آموزش نقشه کشی صنعتی: ترتیب یادگیری، دوره و شهریه، استخدام و درآمد

شروع: قدم‌های یک تا سه با کتاب یا دوره پایه، و همزمان AutoCAD. معیار پایان این مرحله ساده است: از روی یک قطعه واقعی، مثلا یک فلنج یا براکت، با کولیس اندازه بگیری و نقشه کامل آن را با جدول بکشی.

بعد: یک نرم‌افزار سه‌بعدی، تلرانس و انطباقات و علائم جوش. سه تا پنج نقشه کامل برای نمونه‌کار بساز: یک نقشه قطعه ماشین‌کاری با تلرانس، یک نقشه گسترده ورق و یک نقشه مونتاژ با لیست قطعات.

ورود به کار: چون بیشتر آگهی‌ها یک تا سه سال سابقه می‌خواهند، اولین کار اغلب کارآموزی یا همکاری با یک کارگاه کوچک است. نقشه‌هایی که از رویشان قطعه ساخته شده، قوی‌ترین نمونه‌کارند.

نقشه‌کشی صنعتی زبان مشترک طراح و کارگاه است. قطعه‌ای که در ذهن طراح یا در یک مدل سه‌بعدی ساخته شده، باید به دست تراشکار، فرزکار، جوشکار و بازرس کیفیت برسد و آنها بدون پرسیدن حتی یک سوال آن را بسازند و بسنجند. نقشه صنعتی این کار را با چند نما، برش، اندازه، تلرانس و چند علامت قراردادی انجام می‌دهد.

خروجی نقشه‌کش صنعتی معمولا یکی از این سه نوع نقشه است:

• نقشه قطعه یا نقشه ساخت: یک قطعه با همه اندازه‌ها، جنس، تلرانس‌ها و کیفیت سطح، برای ماشین‌کاری یا برش و خم.
• نقشه مونتاژ: چند قطعه کنار هم، با شماره هر قطعه و جدول لیست قطعات. در ۹ آگهی از ۵۴ آگهی آبان ۱۴۰۵ تهیه لیست قطعات (BOM) جزو کار نوشته شده بود.
• نقشه گسترده ورق و نقشه جوش: برای ورق‌کاری و سازه‌های فلزی. ۱۳ آگهی ورق‌کاری و ۹ آگهی جوش را نام برده بودند.

کار روزانه فقط ترسیم نیست. نقشه‌کش قطعه موجود را با کولیس اندازه می‌گیرد و نقشه‌اش را دوباره می‌سازد، اصلاحیه را در همه برگه‌های یک مجموعه اعمال می‌کند، شماره بازنگری می‌زند و وقتی کارگاه می‌گوید یک اندازه ساخته نمی‌شود، دلیلش را پیدا می‌کند. تصمیم درباره شکل و جنس قطعه معمولا با طراح است؛ کار نقشه‌کش این است که آن تصمیم روی کاغذ فقط یک جور خوانده شود.

در ایران این کار سه اسم رایج دارد: نقشه‌کش صنعتی، کارشناس نقشه‌کشی صنعتی و طراح و نقشه‌کش. در آگهی‌ها هر سه برای همین کار به کار رفته بودند و فرقشان بیشتر در مدرکی بود که می‌خواستند.

۱. سه نما، تصویر مجسم و مجهول‌یابی

اول یاد می‌گیری یک جسم سه‌بعدی را در نمای روبه‌رو، بالا و جانبی ببینی. در ایران و اروپا روش «فرجه اول» رایج است و در نقشه‌های آمریکایی «فرجه سوم»؛ جای نماها در این دو روش فرق می‌کند و اگر روش نقشه را نشناسی، قطعه را برعکس می‌خوانی. تمرین اصلی این مرحله مجهول‌یابی است: دو نما داده می‌شود و نمای سوم را پیدا می‌کنی. همین تمرین ذهن را برای خواندن نقشه آماده می‌کند. رسم ایزومتریک و مایل هم در همین قدم است.

۲. برش و هاشور

درون قطعه را با برش نشان می‌دهی: برش ساده، شکسته، نیم‌برش و برش موضعی. قاعده‌ها کوتاه‌اند ولی زیاد اشتباه می‌شوند. هاشور با زاویه ۴۵ درجه کشیده می‌شود، دو قطعه کنار هم هاشور خلاف جهت می‌گیرند، و پیچ، پین، محور و پره در برش طولی هاشور نمی‌خورند.

۳. اندازه‌گذاری و جدول نقشه

هر اندازه فقط یک بار و در نمایی می‌آید که شکل را بهتر نشان می‌دهد. اندازه‌ها از سطحی گذاشته می‌شوند که کارگاه کار را از آن شروع می‌کند، نه از هر جا که خط راحت‌تر رد شود. جدول نقشه هم بخشی از همین قدم است: نام قطعه، جنس، مقیاس، شماره نقشه، نام نقشه‌کش و بازبین.

۴. تلرانس ابعادی و هندسی

هیچ قطعه‌ای دقیقا همان اندازه اسمی ساخته نمی‌شود. تلرانس می‌گوید چقدر خطا پذیرفته است. تلرانس ابعادی بازه یک اندازه را می‌دهد و تلرانس هندسی شکل و جای سطح‌ها را کنترل می‌کند: صافی، توازی، عمود بودن، هم‌محوری و موقعیت. استاندارد پایه تلرانس هندسی ISO ۱۱۰۱ است و نقشه‌های آمریکایی از استاندارد تلرانس‌گذاری ASME پیروی می‌کنند. در ۵۴ آگهی آبان ۱۴۰۵، ۱۶ آگهی تلرانس‌گذاری یا انطباقات را صریح خواسته بودند و یکی از آنها استاندارد تلرانس‌گذاری ASME را با نام آورده بود.

۵. انطباقات

وقتی سوراخ و محور با هم جفت می‌شوند، باید معلوم باشد آزاد بچرخند، با فشار جا بروند یا حالتی بین این دو داشته باشند. سیستم ISO ۲۸۶ این را با یک حرف و یک عدد نشان می‌دهد؛ مثلا H7/g6 یعنی سوراخ مبنا با محوری که کمی آزاد در آن می‌لغزد. نقشه‌کش باید جدول این انطباق‌ها را بخواند و بداند کدام برای یاتاقان، پین یا چرخ‌دنده رایج است.

۶. علائم جوش، زبری سطح و نقشه مونتاژ

علامت جوش روی یک خط فلش نشان می‌دهد جوش کجا، از کدام طرف، با چه شکل و چه اندازه‌ای زده شود؛ استاندارد بین‌المللی آن ISO ۲۵۵۳ است. علامت زبری سطح می‌گوید کدام سطح ماشین‌کاری شود و چقدر صاف. آخر کار نقشه مونتاژ است: قطعه‌ها با شماره، جدول لیست قطعات و برش‌هایی که جفت شدن قطعه‌ها را نشان می‌دهند.

نرم‌افزار کجای این ترتیب است؟ از قدم دوم به بعد همه چیز را می‌شود در نرم‌افزار کشید، ولی نرم‌افزار جای قدم اول را نمی‌گیرد. کسی که سه نما را درست نمی‌بیند، در نرم‌افزار هم نقشه‌ای می‌سازد که کارگاه نمی‌تواند بخواند.

«نقشه‌کشی صنعتی ۱» نام درسی در سال‌های اول بیشتر رشته‌های مهندسی است و در مهندسی مکانیک درس دومی هم با نام نقشه‌کشی صنعتی ۲ بعد از آن می‌آید. بیشتر کسانی که آموزش نقشه کشی صنعتی ۱ را جست‌وجو می‌کنند دانشجوی همین درس‌اند، ولی کتاب‌های این درس برای کسی که می‌خواهد نقشه‌کش شود هم پایه قدم‌های اول تا سوم است.

دو کتاب با نام متقی‌پور

در جست‌وجوی «متقی پور» دو کتاب جدا دیده می‌شود و بهتر است پیش از خرید فرقشان را بدانی:

• «نقشه‌کشی صنعتی ۱ به شیوه مدرن» نوشته احمد متقی‌پور و مهدی متقی‌پور، ۲۳۶ صفحه در قطع رحلی. فهرست مطالبش اصول رسم، تحلیل تصاویر و مجهول‌یابی، رسم ایزومتریک و مایل، برش و تهیه نقشه اجرایی است و محیط دوبعدی و سه‌بعدی AutoCAD را کنار همین مطالب آموزش می‌دهد. همراهش لوح فشرده‌ای با بیش از ۱۵۰ فیلم آموزشی و تمرین‌ها با قالب DWG است.
• «اصول نقشه‌کشی صنعتی ۱» نوشته مبین متقی‌پور، شهرزاد حمیدی، مهدی متقی‌پور و حمیدرضا شیردل، چاپ ۱۴۰۱. این کتاب گام‌به‌گام از اصول و استانداردهای نقشه‌کشی به تجسم فضایی می‌رسد و برای سرفصل درس دانشگاهی نوشته شده است.

در پیشنهادهای جست‌وجو نام کتاب‌های دیگری هم برای همین درس هست، مثل نوشته‌های حبیب‌الله حدادی و محمود مرجانی. هر کتابی را انتخاب کنی، چند معیار ساده کمک می‌کند: تمرین مجهول‌یابی زیاد داشته باشد، برش و اندازه‌گذاری را روی قطعه‌های واقعی نشان دهد و روش فرجه را روشن بگوید.

کتاب درس ۱ برای استخدام کافی است؟

کتاب درس ۱ ذهن را برای دیدن نما و برش آماده می‌کند، ولی معمولا به تلرانس هندسی، انطباقات و علائم جوش در عمق کار کارگاهی نمی‌رسد. کسی که فقط این کتاب را تمام کرده، برای آگهی‌ها هنوز دو چیز کم دارد: یک نرم‌افزار سه‌بعدی و تمرین روی نقشه قطعه‌های واقعی. جزوه و نمونه سوال دانشگاه‌ها برای امتحان مفید است و جای نمونه‌کار را نمی‌گیرد.

در هنرستان هم کتاب‌های درسی جدای رشته «نقشه‌کشی صنعتی به کمک رایانه» برای پایه دهم تا دوازدهم چاپ می‌شود. این کتاب‌ها از ترسیم پایه شروع می‌کنند و به کار با نرم‌افزار می‌رسند و برای کسی که از هنرستان وارد این کار می‌شود همان نقش کتاب دانشگاهی را دارند.

در ۵۴ آگهی آبان ۱۴۰۵، SolidWorks در ۴۰ آگهی، AutoCAD در ۳۷، CATIA در ۲۳ و Inventor در ۶ آگهی آمده بود. ۴۸ آگهی دست‌کم یک نرم‌افزار سه‌بعدی می‌خواستند و ۳۱ آگهی AutoCAD و یک نرم‌افزار سه‌بعدی را با هم. فقط ۶ آگهی به AutoCAD تنها بسنده کرده بودند.

آموزش نقشه کشی صنعتی با اتوکد

AutoCAD نرم‌افزار دوبعدی است: خط و دایره را خودت می‌کشی و نماها را خودت از هم بیرون می‌آوری. برای همین تمرین خوبی برای قدم‌های اول تا سوم است، چون نرم‌افزار چیزی را به جای تو حدس نمی‌زند. نقشه‌های قدیمی بسیاری از کارخانه‌ها با قالب DWG است و کارگاه‌های برش لیزر و ورق‌کاری هم فایل دوبعدی می‌خواهند. ضعفش این است که اگر یک اندازه عوض شود، همه نماها را دستی اصلاح می‌کنی.

در آگهی‌های عددار، آگهی‌هایی که فقط AutoCAD خواسته بودند میانه پیشنهاد ۲۵ تا ۳۸ میلیون تومان داشتند و آگهی‌هایی که یک نرم‌افزار سه‌بعدی خواسته بودند ۳۵ تا ۴۵ میلیون. در فهرست شهریه ۱۴۰۵ تهران، دوره «طراحی و مدلسازی با Auto Cad» در گروه مکانیک ۶۰ ساعت است با سقف شهریه حضوری ۱۱٫۱ میلیون تومان؛ دوره‌ای با نام AutoCAD Mechanical در این فهرست نیست.

آموزش نقشه کشی صنعتی با سالیدورک

در SolidWorks اول قطعه را سه‌بعدی می‌سازی و بعد نقشه دوبعدی را از روی مدل بیرون می‌کشی. نماها و برش‌ها از مدل ساخته می‌شوند و اگر مدل عوض شود، نقشه هم به‌روز می‌شود. محیط Drawing جایی است که اندازه، تلرانس، علامت جوش و جدول لیست قطعات را اضافه می‌کنی، و محیط‌های Sheet Metal و Weldments برای ورق‌کاری و سازه جوشی است. چند آگهی همین محیط‌ها را با نام خواسته بودند.

خطای رایج این است که آدم فکر کند نرم‌افزار نقشه را درست می‌کند. نرم‌افزار نما را درست می‌کشد، ولی انتخاب نما، جای برش و مبنای اندازه‌ها هنوز با نقشه‌کش است. دوره «نقشه کش صنعتی با نرم افزار SOLID WORKS» فنی و حرفه‌ای ۲۷۰ ساعت است با سقف شهریه حضوری ۲۸٫۶ میلیون تومان، و دوره کوتاه‌تر «کار با نرم افزار SOLID WORKS» ۱۰۰ ساعت با ۱۸٫۵ میلیون.

CATIA و Inventor کجا به کار می‌آیند؟

CATIA در ۲۳ آگهی آمده بود و در کار قالب و قطعه‌های با سطح پیچیده رایج است. دوره «کار با نرم افزار CATIA» ۹۲ ساعت با سقف ۱۷ میلیون تومان است و دوره «نقشه کش و طراح صنعتی با CATIA» ۲۵۰ ساعت با ۲۶٫۵ میلیون. Inventor فقط در ۶ آگهی بود، ولی دوره ۳۴۸ ساعته «نقشه کش صنعتی با نرم افزار Autodesk Inventor» با سقف ۲۷٫۱ میلیون تومان در همان فهرست هست. اگر هنوز کارفرمای مشخصی در نظر نداری، AutoCAD و SolidWorks با هم بیشترین آگهی را پوشش می‌دهند.

مدرک: ۴۵ آگهی مدرک نام برده بودند. مهندسی مکانیک ۳۹ بار آمده بود، طراحی صنعتی ۱۰ بار و مهندسی صنایع ۷ بار. فقط ۸ آگهی کاردانی را هم می‌پذیرفتند.

سابقه: ۲۰ آگهی سابقه را با عدد نوشته بودند و ۱۵ تا از آنها یک تا سه سال می‌خواستند. فقط یک آگهی صریحا نوشته بود تازه‌کار هم می‌پذیرد. پس راه ورود تازه‌کار بیشتر کارآموزی، کار در یک کارگاه کوچک یا چند نقشه نمونه‌کار قوی است.

جنسیت و سن: ۳۰ آگهی جنسیت را مهم ندانسته بودند، ۱۹ آگهی آقا و ۵ آگهی خانم را می‌خواستند یا ترجیح می‌دادند. سقف سن در ۳۲ آگهی آمده بود و رایج‌ترین سقف‌ها ۳۵ و ۴۰ سال بود.

مهارت‌های کنار نرم‌افزار: ۱۶ آگهی تلرانس یا انطباقات، ۱۳ آگهی ورق‌کاری، ۱۱ آگهی نقشه‌خوانی، ۹ آگهی جوش، ۹ آگهی لیست قطعات و ۷ آگهی آشنایی با تراش، فرز یا CNC خواسته بودند. ۵ آگهی استانداردی مثل ISO، DIN یا ASME را با نام آورده بودند و فقط ۲ آگهی زبان انگلیسی را.

مزایا: پاداش و بیمه تکمیلی هر کدام در ۲۰ آگهی، سرویس رفت و آمد، وام و ناهار هر کدام در ۱۷ آگهی و کمک‌هزینه دوره آموزشی در ۱۱ آگهی آمده بود.

سایت آگهی محلی: در آگهی‌های فعال همان روز در تهران، اصفهان، مشهد و کرج، ۲۵ آگهی نقشه‌کش صنعتی بود: ۱۲ آگهی در مشهد، ۷ در اصفهان و ۶ در تهران. از ۹ آگهی عددار، ۴ آگهی از پایه وزارت کار شروع می‌کردند و فقط یکی تا ۵۰ میلیون تومان می‌رفت. ۱۶ آگهی بیمه را نوشته بودند و ۳ آگهی امکان دورکاری داشتند.

دریافتی یعنی آنچه این افراد در پایان ۱۴۰۴ واقعا گرفته‌اند؛ درخواستی عددی است که برای ۱۴۰۵ می‌خواهند. گزارش، رشد میانه درخواستی را نسبت به سال قبل در تهران ۴۷ درصد، در شهرهای بزرگ ۴۱ درصد و در شهرهای کوچک ۴۳ درصد آورده است. در تهران یک‌دهم پایین این گروه ۲۲ میلیون تومان یا کمتر و یک‌دهم بالا ۵۱ میلیون یا بیشتر می‌گرفتند. چون این گروه سطح ندارد، تازه‌کار و باتجربه در همین عددها با هم آمده‌اند.

پیشنهاد آگهی‌ها: ۲۶ آگهی از ۵۴ آگهی آبان ۱۴۰۵ عدد داده بودند. میانه کف پیشنهاد ۳۵ و میانه سقف ۴۵ میلیون تومان بود و در ۱۱ آگهی تهران ۳۵ تا ۵۰ میلیون. پایین‌ترین بازه ۲۰ تا ۴۰ میلیون و بالاترین ۶۰ تا ۸۰ میلیون تومان بود. آگهی‌ها معمولا نمی‌گویند عدد خالص است یا ناخالص، پس آن را یک‌به‌یک با عدد گزارش مقایسه نکن.

چه چیزی درآمد نقشه‌کش را بالا می‌برد؟

• نرم‌افزار سه‌بعدی: آگهی‌های عددار با SolidWorks، CATIA یا Inventor میانه ۳۵ تا ۴۵ میلیون داشتند و آگهی‌های فقط AutoCAD ۲۵ تا ۳۸ میلیون.
• تلرانس و انطباقات: ۷ آگهی عددار که تلرانس را خواسته بودند، میانه ۳۵ تا ۵۰ میلیون تومان داشتند.
• شهر و نوع کارفرما: بالاترین پیشنهادها از کارخانه‌های تولیدی تهران بود؛ در سایت آگهی محلی سقف بیشتر آگهی‌ها ۳۰ میلیون تومان بود.
• رفتن به سمت طراحی: نقشه‌کشی که محاسبه و طراحی قطعه را هم یاد می‌گیرد، به آگهی‌های طراح مکانیک می‌رسد که پیشنهاد بالاتری دارند.