بازرسی؛ مکانیک و مواد پایه فنی گسترده‌تری می‌دهند و راه برگشت به طراحی، ساخت یا آزمایشگاه را باز نگه می‌دارند.

روز ۳ آبان ۱۴۰۵ همه آگهی‌های فعال یک سایت بزرگ کاریابی را با ده کلیدواژه بازرس فنی، بازرسی فنی، بازرس جوش، بازرسی جوش، inspector، NDT، بازرس پوشش، بازرس مخازن، بازرس تجهیزات و QC جوش بیرون کشیدیم و ۶۶۴ آگهی یکتا به دست آمد. بیشترشان کار دیگری بودند: کنترل کیفیت محصول در کارخانه‌های غذایی و قطعه‌سازی، بازرسی خودرو، بازرسی کالای صادراتی و نمونه‌برداری. متن کامل آگهی‌هایی را که به بازرسی تجهیز نزدیک بودند خواندیم و ۴۷ آگهی ماند که کارشان واقعا بازرسی فنی بود:

• ۱۳ آگهی بازرسی تجهیزات و بازرسی شخص ثالث، از بازرس مکانیکال و برق تا مدیر بازرسی فنی
• ۳۳ آگهی کنترل کیفیت ساخت و جوش که آزمون‌های غیرمخرب یا کدهای ساخت را نام برده بودند
• ۱ آگهی کارشناس خوردگی

سه آگهی بازرس آسانسور هم بود که جدا حساب کردیم، چون کار و حقوقش فرق دارد.

شرط‌ها

۳۲ آگهی سطح کارشناس بودند، ۷ آگهی کارشناس ارشد و ۸ آگهی مدیر. ۱۸ آگهی سال‌های سابقه را نوشته بودند و رایج‌ترین عددها ۵ سال (۷ آگهی) و ۳ سال (۶ آگهی) بود. تنها ۱ آگهی از ۴۷ آگهی بدون هیچ شرط سابقه‌ای فارغ‌التحصیلان ارشد و دکتری را دعوت کرده بود. ۳۲ آگهی سقف سن گذاشته بودند که رایج‌ترینش ۴۰ و ۴۵ سال بود. ۲۷ آگهی فقط آقا، ۷ آگهی ترجیحا آقا و ۱۲ آگهی بدون فرق گذاشتن بین زن و مرد منتشر شده بود و ۱ آگهی فقط خانم می‌خواست؛ کار بیشتر آگهی‌های «فقط آقا» در کارگاه یا سایت پروژه بود.

دانشی که اسمش آمده بود

۲۹ آگهی آزمون‌های غیرمخرب یا NDT را نام برده بودند، ۱۴ آگهی فراصوت و ۱۳ آگهی پرتونگاری. کد ASME در ۱۵ آگهی آمده بود. نام مدرک‌ها کمتر دیده می‌شد: ۸ آگهی از استانداردها یا مدرک‌های AWS نام برده بودند، ۲ آگهی CSWIP، ۲ آگهی سطح مدرک NDT و ۱ آگهی API. یعنی کارفرما بیشتر دنبال کسی است که کار را بلد باشد و مدرک را نشانه‌ای از آن می‌بیند.

کجا و در چه صنعتی

۲۶ آگهی در استان تهران بود، اما محل کار خیلی از آن‌ها کارگاه یا پروژه‌ای در شهر دیگر است. ۱۴ آگهی از شرکت‌های نفت، گاز و پتروشیمی و ۲۴ آگهی از شرکت‌های تولیدی و صنعتی بود. در سایت آگهی محلی وضع فرق می‌کرد: در جست‌وجوی همین کلیدواژه‌ها در چند شهر بزرگ، حتی یک آگهی کارفرما برای بازرس فنی تجهیزات پیدا نشد و نتیجه‌ها جوشکار، کارگر فنی و بازرس کنترل کیفیت کارخانه بود. کار بازرسی بیشتر از راه سایت‌های کاریابی، شرکت‌های بازرسی و آشنایی در پروژه‌ها پیدا می‌شود.

گزارش‌های حقوق برای بازرس فنی گروه جداگانه ندارند. چون ۳۴ آگهی از ۴۷ آگهی مهندسی مکانیک خواسته بودند، اینجا گروه مهندسان مکانیک را مبنا گذاشتیم که در همان کارگاه‌ها و پروژه‌ها کار مشابهی می‌کنند. عددها میلیون تومان در ماه و خالص‌اند.

دریافتی پایان ۱۴۰۴

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق، میانه حقوق دریافتی مهندسان مکانیک سطح کارشناس در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۴ میلیون تومان بود و نیمه میانی بین ۲۶ تا ۴۱ میلیون می‌گرفتند. در سطح کارشناس ارشد میانه ۴۳ میلیون (۳۶ تا ۵۵) و در شهرهای بزرگ غیر از تهران، در سطح کارشناس، میانه ۳۰ میلیون (۲۴ تا ۴۰) بود.

درخواستی ۱۴۰۵

همین کارشناسان تهرانی برای ۱۴۰۵ میانه ۴۸ میلیون تومان درخواست کرده بودند و کارشناسان ارشد ۶۴ میلیون. این عدد انتظار است، نه دریافتی.

پیشنهاد آگهی‌های بازرسی

۱۴ آگهی از ۴۷ آگهی بازه حقوق داشتند. ۹ بازه از ۱۴ بازه بین ۳۰ تا ۶۰ میلیون تومان بود و میانه وسط بازه‌ها حدود ۴۸ میلیون. بالاترها کار پروژه‌ای بودند: دو آگهی کنترل کیفیت لوله‌کشی در پروژه‌های نفت و گاز ۶۰ تا ۸۰ میلیون، کارشناس ارشد کنترل کیفیت سازه فلزی ۶۰ تا ۷۰ میلیون و مدیر کنترل و تضمین کیفیت ۱۲۰ تا ۱۴۰ میلیون. هیچ‌کدام از ۱۳ آگهی بازرسی تجهیزات و شخص ثالث عدد حقوق ننوشته بود. تنها آگهی بازرس آسانسور که عدد داشت ۱۵ تا ۲۰ میلیون پیشنهاد داده بود.

چه چیزی حقوق را بالا می‌برد

• کار در سایت‌های دور و پروژه‌های نفت و گاز، که معمولا مزایای مأموریت دارد
• سطح ۲ در یک یا دو روش آزمون غیرمخرب و یک مدرک بازرسی جوش
• مدرک بازرسی مخزن یا لوله، که بدون سابقه بازرسی گرفته نمی‌شود و همین آن را کمیاب می‌کند
• توان نوشتن گزارش انگلیسی و کار مستقیم با بازرس کارفرما

شرکت‌های نفت، گاز و پتروشیمی

پالایشگاه‌ها، پتروشیمی‌ها، خطوط لوله و شرکت‌های بهره‌بردار واحد بازرسی فنی خودشان را دارند. استخدام رسمی در شرکت‌های دولتی نفت از راه آزمون استخدامی است و بیشتر جذب امروز از راه پیمانکاران و قراردادهای پروژه‌ای انجام می‌شود. ۱۴ آگهی از ۴۷ آگهی از همین صنعت بود.

شرکت‌های بازرسی

شرکت بازرسی کار را از طرف کارفرما یا خریدار انجام می‌دهد و باید از طراح، سازنده و بهره‌بردار مستقل باشد. سازمان ملی استاندارد صلاحیت این شرکت‌ها را تایید می‌کند و فهرستشان را منتشر می‌کند؛ روز ۳ آبان ۱۴۰۵ فهرست شرکت‌های تاییدشده برای بازرسی فنی دیگ‌های بخار و تجهیزات تحت فشار ۲۷ ردیف داشت که همه بر پایه استاندارد بین‌المللی صلاحیت نهادهای بازرسی تایید شده بودند. همین شرکت‌ها گزینه خوبی برای شروع‌اند، چون بازرس تازه‌کار را کنار بازرس باتجربه به پروژه می‌فرستند.

سازندگان تجهیزات و پیمانکاران

کارگاه‌های ساخت مخزن، مبدل، سازه فلزی و پیمانکاران لوله‌کشی واحد کنترل کیفیت دارند و بیشترین آگهی‌ها را همین‌ها منتشر کرده بودند (۳۳ آگهی). کار در این واحدها نزدیک‌ترین راه برای جمع کردن سابقه جوش و NDT است.

بازرس کار و بازرس آسانسور و جرثقیل

«بازرس فنی اداره کار» که زیاد جست‌وجو می‌شود، شغل دیگری است. طبق آیین‌نامه چگونگی بازرسی کار که ۲۰ فروردین ۱۴۰۱ تصویب شد، بازرس کار را وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تعیین می‌کند تا اجرای قانون کار و ضوابط حفاظت فنی را در کارگاه‌ها بسنجد، نقص‌ها را ابلاغ کند و در صورت رفع نشدن، موضوع را به مرجع قضایی بفرستد. بازرسی دوره‌ای آسانسور، جرثقیل و بالابر هم کار شرکت‌های بازرسی تاییدشده است؛ این کار دوره و مدرک خودش را دارد و در آگهی‌های امروز حقوق کمتری داشت.