دوره بازرسی جوش: ترتیب دوره‌ها، هزینه ۱۴۰۵ و کار کارشناس NDT

دو راه ورود رایج است. جوشکار یا تکنسین با دیپلم فنی از شرکت‌های خدمات آزمون وارد می‌شود، کنار اپراتور باتجربه کار می‌کند و دوره‌ها را یکی‌یکی می‌گذراند. مهندس مکانیک یا مواد از کنترل کیفیت کارگاه وارد می‌شود و آزمون‌ها را سریع‌تر یاد می‌گیرد، ولی باید دست‌کار کار با دستگاه را هم جدی بگیرد؛ آگهی‌ها گواهی می‌خواهند، نه فقط آشنایی.

یک دوره بازرسی جوش خوب را از سه چیز می‌شود شناخت: ساعت کار عملی روی نمونه جوش معیوب، مدرس با سابقه کار در پروژه و روشن بودن اینکه گواهی را چه کسی صادر می‌کند. دوره کوتاه نظری برای آشنایی خوب است، ولی کسی را آماده آزمون سطح ۲ نمی‌کند.

بازرسی جوش یعنی پیدا کردن عیب‌هایی که یک اتصال جوشی را ضعیف می‌کنند، پیش از آنکه قطعه زیر بار برود. ترک، حفره گاز، ذوب ناقص لبه‌ها، بریدگی کنار جوش، سرباره‌ای که داخل جوش مانده و جوشی که تا ته اتصال نرسیده، عیب‌های رایج‌اند. بعضی را با چشم می‌شود دید و بعضی فقط با پرتو یا موج صوتی پیدا می‌شوند. به همه آزمون‌هایی که قطعه را نمی‌شکنند و نمی‌برند، آزمون غیرمخرب یا NDT می‌گویند.

کارشناس NDT کسی است که این آزمون‌ها را انجام می‌دهد، نتیجه را می‌خواند و می‌نویسد جوش پذیرفته است یا باید تراشیده و دوباره زده شود. او جوشکار نیست و معمولا طراح هم نیست؛ میان این دو می‌ایستد. جوشکار کار را تمام می‌کند، کارشناس NDT آن را می‌سنجد و مهندس یا بازرس ارشد بر پایه گزارش او امضا می‌کند.

کار در عمل چه شکلی است؟

• در کارگاه سازنده: مخزن، اسکلت فلزی سوله، مبدل حرارتی یا قطعه سنگین ماشین‌سازی. جوش‌ها بعد از هر مرحله دیده می‌شوند و درصدی از آن‌ها به آزمون فراصوت یا پرتونگاری می‌رود.
• در پروژه خط لوله و پایپینگ: روی سایت، کنار تیم جوش، گاهی در شیفت و دور از شهر. ۱۵ آگهی از ۳۲ آگهی امروز کلمه سایت، پروژه یا ماموریت را در متن داشتند.
• در شرکت خدمات آزمون: شرکتی که دستگاه فراصوت و پرتونگاری دارد و برای کارخانه‌ها و پیمانکارها آزمون انجام می‌دهد. کار در این شرکت‌ها سفر زیاد دارد و تنوع قطعه‌ها بیشتر است.
• در آزمایشگاه کارخانه: فولادسازی، لوله‌سازی یا قطعه‌سازی که قطعه‌های تولیدی را با فراصوت یا ذرات مغناطیسی کنترل می‌کند. یکی از آگهی‌ها برای آزمایشگاه متالورژی یک کارخانه، گواهینامه فراصوت سطح ۲ خواسته بود.

فرق این کار با کنترل کیفیت عمومی خط تولید در وسیله و مسئولیت است. کنترل کیفیت خط تولید بیشتر اندازه می‌گیرد؛ کارشناس NDT باید بداند موج صوتی در فولاد چطور برمی‌گردد، فیلم پرتونگاری را زیر نور بخواند و عیب را با جدول پذیرش یک کد مقایسه کند. اشتباه او یعنی جوش معیوبی که پنهان می‌ماند یا جوش سالمی که بی‌دلیل بریده می‌شود.

کسی که «دوره بازرسی جوش» جستجو می‌کند، معمولا به دو نوع دوره می‌رسد که اسم‌هایشان شبیه است ولی کار متفاوتی یاد می‌دهند. دانستن فرقشان جلوی پول دادن برای دوره اشتباه را می‌گیرد.

دوره NDT: یک روش، یک سطح

دوره NDT همیشه به نام یک روش است: دوره فراصوت سطح ۱ و ۲، دوره پرتونگاری و تفسیر فیلم، دوره مایع نافذ. در این دوره‌ها اصول فیزیکی روش، کار با دستگاه، تنظیم و کالیبره کردن، شناختن عیب و نوشتن گزارش یاد داده می‌شود و بخش زیادی از وقت باید کار عملی روی نمونه جوش باشد. سطح ۱ یعنی آزمون را طبق دستورالعمل و زیر نظر انجام دهی. سطح ۲ یعنی خودت دستگاه را تنظیم کنی، نتیجه را تفسیر کنی و درباره پذیرش جوش نظر بدهی. بیشتر آگهی‌هایی که سطح را نام برده بودند، سطح ۲ خواسته بودند.

بازرسی جوش CWI: نگاه کلی به کل فرایند جوش

CWI نام مدرک بازرس جوش انجمن جوشکاری آمریکا است و آموزشگاه‌های ایران دوره‌ای را که بر پایه استاندارد آموزشی آن (AWS QC1) برگزار می‌کنند، دوره بازرسی جوش CWI می‌نامند. این دوره کار با یک دستگاه را یاد نمی‌دهد؛ کل زنجیره را یاد می‌دهد: فرایندهای جوشکاری، متالورژی جوش، علائم جوش در نقشه، دستورالعمل جوشکاری (WPS) و سند تایید آن (PQR)، آزمون صلاحیت جوشکار، کدهای پذیرش و آشنایی کلی با همه روش‌های NDT. بازرس جوش تصمیم می‌گیرد کدام جوش به کدام آزمون برود و گزارش آزمون‌ها را کنار هم بخواند.

همتای انگلیسی این مسیر CSWIP است. بازرس چشمی جوش در آن نظام CSWIP 3.0 و بازرس جوش CSWIP 3.1 نام دارد و هر دو در راه تا کار صفحه دوره جدا دارند. در ۳۲ آگهی امروز، ۲ آگهی نام CWI یا CSWIP را آورده بودند و هر دو آن را «مزیت» نوشته بودند، نه شرط.

کدام اول؟

برای کسی که هنوز در این کار سابقه ندارد، ترتیب معقول این است که اول یک یا دو روش NDT را تا سطح ۲ یاد بگیرد و با آن کار پیدا کند، بعد سراغ دوره بازرس جوش برود. دلیلش ساده است: مدرک‌های بین‌المللی بازرسی جوش سابقه کار جوش می‌خواهند و دوره CWI بدون دیدن چند صد جوش واقعی بیشتر به حفظ کردن کد تبدیل می‌شود. مهندس مکانیک یا مواد که در کارگاه کنترل کیفیت کار می‌کند، استثناست: او می‌تواند هر دو را همزمان پیش ببرد.

مدرک بازرسی جوش در ایران از سه جا می‌آید و ارزش هر کدام برای کار متفاوت است. پیش از پرداخت شهریه بپرسید گواهی پایان دوره را چه کسی امضا می‌کند.

۱. گواهینامه فنی و حرفه‌ای

دوره‌هایی که بر پایه استاندارد آموزشی سازمان فنی و حرفه‌ای برگزار می‌شوند، پایان دوره آزمون کتبی و عملی دارند و گواهینامه مهارت دولتی می‌دهند. این مدرک ترجمه‌پذیر است و برای استخدام در کارگاه‌های داخلی و پرونده مهاجرت به کار می‌آید، ولی جای گواهی روش NDT را نمی‌گیرد.

۲. گواهی سطح‌دار NDT

در جهان دو نظام اصلی هست. در نظام ISO 9712 یک نهاد مستقل آزمون می‌گیرد و گواهی می‌دهد و آموزشگاه فقط آموزش می‌دهد. در نظام SNT-TC-1A آمریکایی، کارفرما بر پایه رویه مکتوب خودش کارکنانش را تایید می‌کند و گواهی با رفتن از آن شرکت اعتبارش را از دست می‌دهد. آموزشگاه‌های ایرانی هر دو را تبلیغ می‌کنند؛ یکی از آموزشگاه‌های تهران در اطلاعیه‌هایش نوشته مجوز آموزش NDT بر پایه ISO 9712 را از دو مرکز گرفته است. ۹ آگهی از ۳۲ آگهی امروز یک گواهی را نام برده بودند، مثل فراصوت سطح ۲، VT و PT یا سطح ۲ انجمن آمریکایی آزمون‌های غیرمخرب.

۳. مدرک بین‌المللی بازرس جوش

CWI و CSWIP آزمون خودشان را دارند و آموزشگاه ایرانی فقط برای آن آماده می‌کند. گواهی‌ای که آموزشگاه با عنوان «بازرس تایید شده جوش» می‌دهد، گواهی خود آموزشگاه است، نه مدرک انجمن جوشکاری آمریکا. این دو را از هم جدا کنید. شرط سابقه این مدرک‌ها در صفحه بازرسی فنی آمده است.

آزمون بینایی

استاندارد آموزشی بازرس جوش آمریکا قبولی در آزمون بینایی را شرط می‌داند: دید نزدیک و تشخیص رنگ، با عینک یا بدون آن. آموزشگاه‌هایی که این دوره را برگزار می‌کنند معمولا آزمون بینایی را هم در دوره می‌گیرند. کسی که در تشخیص رنگ مشکل دارد، پیش از ثبت‌نام این را بسنجد.

کار با پرتو: قانون جداگانه دارد

پرتونگاری صنعتی زیر قانون حفاظت در برابر اشعه است و مجوز کار با اشعه را سازمان انرژی اتمی صادر می‌کند. طبق آیین‌نامه اجرایی این قانون (مصوب ۱۳۶۹)، هر مجموعه‌ای که با پرتو کار می‌کند یک مسئول فیزیک بهداشت با دست‌کم دیپلم و دوره تخصصی حفاظت دارد، پرتوکاران پیش از استخدام و بعد به‌طور دوره‌ای معاینه پزشکی می‌شوند و هزینه این معاینه‌ها با دارنده پروانه است. پرتوکار گروه الف دست‌کم هر شش ماه یک بار و گروه ب هر سال یک بار معاینه می‌شود و افراد ۱۶ تا ۱۸ سال فقط در دوره آموزشی و در گروه ب اجازه کار دارند. کسی که پرتونگاری را انتخاب می‌کند، باید این شرایط را بپذیرد.

روز ۱۳ آبان ۱۴۰۵ همه آگهی‌های فعال یک سایت بزرگ کاریابی را با ۱۱ کلیدواژه بیرون کشیدیم: NDT، بازرس جوش، بازرسی جوش، تست غیر مخرب، غیرمخرب، التراسونیک، رادیوگرافی، بازرس فنی، CWI، inspector و QC جوش. ۱۵۰ آگهی یکتا به دست آمد که بیشترشان کار دیگری بودند: جوشکار، مدیر تولید، کارشناس فروش، حتی دستیار دندانپزشک که کلمه رادیوگرافی در آگهی‌اش بود. متن آگهی‌هایی را که به آزمون جوش نزدیک بودند خواندیم و ۳۲ آگهی ماند که کارشان واقعا انجام یا نظارت بر آزمون جوش بود.

کجا و در چه صنعتی

۱۸ آگهی در استان تهران بود، البرز و خوزستان هر کدام ۲ و نه استان دیگر هر کدام ۱. یک آگهی هم برای پروژه‌ای در تاجیکستان بود. نیمی از آگهی‌ها (۱۴ آگهی) مال شرکت‌های نفت، گاز و پتروشیمی بود، ۱۴ آگهی مال شرکت‌های تولیدی و صنعتی و ۳ آگهی مال شرکت‌های خدمات مهندسی.

چه می‌خواستند

• روش‌ها: ۲۸ آگهی کلمه NDT یا آزمون غیرمخرب را در متن داشتند. بازرسی چشمی در ۱۶ آگهی، مایع نافذ در ۱۵، فراصوت در ۱۴، پرتونگاری در ۱۲ و ذرات مغناطیسی در ۱۱ آگهی نام برده شده بود. ۱۰ آگهی کار با مدارک WPS و PQR را خواسته بودند.
• تحصیلات: ۲۶ آگهی مهندسی مکانیک و ۲۳ آگهی مهندسی مواد و متالورژی را پذیرفته بودند؛ صنایع در ۷ و عمران در ۴ آگهی بود. ۲۴ آگهی کارشناسی خواسته بودند و ۳ آگهی کاردانی را هم قبول می‌کردند. آگهی‌ای که فقط دیپلم بخواهد ندیدیم؛ راه دیپلمه‌ها بیشتر از کارگاه و شرکت‌های خدمات آزمون می‌گذرد که کمتر آگهی رسمی می‌دهند.
• سابقه: ۱۶ آگهی سال‌های سابقه را نوشته بودند و رایج‌ترین عدد ۳ سال بود (۷ آگهی)، بعد ۵ سال (۴ آگهی). ۲۳ آگهی سطح کارشناس، ۵ آگهی کارشناس ارشد و ۴ آگهی مدیر میانی بودند.
• شرط‌های فردی: ۱۹ آگهی فقط آقا، ۴ آگهی ترجیحا آقا و ۹ آگهی بدون شرط جنسیت بودند. ۲۳ آگهی سقف سن داشتند و رایج‌ترین سقف‌ها ۳۵ و ۴۰ سال بود (هر کدام ۶ آگهی). ۱۸ آگهی زبان انگلیسی را جزو شرط‌ها آورده بودند.
• مزایا: بیمه تکمیلی در ۲۱ آگهی، وام و ناهار هر کدام در ۱۴ و سرویس رفت و آمد در ۱۰ آگهی بود. ۴ آگهی کمک هزینه دوره آموزشی می‌دادند.

آگهی‌های محلی

همان روز در یک سایت آگهی محلی، آگهی‌های استخدام تهران را با سه جستجوی NDT، بازرس جوش و تست غیر مخرب گشتیم. ۵۳ آگهی پیدا شد که تقریبا همه جوشکار و آهنگر می‌خواستند؛ حتی یک کارفرما دنبال کارشناس NDT یا بازرس جوش نبود. این کار از راه سایت‌های کاریابی تخصصی، معرفی استاد دوره و شبکه آشنایی در کارگاه‌ها پر می‌شود.

گزارش حقوق ۱۴۰۵ گروه جداگانه‌ای برای کارشناس NDT ندارد. نزدیک‌ترین گروه، مهندسی مواد و متالورژی است که خود گزارش «کارشناس بازرسی فنی و متریال» را نمونه شغل‌های آن نوشته و ۲۳ آگهی از ۳۲ آگهی امروز هم همین رشته را پذیرفته بودند. عددهای جدول برای کل کشور است، چون این گروه صفحه جداگانه تهران ندارد، و پاسخ ۲۰۲ نفر را جمع کرده است.

دریافتی یعنی حقوقی که افراد پایان ۱۴۰۴ واقعا گرفته‌اند و درخواستی یعنی عددی که برای ۱۴۰۵ می‌خواهند. در سطح کارشناس میانه دریافتی ۲۷ و میانه درخواستی ۳۷ میلیون تومان است؛ در سطح کارشناس ارشد ۴۰ و ۵۷ میلیون.

پیشنهاد خود آگهی‌ها

۱۰ آگهی از ۳۲ آگهی بازه حقوق داشتند: ۲۰ تا ۴۰، دو بار ۳۰ تا ۴۰، ۳۵ تا ۴۵، ۳۵ تا ۵۰، دو بار ۴۰ تا ۵۰، ۴۵ تا ۶۵، ۵۰ تا ۶۰ و ۶۰ تا ۸۰ میلیون تومان در ماه. میانه وسط این بازه‌ها حدود ۴۴ میلیون تومان است. پایین‌ترین بازه مال کنترل کیفیت جوش یک کارخانه بود و بالاترین، ۶۰ تا ۸۰ میلیون، مال کنترل کیفیت پایپینگ در پروژه نفت و گاز که تفسیر فیلم پرتونگاری را می‌خواست. آزمایشگاه متالورژی‌ای که فراصوت سطح ۲ خواسته بود، ۳۰ تا ۴۰ میلیون پیشنهاد داده بود.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد

• فراصوت و تفسیر فیلم پرتونگاری بیش از آزمون‌های سطحی پول دارند، چون کمتر کسی آن‌ها را درست بلد است.
• کار پروژه‌ای و سایتی، با حق ماموریت و شیفت، معمولا از کار ثابت کارخانه بیشتر می‌دهد.
• صنعت نفت، گاز و پتروشیمی بالاترین بازه‌ها را داشت.
• رفتن از سطح ۱ به سطح ۲ و بعد بازرس جوش، یعنی رفتن از انجام آزمون به امضای نتیجه.