کارشناس بودجه: چه وظایفی دارد، چه مهارتی می‌خواهد و حقوقش چقدر است

فنی و حرفه‌ای استانداردی با نام بودجه‌ریزی ندارد؛ در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد استان تهران چنین دوره‌ای پیدا نکردیم. به جای آن، این دوره‌ها همان مهارت‌هایی را می‌سازند که آگهی‌ها می‌خواهند. شهریه‌ها حضوری است و نسخه آنلاین ۲۰ درصد ارزان‌تر است:

• کاروری اکسل: ۵۷ ساعت، ۶٫۵ میلیون تومان؛ آنلاین ۵٫۲ میلیون.
• حسابدار بهای تمام شده: ۳۴۰ ساعت، ۱۸٫۱ میلیون تومان؛ آنلاین ۱۴٫۵ میلیون.
• ماکرونویسی در اکسل (VBA): ۴۲ ساعت، ۱۱٫۱ میلیون تومان؛ آنلاین ۸٫۹ میلیون.
• حسابداری دولتی: ۱۰۰ ساعت، ۳۷٫۸ میلیون تومان؛ آنلاین ۳۰٫۲ میلیون. فقط اگر بودجه دستگاه دولتی را هدف گرفته‌ای.
• مدیر هوش تجاری (BI): ۱۳۲ ساعت، ۲۲٫۱ میلیون تومان؛ آنلاین ۱۷٫۷ میلیون.
• مدیریت مالی: ۸۸ ساعت، ۳۳٫۳ میلیون تومان؛ آنلاین ۲۶٫۶ میلیون.

هیچ‌کدام از ۳۳ آگهی مدرک فنی و حرفه‌ای را شرط نکرده بودند؛ شرط‌ها مهارت بود: اکسل، تحلیل انحراف و حسابداری. پس کنار دوره، نمونه‌کار بساز. نمونه‌کار ساده: بودجه یک سال یک کسب‌وکار کوچک با سه سناریوی فروش و یک صفحه تحلیل انحراف.

هر سازمانی پیش از شروع سال باید بداند چقدر پول می‌آید، چقدر خرج می‌شود و کدام واحد سهم بیشتری می‌گیرد. کارشناس بودجه این عددها را از واحدها جمع می‌کند، با هم جور می‌کند و به شکل یک برنامه قابل تصویب درمی‌آورد. کار او با تصویب بودجه تمام نمی‌شود؛ در طول سال، خرج واقعی هر واحد را با سهمش مقایسه می‌کند و اگر فاصله زیاد شد، علت را پیدا می‌کند و به مدیر خبر می‌دهد.

این شغل در سه جای متفاوت دیده می‌شود و هر کدام زبان خودش را دارد:

• شرکت تولیدی یا خدماتی: بودجه فروش، تولید، خرید و هزینه‌های جاری و سرمایه‌ای شرکت. در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ صنایع تولیدی با ۱۰ آگهی و دارو با ۵ آگهی بیشترین سهم را داشتند.
• هلدینگ و شرکت سرمایه‌گذاری: تلفیق بودجه چند شرکت زیرمجموعه، آماده کردن گزارش برای مجمع و هیئت مدیره. سه آگهی کار بودجه را با «امور مجامع» در یک عنوان آورده بودند.
• دستگاه دولتی، دانشگاه و شهرداری: تکمیل فرم‌های بودجه پیشنهادی، دفاع از اعتبار درخواستی و پیگیری تخصیص. اسم رایج این پست «کارشناس برنامه و بودجه» است و قانون و آیین‌نامه، شکل کار را تعیین می‌کند.

عنوان شغل هم یکی نیست. در همان ۳۳ آگهی، ۱۱ عنوان «برنامه» یا «برنامه‌ریزی» را کنار بودجه داشتند، ۱۱ عنوان «گزارشات» یا «گزارشگری» را و دو عنوان «بهای تمام شده» را. یعنی کارفرما معمولا یک نفر می‌خواهد که هم بودجه بنویسد و هم گزارش ماهانه مدیریت را آماده کند.

سطح شغل: ۱۸ آگهی سطح کارشناس بودند، ۱۰ آگهی کارشناس ارشد و ۵ آگهی مدیر میانی. هیچ آگهی‌ای کارآموز یا دورکار نمی‌خواست و هر ۳۳ آگهی تمام وقت بودند.

مدرک: ۲۳ آگهی کمترین مدرک را کارشناسی گذاشته بودند و ۵ آگهی کارشناسی ارشد؛ ۵ آگهی مدرکی ننوشته بودند.

نرم‌افزار: بعد از اکسل، Word در ۱۳ آگهی، نرم‌افزار مالی راهکاران در ۹ آگهی و Power BI در ۸ آگهی آمده بود. SAP، SQL Server و Odoo هر کدام فقط یک بار دیده شدند. ۱۲ آگهی هم آشنایی با زبان انگلیسی خواسته بودند.

سابقه: از ۱۸ آگهی سطح کارشناس فقط ۴ آگهی عدد سابقه نوشته بودند: ۲، ۳ و دو بار ۵ سال. آگهی‌های کارشناس ارشد و مدیر ۴ تا ۱۰ سال سابقه می‌خواستند.

جنسیت و سن: ۲۸ آگهی گفته بودند جنسیت فرقی ندارد، ۳ آگهی فقط آقا، یک آگهی فقط خانم و یک آگهی ترجیحا آقا. ۲۳ آگهی سقف سن داشتند که بیشترینش ۴۰ سال (۹ آگهی) و ۳۵ سال (۶ آگهی) بود.

مزایا: بیمه درمان تکمیلی در ۲۹ آگهی، پاداش در ۲۰ آگهی و وام در ۱۹ آگهی نوشته شده بود.

هیئت وزیران در جلسه ۷ آبان ۱۴۰۴ آیین‌نامه استقرار تدریجی نظام بودجه‌ریزی و پرداخت مبتنی بر عملکرد در دستگاه‌های اجرایی را تصویب کرد. این آیین‌نامه اجرای بند الف ماده ۱۸ قانون برنامه هفتم پیشرفت است و در آبان همان سال ابلاغ شد.

منطق آن ساده است: دستگاه به جای اینکه بگوید پارسال چقدر خرج کردیم و امسال کمی بیشتر می‌خواهیم، باید بگوید چه خدمتی تحویل می‌دهد و هر واحد از آن خدمت چقدر تمام می‌شود. آیین‌نامه از دستگاه‌ها می‌خواهد قیمت تمام شده خروجی‌هایشان را حساب کنند، استهلاک ساختمان و تجهیزات را هم در آن بیاورند و شاخص‌های عملکرد را پایش و گزارش کنند.

برای کسی که می‌خواهد کارشناس بودجه دولتی شود، معنی‌اش این است:

• هزینه‌یابی و محاسبه بهای تمام شده دیگر فقط کار کارخانه نیست؛ در دانشگاه و بیمارستان دولتی هم لازم می‌شود.
• جدول بودجه باید به شاخص وصل باشد: تعداد دانشجو، تعداد خدمت، زمان انجام کار.
• کسی که اکسل و داده را خوب می‌شناسد و حسابداری دولتی هم بلد است، در این دستگاه‌ها کم پیدا می‌شود.

استقرار این نظام تدریجی است و آیین‌نامه برای دستگاه‌هایی که هنوز نمی‌توانند قیمت تمام شده را حساب کنند راه جدا گذاشته است. پس انتظار نداشته باش همه دستگاه‌ها از امروز با این روش کار کنند.

پیشنهاد آگهی‌ها: ۱۰ آگهی از ۳۳ آگهی عدد حقوق نوشته بودند. میانه کف و سقف همه آن‌ها ۴۵ تا ۶۰ میلیون تومان در ماه بود. در ۶ آگهی سطح کارشناس این بازه ۴۲٫۵ تا ۵۷٫۵ میلیون و در ۴ آگهی کارشناس ارشد ۵۵ تا ۸۰ میلیون تومان بود. پایین‌ترین پیشنهاد ۳۰ تا ۴۰ میلیون برای کارشناس بودجه و خزانه‌داری و بالاترین کف ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون برای کارشناس ارشد تلفیق بودجه در یک سازمان نفتی بود.

دریافتی واقعی: گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ برای بودجه عدد جدا ندارند. نزدیک‌ترین گروه، کارشناسان مالی و حسابداری است، چون واحد بودجه در بیشتر شرکت‌ها زیر معاونت مالی است و ۲۶ آگهی هم همین رشته را خواسته بودند. کارشناس این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴ میانه ۲۸ میلیون تومان خالص در ماه گرفته است و نیمه میانی ۲۲ تا ۳۵ میلیون. کارشناس ارشد همین گروه در تهران میانه ۴۴ میلیون گرفته است، با نیمه میانی ۳۵ تا ۵۴ میلیون. در شهرهای بزرگ دیگر، دریافتی کارشناس میانه ۲۰ میلیون بوده است.

درخواستی ۱۴۰۵: همین کارشناسان تهرانی برای ۱۴۰۵ میانه ۳۹ میلیون درخواست کرده‌اند و کارشناسان ارشد ۶۰ میلیون. فاصله دریافتی و درخواستی به خاطر تورم است؛ عدد آگهی‌ها هم به عدد درخواستی نزدیک‌تر است تا به دریافتی پارسال.

چه چیزی حقوق را بالا می‌برد: کار در هلدینگ یا صنعت نفت و دارو، تلفیق بودجه چند شرکت، تسلط به Power BI و مدل‌سازی در اکسل، و سابقه بستن چند دوره بودجه کامل. در بیشتر دستگاه‌های دولتی حقوق از قانون مدیریت خدمات کشوری و جدول‌های همان دستگاه پیروی می‌کند و آگهی‌ها نمی‌توانند معیار آن باشند.