آموزش مرغداری: دوره و مدرک، یک دوره پرورش قدم به قدم و درآمد مرغداری

دوره‌های رسمی فنی و حرفه‌ای از ۹۶ تا ۲۸۸ ساعت است و طولانی‌ترینش، کارگر فنی مرغداری صنعتی، برای کسی است که می‌خواهد از صفر وارد سالن شود. اگر از قبل در یک مرغداری کار می‌کنی، دوره کوتاه‌تر واکسیناتور یا مدیریت واحد پرورش را می‌شود کنار کار گذراند.

از اولین دوره‌ای که در سالن کار می‌کنی، دفترچه‌ای از عددهایش نگه دار: تاریخ جوجه‌ریزی، تلفات هفتگی، مصرف دان، وزن پایان و ضریب تبدیل. همین دفترچه در مصاحبه سرپرستی بیشتر از گواهینامه دیده می‌شود.

کارشناس پرورش طیور، که در آگهی‌ها پرورش‌دهنده طیور، سرپرست سالن یا مدیر مرغداری هم نامیده می‌شود، کسی است که جوجه یک روزه را تا مرغ آماده کشتار یا تا مرغ تخم‌گذار پرمحصول می‌رساند. کار او با حیوان است، ولی بیشترش کنترل محیط و عدد است: دمای سالن، هوای تازه، آب، دان، نور و ثبت روزانه آمار. در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ این کار با عنوان‌هایی مثل کارگر مرغداری، کارگر فنی، تکنسین فنی مرغداری، سرپرست پرورش طیور، کارشناس فارم و ناظر واکسیناسیون آمده بود.

کارهایی که هر روز در سالن تکرار می‌شود

• دما و رطوبت: جوجه در روزهای اول نمی‌تواند دمای بدنش را خودش نگه دارد؛ هیتر و تهویه باید با سن گله تنظیم شود.
• تهویه: با بزرگ شدن پرنده‌ها گرما، رطوبت و بوی آمونیاک بستر بالا می‌رود و هوای کهنه باید بیرون برود بی آن‌که سالن سرد شود.
• آب و دان: دانخوری و آبخوری باید به همه برسد و هدر ندهد؛ در بعضی واحدها آسیاب دان و بالابر هم کار روزانه است.
• سرکشی و تلفات: چند بار در روز رفتار گله دیده می‌شود، تلفات جمع و شمرده می‌شود و هر چیز غیرعادی به سرپرست یا دامپزشک گزارش می‌شود.
• واکسن و بهداشت: برنامه واکسن را دامپزشک می‌دهد؛ اجرای دقیق آن، نگه داشتن زنجیره سرد واکسن و ضدعفونی با پرورش‌دهنده است.
• امنیت زیستی: رفت‌وآمد کنترل‌شده، لباس و چکمه جدا، ضدعفونی ورودی؛ یک بیماری واگیر می‌تواند در چند روز یک گله را از بین ببرد.
• آمار: مصرف دان، تلفات و وزن نمونه ثبت می‌شود تا ضریب تبدیل حساب شود، یعنی چند کیلو دان برای یک کیلو وزن مصرف شده است.

آنچه این کار را از نگه داشتن چند مرغ در حیاط جدا می‌کند همین عددهاست. در یک سالن چند هزار قطعه‌ای، یک خطای کوچک در دما یا آب در یک شب می‌تواند تلفات زیادی بدهد و صد گرم دان اضافه برای هر کیلو وزن در آخر دوره به صدها میلیون تومان می‌رسد. برای همین در آموزش مرغداری صنعتی، بیشتر وقت صرف کار عملی در سالن و خواندن همین عددها می‌شود.

مرغداری صنعتی و مرغ بومی

سازمان فنی و حرفه‌ای برای پرورش مرغ بومی، یعنی واحدهای کوچک روستایی و خانگی، استاندارد جدای ۹۶ ساعتی دارد. این صفحه بیشتر درباره مرغداری صنعتی است، چون تقریبا همه آگهی‌های کار و همه دوره‌های طولانی برای همین نوع واحد است.

گواهینامه یک دوره نشان می‌دهد کاری را یاد گرفته‌ای؛ اجازه ساختن یا راه انداختن مرغداری نیست. طبق ماده ۵ قانون نظام جامع دامپروری، مصوب ۱۳۸۸، هر واحد صنعتی و نیمه‌صنعتی باید موافقت اصولی، پروانه تاسیس، پروانه بهداشتی و پروانه بهره‌برداری بگیرد. برای کار کردن در مرغداری دیگران هیچ‌کدام از این‌ها لازم نیست؛ آنجا مدرک دوره و سابقه کار دیده می‌شود.

بعد از دوره مرغداری، مجوز از کجا شروع می‌شود؟

درخواست در سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی استان یا شهرستان ثبت می‌شود و پروانه بهداشتی را سازمان نظام دامپزشکی می‌دهد. مسیر کامل و مهلت‌های قانونی هر مرحله در صفحه دامپروری آمده است. پروانه بهره‌برداری آخرین حلقه است: بعد از ساخت سالن، نصب تجهیزات و ماشین‌آلات و در موعدی که در پروانه تاسیس آمده صادر می‌شود و از آن به بعد واحد می‌تواند تولید رسمی را شروع کند.

برای مرغداری، سازمان‌های استانی ضابطه‌های جدا هم دارند. مثلا نظام مهندسی کشاورزی استان گلستان در صفحه مجوزهای دام و طیور خود، کنار قانون، فایل‌هایی با این عنوان‌ها گذاشته است: رعایت حداقل ظرفیت واحدهای مرغ گوشتی و تخم‌گذار، جدول فاصله‌ها، نحوه محاسبه ظرفیت قفس‌های مرغ تخم‌گذار و تمدید نشدن پروانه‌های پرورش مرغ تخم‌گذار. یعنی حداقل ظرفیت و فاصله زمین از واحدهای دیگر را باید از سازمان استان خودت بپرسی، نه از سایت‌هایی که سوله و تجهیزات می‌فروشند.

صدور مجوز تازه به وضع بازار هم بسته است. در دی ۱۳۹۵ رئیس سازمان نظام مهندسی کشاورزی گفته بود به دلیل حدود یک میلیون تن ظرفیت مازاد در طیور، مجوز احداث مرغداری جدید صادر نمی‌شود. در مهر ۱۴۰۵ هم تشکل‌های مرغداران تولید مرغ را ۳۰ درصد بیشتر از مصرف خواندند و برای جوجه‌ریزی مهر و آبان سقف ۱۲۰ میلیون قطعه در ماه را مطرح کردند.

مجوز مرغداری کوچک، خانگی و روستایی

این پرسش‌ها در جستجوها زیاد است. قانون، ساماندهی واحدهای روستایی، عشایری و غیرصنعتی را به دستورالعمل جداگانه وزارت جهاد کشاورزی سپرده است؛ پس برای چند ده یا چند صد مرغ بومی، اول از مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان بپرس واحدت در کدام دسته است و چه مدرکی لازم دارد.

در سایت آگهی محلی، ۱۶۷ آگهی با کلمه مرغداری پیدا شد؛ بعد از کنار گذاشتن آگهی‌های دامداری و قارچ، شراکت و سرمایه‌گذاری و آگهی‌هایی که خود فرد دنبال کار بود، ۱۳۸ آگهی کارفرما ماند. بیشترشان از شهرهای نزدیک واحدهای تولیدی بود: مشهد ۱۹، ارومیه ۱۶، بیرجند ۱۴، اردبیل ۱۳، سنندج ۱۲، زنجان و گرگان هر کدام ۱۰ و رشت ۹ آگهی. از تهران فقط ۳ آگهی بود. ۵۰ آگهی از سابقه کار نوشته بودند و ۲۱ آگهی شرط اعتیاد نداشتن گذاشته بودند؛ ۷ آگهی هم سهمیه تخم‌مرغ می‌دادند، مثلا یک آگهی در کرج هر ماه ۴ شانه تخم‌مرغ.

در سایت کاریابی، از ۳۰۱ آگهی یکتا ۱۴۵ آگهی در عنوان یا نام شرکت به طیور ربط داشت، ولی بیشترشان کار اداری، مالی یا فنی در شرکت‌های بزرگ طیور بود (۹۶ آگهی). فقط ۱۱ آگهی کار پرورش در خود فارم بود؛ ۵ آگهی تغذیه و کنترل کیفیت خوراک، ۶ آگهی دامپزشک، ۲۸ آگهی فروش خوراک، مکمل، دارو و تجهیزات و ۷ آگهی فروش تخم‌مرغ و مرغ. از این ۱۱ آگهی فارم، ۱۰ تا فقط آقا می‌خواستند، ۸ تا کارت پایان خدمت و فقط یکی در تهران بود: مازندران ۳، گیلان ۲ و گلستان، البرز، سمنان، اردبیل، قزوین و تهران هر کدام یک آگهی.

شرط‌های آگهی‌های فارم روشن است. سرپرست پرورش مرغ گوشتی در اردبیل: کارشناسی علوم دامی یا کشاورزی، ۴ سال سابقه و سن ۳۰ تا ۴۰ سال. مسئول فارم پرورش مرغ گوشتی در گیلان: کارشناسی یا کارشناسی ارشد علوم دامی با گرایش طیور یا دامپزشکی، ۳ سال سابقه مدیریت سالن و تسلط به برنامه نوری، تهویه، تغذیه و امنیت زیستی. ناظر واکسیناسیون در سمنان: کاردانی دامپزشکی یا علوم دامی به بالا و ۲ سال سابقه. تکنسین فنی مرغداری در بابل: دیپلم فنی برق، مکانیک، تاسیسات یا کشاورزی، برای تنظیم دما، رطوبت و نور و تعمیر پیشگیرانه تجهیزات سالن.

برای حقوق مرغداری سه نوع عدد هست و نباید آن‌ها را قاطی کرد: پیشنهاد آگهی‌ها، حقوقی که شاغلان واقعا گرفته‌اند و حقوقی که برای سال بعد درخواست کرده‌اند.

کارگر مرغداری: برای کارگر سالن گزارش حقوق قابل اتکایی پیدا نکردیم، پس فقط آگهی‌های خود این کار را آورده‌ایم. از ۱۳۸ آگهی سایت آگهی محلی، ۶۶ آگهی عدد حقوق داشت و ۵۵ آگهی یک عدد ماهانه نوشته بود. میانه سقف این پیشنهادها ۳۰ میلیون تومان در ماه بود و بازه آن‌ها از ۱۲ میلیون، برای کار پاره‌وقت خانم‌ها در انبار، تا ۵۰ میلیون تومان. ۲۳ آگهی هم «پایه وزارت کار» نوشته بودند. آگهی‌ها معمولا نمی‌گویند عددشان خالص است یا ناخالص و خانه و غذای محل را جدا حساب نمی‌کنند.

تکنسین و سرپرست: در سایت کاریابی ۴ آگهی فارم عدد داشتند: تکنسین فنی مرغداری در بابل ۴۰ تا ۴۵ میلیون، کارشناس علوم دامی برای بررسی سالن‌های مشتری‌های یک شرکت تجهیزات در تهران ۵۰ تا ۵۵ میلیون و سرپرست پرورش مرغ گوشتی در اردبیل و سرپرست پرورش مرغ مادر در قزوین هر کدام ۶۰ تا ۸۰ میلیون تومان در ماه. آگهی‌های فروش خوراک و نهاده در میانه حدود ۳۳٫۵ میلیون پیشنهاد می‌دادند.

گزارش حقوق: بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، در گروه مهندسی کشاورزی و علوم دامی، کارشناس ارشد در شهرهای کوچک در پایان ۱۴۰۴ در میانه ۳۱ میلیون تومان خالص دریافت کرده بود و نیمی بین ۲۵ تا ۳۹ میلیون؛ همین افراد برای ۱۴۰۵، ۴۳ میلیون درخواست کرده بودند. مدیران شهرهای کوچک ۴۱ میلیون گرفته بودند، بین ۳۶ تا ۵۰، و ۶۱ میلیون درخواست کرده بودند. در کل کشور میانه دریافتی کارشناس ۲۹ میلیون بود. ردیف شهرهای کوچک را جلو آورده‌ایم چون بیشتر مرغداری‌ها بیرون از کلان‌شهرهاست. این گروه ۷۶ نفر است و کارشناس باغ و گلخانه هم در آن هست، پس عددهایش تقریبی است.

چه چیزی حقوق مرغداری را بالا می‌برد؟

• سابقه اداره یک سالن کامل با عددهای ثبت‌شده: تلفات، ضریب تبدیل و وزن پایان دوره.
• مهارت فنی تاسیسات: تهویه، هیتر، برق و تعمیر تجهیزات؛ همان چیزی که آگهی تکنسین می‌خواست.
• کار در فارم‌های حساس‌تر مثل مرغ مادر، پولت و تخم‌گذار که سابقه بیشتری می‌خواهند.
• مدرک علوم دامی یا دامپزشکی برای سطح کارشناس، سرپرست و ناظر.

درآمد صاحب مرغداری حقوق نیست؛ فاصله پول فروش مرغ با هزینه جوجه، دان و بقیه خرج‌هاست و این فاصله در هر دوره عوض می‌شود. حساب زیر برای نشان دادن منطق کار است، نه پیشنهاد سرمایه‌گذاری. قیمت‌ها از فهرست روزانه نهاده‌های دامی در ۳۰ مهر ۱۴۰۵ است و بقیه عددها فرض‌های رایج یک دوره معمولی.

فرض‌های حساب

• ۱۰ هزار جوجه یک روزه گوشتی، هر قطعه ۳۱٬۰۹۰ تومان.
• ۵ درصد تلفات، یعنی ۹٬۵۰۰ مرغ برای فروش.
• وزن میانگین ۲٫۶ کیلو، یعنی ۲۴٬۷۰۰ کیلو مرغ زنده.
• ضریب تبدیل ۱٫۸، یعنی ۴۴٬۴۶۰ کیلو دان در کل دوره.
• هر کیلو دان حدود ۶۰ هزار تومان؛ این فرض ماست، با ذرت ۵۲٬۵۵۰ و کنجاله سویا ۷۰٬۹۲۰ تومان در همان روز.
• فروش هر کیلو مرغ زنده ۱۹۷٬۵۰۰ تومان.

نتیجه حساب

فروش ۲۴٬۷۰۰ کیلو مرغ زنده حدود ۴٬۸۷۸ میلیون تومان می‌شود. دان حدود ۲٬۶۶۸ میلیون و جوجه حدود ۳۱۱ میلیون تومان است؛ یعنی جوجه و دان روی هم ۲٬۹۷۹ میلیون، حدود ۶۱ درصد پول فروش، و برای هر کیلو مرغ زنده حدود ۱۲۱ هزار تومان. حدود ۱٬۹۰۰ میلیون تومان می‌ماند، ولی این سود نیست: دارو و واکسن، سوخت و برق، بستر، دستمزد کارگر، حمل، اجاره یا استهلاک سالن و تجهیزات و هزینه پول هنوز از آن کم نشده است.

درآمد پرورش مرغ به چه چیزهایی بسته است؟

• ضریب تبدیل: اگر به جای ۱٫۸ به ۲ برسد، ۴٬۹۴۰ کیلو دان بیشتر لازم است، یعنی حدود ۲۹۶ میلیون تومان خرج اضافه. این همان جایی است که مهارت پرورش‌دهنده پول می‌شود.
• قیمت مرغ زنده: در ۵ مهر ۱۴۰۵ قیمت درب مرغداری ۱۶۶ هزار تومان گزارش شده بود؛ با این قیمت فروش همین دوره ۴٬۱۰۰ میلیون تومان می‌شد، ۷۷۸ میلیون کمتر. در ۲۷ مهر همین قیمت در بعضی استان‌ها به ۲۵۰ تا ۲۶۰ هزار تومان رسیده بود.
• قیمت جوجه: میانگین قیمت جوجه یک روزه از ۲۶ هزار تومان در ۱۸ شهریور به ۱۵ هزار تومان در اول مهر افتاد؛ جوجه نژاد راس که ۴ مهر ۱۹ تا ۲۱ هزار تومان معامله می‌شد، ۴ آبان ۵۸ هزار تومان بود. با این قیمت، جوجه همین دوره ۵۸۰ میلیون تومان می‌شد، ۲۶۹ میلیون بیشتر.
• تلفات: اگر تلفات ۱۰ درصد شود، ۱٬۳۰۰ کیلو مرغ کمتر فروخته می‌شود، یعنی حدود ۲۵۷ میلیون تومان فروش کمتر.

این نوسان‌ها دلیل دارد: در شهریور ۱۴۰۵ جوجه‌ریزی حدود ۱۴۰ میلیون قطعه برآورد شده بود، در حالی که دبیر کانون پرورش‌دهندگان مرغ گوشتی ۱۰۰ میلیون قطعه در ماه را برای نیاز کشور کافی می‌دانست. سایت‌هایی که برای هر دوره درصد سود ثابت می‌نویسند معمولا تجهیزات، جوجه یا طرح توجیهی می‌فروشند. پیش از هر تصمیمی، عددهای همان هفته را با مرغدارهای منطقه، کارشناس جهاد کشاورزی و یک مشاور مالی مستقل حساب کن.