کپی رایت چیست؟ قانون حق نشر در ایران و کار کارشناس حقوق نشر
شغلکپی رایت چیست؟ کپی رایت یا حق نشر، حق انحصاری کسی است که اثری را خلق کرده: فقط او یا کسی که از او اجازه گرفته میتواند کتاب، عکس، آهنگ یا نرم‌افزارش را منتشر، تکثیر، ترجمه یا اجرا کند. در ایران این حق از لحظه خلق اثر و بدون ثبت به وجود میآید و قانون آن از سال ۱۳۴۸ وجود دارد، ولی ایران عضو کنوانسیون برن نیست و برای همین کتاب‌های خارجی بدون اجازه ترجمه می‌شوند. این صفحه کپی رایت را ساده و ماده به ماده توضیح میدهد و بعد سراغ کسی می‌رود که در نشر هر روز با آن کار میکند: کارشناس حقوق نشر و مجوز.
چگونه کارشناس حقوق نشر شویم؟
رشته دانشگاهی با این نام نیست. بیشتر کسانی که این کار را می‌کنند ادبیات، حقوق، کتابداری یا یک زبان خارجی خوانده‌اند و کار را در خود نشر یاد گرفته‌اند. این قدم‌ها راه معمول است:
مسیر یادگیری کارشناس حقوق نشر
روی هر ایستگاه جاده بزن تا آن دوره را ببینی.
کل این مسیر را کجا بخوانم؟
در حال بارگذاری…
فقط چند دوره را می‌خواهی؟ روی هر ایستگاه جاده بزن و «صفحه‌ی کامل این دوره» را باز کن؛ آموزشگاه‌های همان یک دوره آنجا هستند.
- ۱
یک پایه درست انتخاب کن
ادبیات و زبان برای کار با متن و نویسنده، حقوق برای قرارداد و دعوا، و یک زبان خارجی برای خرید و فروش حق ترجمه. آگهی مدیر جذب اثر مدرک زبان و ادبیات خواسته بود و آگهی کارآموز حقوقی رشته حقوق.
- ۲
سه قانون را از متن اصلی بخوان
قانون ۱۳۴۸ فقط ۳۳ ماده دارد؛ با قانون ترجمه ۱۳۵۲ و قانون نرمافزار ۱۳۷۹ در چند ساعت خوانده میشود. بعد اصول کنوانسیون برن را یاد بگیر تا بدانی ناشر خارجی چه انتظاری دارد.
- ۳
مسیر یک کتاب را از نزدیک ببین
کار در یک نشر، حتی به‌عنوان کارمند اداری یا دستیار تولید، بهترین کلاس است: شابک، فیپا، سامانه ناشران، اصلاحیه و اعلام وصول را آنجا با پرونده واقعی یاد می‌گیری.
- ۴
یک قرارداد نشر را جزءبه‌جزء بشناس
مدت، قالب‌ها، سهم نویسنده، حق ترجمه و الکترونیک و شرط فسخ. یک نمونه قرارداد را با قانون مقایسه کن و ببین کجا از نویسنده یا ناشر بد حمایت میکند.
- ۵
به سمت حق نشر بین‌المللی یا دیجیتال برو
سطح بالای این کار فروش حق ترجمه کتاب ایرانی به ناشر خارجی، کار در آژانس ادبی یا تامین محتوا برای اپلیکیشن‌های کتاب است.
در جدول رسمی شهریه آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران برای ۱۴۰۵ هیچ دوره‌ای با عنوان حقوق نشر، کپی رایت یا مالکیت فکری نیست. نزدیک‌ترین دوره‌های نشر، «ویراستار مطبوعات و کتاب» با ۱۴۳ ساعت و سقف شهریه حدود ۵۴ میلیون تومان و «ویراستاری متون» با ۴۰ ساعت و حدود ۳ میلیون تومان است. دوره کوتاه هم که پیدا کنی، بپرس چند نمونه قرارداد و پرونده واقعی در آن بررسی میشود.
کپی رایت چیست به زبان ساده؟
فرض کن داستانی نوشته‌ای. کپی رایت یعنی تصمیم درباره اینکه این داستان کجا چاپ شود، چه کسی آن را به زبان دیگری ترجمه کند، از رویش فیلم ساخته شود یا نه و چه کسی از فروشش پول بگیرد، با توست. دیگران بدون اجازه تو حق ندارند آن را به نام خودشان یا حتی به نام تو منتشر کنند. همین حق برای عکاس، آهنگساز، نقاش، فیلم‌ساز و برنامه‌نویس هم هست. کلمه انگلیسی copyright یعنی «حق نسخه‌برداری» و در فارسی به آن حق تکثیر، حق نشر یا حق مؤلف هم می‌گویند.
دو بخش کپی رایت: حق مادی و حق معنوی
قانون ایران حق پدیدآورنده را دو بخش میکند. حق مادی یعنی حق نشر، پخش، عرضه، اجرا و پول درآوردن از اثر؛ این بخش را میشود فروخت یا به ناشر واگذار کرد، و ترجمه هم جزو همین حق است. حق معنوی یعنی اینکه نام پدیدآورنده روی اثر بماند و کسی آن را تغییر یا تحریف نکند؛ این بخش نه محدود به زمان است و نه قابل فروش. برای همین نویسنده‌ای که حق نشر کتابش را به ناشر داده، هنوز میتواند جلوی حذف نامش را بگیرد.
برای کپی رایت باید جایی ثبت‌نام کرد؟
نه. هم در قانون ایران و هم در کنوانسیون برن، حق از لحظه خلق اثر به وجود میآید. ماده ۲۱ قانون ایران می‌گوید پدیدآورندگان «می‌توانند» اثرشان را ثبت کنند؛ ثبت اختیاری است و فقط سند تاریخ و مالکیت را محکم‌تر میکند. علامت © هم شرط حمایت نیست؛ در آمریکا از سال ۱۹۸۹ اختیاری شده و بیشتر یک یادآوری است که اثر صاحب دارد.
«حق کپی رایت محفوظ است» یعنی چه؟
یعنی صاحب اثر اجازه نسخه‌برداری و انتشار دوباره را به کسی نداده است. اگر بخواهی از آن اثر استفاده کنی، جز در استثناهای قانون مثل نقل قول کوتاه با ذکر منبع، باید از صاحبش اجازه بگیری.
قانون کپی رایت در ایران: کدام اثر، چند سال؟
در ایران یک «قانون کپی رایت» واحد نیست؛ سه قانون جدا این کار را می‌کنند. قانون مالکیت صنعتی ۱۴۰۳ هم که زیاد شنیده میشود، درباره اختراع، طرح صنعتی و علامت تجاری است، نه کتاب و آهنگ.
| قانون | از چه چیزی حمایت میکند | مدت حمایت | مجازات تخلف |
|---|---|---|---|
| قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، ۱۳۴۸ | کتاب و هر نوشته، شعر و ترانه، اثر صوتی و تصویری، موسیقی، نقاشی و طرح، مجسمه، معماری، عکس ابتکاری و صنایع دستی؛ و عنوان اثر | ۵۰ سال پس از مرگ پدیدآورنده (اصلاحیه ۱۳۸۹)؛ فیلم، عکس و اثر متعلق به شخص حقوقی ۳۰ سال از انتشار | انتشار اثر دیگری به نام خود: ۶ ماه تا ۳ سال حبس (ماده ۲۳) |
| قانون ترجمه و تکثیر کتب و نشریات و آثار صوتی، ۱۳۵۲ | ترجمه، یعنی کار مترجم؛ و ممنوعیت افست و تکثیر کتاب و نوار بدون اجازه | ۳۰ سال پس از مرگ مترجم | ۳ ماه تا یک سال حبس و جبران خسارت |
| قانون حمایت از پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای، ۱۳۷۹ | برنامه و نرمافزار | ۳۰ سال از تاریخ تولید | برای شکایت، تایید فنی شورای عالی انفورماتیک لازم است |
| قانون حمایت از مالکیت صنعتی، ۱۴۰۳ | اختراع، طرح صنعتی و علامت تجاری | جدا از کپی رایت | جدا از کپی رایت |
چرا قانون کپی رایت در ایران برای کتاب خارجی اجرا نمی‌شود؟
پرسش «چرا قانون کپی رایت در ایران نیست» از اینجا میآید که قانون هست، ولی فقط از اثرهای داخلی حمایت میکند. این چهار نکته ماجرا را روشن میکند:
حمایت فقط از اثری که اول در ایران منتشر شده
ماده ۲۲ قانون ۱۳۴۸ حق مادی را فقط برای اثری حفظ میکند که برای نخستین بار در ایران چاپ یا پخش شده باشد. ماده ۶ قانون ۱۳۵۲ هم حمایت از اتباع کشورهای دیگر را به وجود عهدنامه یا معامله متقابل گره زده است.
ایران عضو برن نیست
ایران از ۱۳۸۰ عضو سازمان جهانی مالکیت فکری است و به معاهده‌های مالکیت صنعتی مثل کنوانسیون پاریس پیوسته، ولی در فهرست ۱۸۲ عضو کنوانسیون برن و در معاهده کپی رایت این سازمان نیست. برای همین ترجمه کتاب خارجی بدون اجازه در ایران جرم نیست؛ نه چون قانونی آن را آزاد کرده، بلکه چون چیزی از نویسنده خارجی حمایت نمی‌کند.
نتیجه برای خواننده و ناشر
از یک کتاب پرفروش خارجی گاهی چند ترجمه هم‌زمان چاپ میشود. بعضی ناشران ایرانی با این حال حق ترجمه را داوطلبانه از ناشر خارجی میخرند تا ترجمه‌شان تنها نسخه مجاز باشد. خود مترجم ایرانی اما در برابر کپی شدن ترجمه‌اش حمایت میشود.
نتیجه برای نویسنده ایرانی
اثر ایرانی هم در کشورهای دیگر به‌طور خودکار حمایت نمی‌شود. برای همین وقتی ناشری خارجی کتاب ایرانی را ترجمه میکند، قرارداد حق نشر جداگانه امضا میشود؛ همان کاری که کارشناس حقوق نشر انجام میدهد.
کپی رایت با کپی رایتینگ، شابک و مجوز ارشاد چه فرقی دارد؟
این‌ها در جست‌وجوها و حتی در آگهیهای استخدام با هم قاطی می‌شوند. در یکی از آگهیهای تولید محتوای مهر ۱۴۰۵، «نگارش کپی رایت» به معنی نوشتن متن تبلیغاتی آمده بود.
| اصطلاح | یعنی چه | چه کسی میدهد یا انجام میدهد |
|---|---|---|
| کپی رایت (copyright) | حق انحصاری صاحب اثر بر انتشار و تکثیر آن | خود قانون، از لحظه خلق اثر؛ ثبت اختیاری است |
| کپی رایتینگ (copywriting) | نوشتن متن تبلیغاتی و فروش؛ یک شغل در بازاریابی است و ربطی به حق نشر ندارد | کپی رایتر |
| شابک (ISBN) | شماره شناسایی بین‌المللی هر کتاب؛ نشان مالکیت نیست | خانه کتاب و ادبیات ایران، به درخواست ناشر |
| فیپا | فهرست‌نویسی پیش از انتشار که در صفحه شناسنامه کتاب چاپ میشود | کتابخانه ملی، رایگان، از راه سامانه ناشران |
| مجوز پیش از چاپ و اعلام وصول | اجازه چاپ و سپس اجازه پخش کتاب در ایران | وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی |
| ثبت اثر | سند رسمی اینکه اثر در چه تاریخی و به نام چه کسی ثبت شده؛ حق را ایجاد نمی‌کند | مرکزهایی که وزارت فرهنگ اعلام کرده؛ برای نرمافزار، شورای عالی انفورماتیک |
| علامت تجاری | نام و نشان یک برند؛ عنوان کتاب یا نام کانال را گاهی از این راه هم حفظ می‌کنند | اداره مالکیت صنعتی، طبق قانون ۱۴۰۳ |
کارشناس حقوق نشر و مجوز کیست و کجا کار میکند؟
کارشناس حقوق نشر کسی است که در یک نشر، آژانس ادبی یا شرکت محتوا کارهای قانونی هر اثر را پیش می‌برد: قرارداد با نویسنده و مترجم، گرفتن شابک و فیپا و مجوز، رسیدگی به اصلاحیه‌ها، خرید و فروش حق ترجمه و حق نشر دیجیتال و پیگیری نسخه‌های غیرمجاز. برای دیدن بازار واقعی، ۳۷۱ آگهی فعال با کلیدواژه‌های کپی رایت، حقوق نشر، مجوز، انتشارات و مالکیت فکری در کل ایران و ۱۶ آگهی انتشارات در تهران، همه در مهر ۱۴۰۵، یکی‌یکی خوانده شد.
یعنی این شغل در ایران بیشتر یک «کار» است تا یک «عنوان». در ۱۲۰ آگهی صنعت نشر، ۳۵ آگهی فروش و بازرگانی، ۳۳ آگهی اداری و خدماتی، ۱۸ آگهی محتوا و رسانه، ۱۴ آگهی حسابداری، ۱۴ آگهی گرافیک و صفحه‌آرایی و ۴ آگهی ویراستاری بود. کار حقوق نشر لای همین عنوان‌ها پیدا میشود:
- کارمند اداری نشر: آگهی یک انتشارات در محدوده انقلاب تهران دو سال سابقه و تسلط به «سامانه‌های ثبت کتاب» خواسته بود، با بیمه و کارت پایان خدمت. این همان کار روزمره ثبت کتاب، شابک و مجوز است.
- مدیر جذب اثر: یک ناشر بزرگ کتاب‌های آموزشی کسی را می‌خواست که با نویسندگان «درباره سفارش تالیف، خرید اثر یا انعقاد قرارداد همکاری» مذاکره کند و با «حقوق مولف و قراردادهای نشر» آشنا باشد؛ با مدرک کارشناسی زبان و ادبیات.
- کارآموز حقوقی: یک هلدینگ نشر از دانشجویان و فارغ‌التحصیلان حقوق برای خلاصه کردن قراردادها و پیگیری مهلت‌های حقوقی دعوت کرده بود.
- فروش بین‌الملل و لایسنس: یک استودیوی کمیک برای فروش حق انتشار و لایسنس شخصیت‌هایش به ناشران و پلتفرم‌های خارجی کارشناس صادرات می‌خواست، با انگلیسی و ترجیحا عربی یا ترکی. یک ناشر بزرگ دیگر هم برای فروش بین‌الملل تسلط سطح C1 به یکی از زبان‌های انگلیسی، عربی، روسی، ترکی، ارمنی، کردی یا دری خواسته بود.
بیرون از نشر هم کپی‌رایت مهارتی است که آگهی‌ها می‌خواهند: مدیر کانال یوتیوب برای «پیشگیری از کلیم و استرایک»، تدوینگر برای «آشنایی با مبانی کپی‌رایت موسیقی و تصویر و کتابخانه‌های محتوای آزاد» و ادمین اینستاگرام برای رعایت قوانین پلتفرم.
از قرارداد تا کتابفروشی: کار روزانه کارشناس حقوق نشر
هر کتاب در ایران پیش از رسیدن به کتابفروشی چند مرحله قانونی دارد. در نشر کوچک همه را خود ناشر انجام میدهد و در نشر بزرگ کارشناس حقوق نشر و مجوز.
- ۱
قرارداد با نویسنده یا مترجم
روشن میشود کدام حق مادی، برای چه مدت و در چه قالبی به ناشر می‌رسد: کتاب چاپی، الکترونیک، صوتی یا ترجمه. اگر قرارداد مدت را نگوید، قانون می‌گوید ناشر تا ۳۰ سال پس از واگذاری میتواند از حق استفاده کند. برای اثر سفارشی هم حق مادی تا ۳۰ سال با سفارش‌دهنده است، مگر اینکه کمتر توافق شده باشد.
- ۲
اگر کتاب ترجمه است، حق ترجمه
برای کتاب خارجی قانون ایران اجازه ناشر خارجی را لازم نمیداند، ولی ناشرانی که می‌خواهند تنها نسخه مجاز را داشته باشند، حق ترجمه را از ناشر یا آژانس خارجی میخرند و این قرارداد هم از کارهای همین کارشناس است.
- ۳
شابک از خانه کتاب
هر کتاب پیش از ثبت در سامانه، شماره شابک خود را از خانه کتاب و ادبیات ایران می‌گیرد.
- ۴
فیپا از کتابخانه ملی
درخواست فقط از راه سامانه جامع امور ناشران فرستاده میشود و رایگان است. کتابخانه ملی برای چاپ اول حداکثر ۱۰ روز کاری، برای تجدید چاپ ۳ روز و برای کتابی که پیش‌تر ناشر دیگری چاپ کرده ۵ روز وقت دارد.
- ۵
ثبت در سامانه و مجوز پیش از چاپ
کتاب در سامانه ثبت و برای بررسی فرستاده میشود. در ۱۴۰۴ ثبت هر اثر به‌طور میانگین کمتر از ۲۴ ساعت طول کشید و حدود ۶۰ درصد مجوزها در کمتر از دو روز صادر شد.
- ۶
اصلاحیه، اگر برگشت خورد
در ۱۴۰۴، ۹٫۸ درصد کتاب‌ها مشروط به اصلاح شدند و ۰٫۶ درصد مجوز نگرفتند. بررسی اصلاحات از هفت روز به سه روز رسیده است. کارشناس اصلاحیه را با نویسنده و ویراستار هماهنگ میکند و دوباره می‌فرستد.
- ۷
چاپ و اعلام وصول
بعد از چاپ، مجوز پخش یا اعلام وصول گرفته میشود. وزارت فرهنگ در شهریور ۱۴۰۴ اعلام کرد فرستادن نسخه چاپی به وزارتخانه حذف میشود و فایل کتاب پیش از چاپ بارگذاری میشود؛ نسخه‌ها همچنان به کتابخانه ملی می‌رود.
- ۸
حق نشر الکترونیک و صوتی
برای عرضه در اپلیکیشن‌های کتاب، قرارداد جداگانه با پلتفرم بسته میشود و سهم ناشر و نویسنده از هر فروش مشخص میشود.
- ۹
پیگیری نسخه‌های غیرمجاز
اگر کتاب افست شد یا فایلش در کانال‌ها پخش شد، شکایت با صاحب حق است. دادگاه میتواند دستور جمع‌آوری نسخه‌ها را بدهد.
حقوق کارشناس حقوق نشر و مجوز چقدر است؟
برای این شغل گزارش حقوق جداگانه‌ای منتشر نمی‌شود و آگهیهای آن هم رقم نداشتند. نزدیک‌ترین گروه در گزارش‌های معتبر حقوق، گروه «حقوقی» است که کارشناس حقوقی و مدیر امور قراردادها را در بر می‌گیرد. برای سمت ویراستاری و محتوای نشر، گروه تولید محتوا و نویسندگی را هم کنارش آورده‌ایم.
ماهانه و خالص، سراسر کشور، سطح کارشناس، ۱۴۰۴. این عدد مربوط به کلِ گروه ویرایش و نشر است، نه یک عنوان شغلی خاص.
سالانه و ناخالص، عددِ میانه و بازه‌ی نیمه‌ی میانیِ بازار. شغلِ متناظر: Business Operations Specialists, All Other. منبع: اداره‌ی آمار کار آمریکا (۲۰۲۵) و Job Bank کانادا (۲۰۲۵).
| گروه، سطح و شهر | دریافتی پایان ۱۴۰۴ | درخواستی ۱۴۰۵ |
|---|---|---|
| حقوقی، کارشناس، تهران | ۲۸ (۲۱ تا ۳۴) | ۳۸ (۳۰ تا ۴۹) |
| حقوقی، کارشناس ارشد، تهران | ۴۰ (۳۱ تا ۵۲) | ۶۰ (۴۸ تا ۷۸) |
| حقوقی، مدیر، تهران | ۶۸ (۴۴ تا ۹۱) | ۹۴ (۶۲ تا ۱۲۶) |
| حقوقی، کارشناس، شهرهای بزرگ | ۲۳ (۱۸ تا ۳۱) | ۳۳ (۲۵ تا ۴۵) |
| تولید محتوا و نویسندگی، کارشناس، کل کشور | ۲۲ (۱۷ تا ۲۸) | ۳۰ |
شروع کار در نشر معمولا پایین‌تر از این جدول است. در آگهیهای کارمند اداری انتشارات در تهران در مهر ۱۴۰۵، رقم‌هایی مثل «پایه وزارت کار» و ۱۲ تا ۱۴ میلیون تومان دیده می‌شد. کسی که قرارداد و حقوق مؤلف را واقعا بلد است و به یک زبان خارجی مسلط است، به سمت مدیر قراردادها یا فروش بین‌الملل می‌رود و به ردیف‌های بالای جدول نزدیک میشود.
درآمد به چه چیزی بستگی دارد؟
- اندازه نشر: نشرهای کمک‌آموزشی و ناشرهای بزرگ برای این کار آدم جداگانه دارند؛ نشر کوچک آن را به مدیر یا کارمند اداری می‌سپارد.
- زبان خارجی: فروش حق ترجمه و لایسنس به ناشر خارجی بدون زبان ممکن نیست و این جایگاه‌ها بیشتر می‌پردازند.
- مدرک حقوق: کسی که حقوق خوانده میتواند در دعوای حق نشر و نوشتن قرارداد هم کار کند.
حقوق این کار در خارج
عدد زیر به یک گروه کلی کارشناسان کسب‌وکار در آمریکا تعلق دارد، نه فقط کارشناس حقوق نشر، و سالانه و ناخالص است. در انگلستان، طبق راهنماهای شغلی آنجا در ۱۴۰۴، دستیار بخش رایت سالانه ۲۲ تا ۲۵ هزار پوند، مدیر رایت ۳۸ تا ۴۵ هزار و رئیس بخش رایت ۵۵ تا ۷۵ هزار پوند می‌گیرد. این کار آنجا بیشتر به زبان خارجی و سفر به نمایشگاه‌های کتاب بسته است، و دانستن قانون ایران به‌تنهایی برای کار در خارج کافی نیست.
دوره نشر یا حقوق مؤلف برگزار می‌کنید؟
اگر در کلاس شما هنرجو یک قرارداد نشر واقعی را می‌خواند، مسیر شابک و فیپا و مجوز را روی پرونده‌ای واقعی طی میکند و مدرس خودش سال‌ها در نشر یا دعوای حق مؤلف کار کرده، از شما دعوت می‌کنیم در راه تا کار ثبت‌نام کنید. همه آموزشگاه‌ها پیش از نمایش بررسی می‌شوند.
- ثبت‌نام آنلاین با موبایل و مشخصات آموزشگاه
- بررسی درخواست به‌وسیله تیم راه تا کار
- پس از پذیرش، صفحه آموزشگاه و امکان افزودن دوره‌ها
- بررسی هر دوره پیش از نمایش در سایت
ثبت‌نام رایگان است و درخواست شما بررسی میشود.
خرید و فروش حق نشر: آژانس ادبی، طرح گرنت و کتاب دیجیتال
سطح بالای این شغل جایی است که حق نشر خرید و فروش میشود. سه جای اصلی آن در ایران:
آژانس‌های ادبی
آژانس ادبی به وکالت از نویسنده، ناشر، تصویرگر و مترجم، اثر را به ناشران خارجی عرضه و درباره حق ترجمه آن مذاکره میکند. آژانس‌های ایرانی بیشتر در نمایشگاه‌های کتاب کشورهای دیگر حاضر می‌شوند و بخش بزرگ حق‌هایی که فروخته‌اند مربوط به کتاب کودک و نوجوان بوده است. مدیران همین آژانس‌ها بی‌اعتمادی ناشران خارجی را یکی از مانع‌های اصلی گفته‌اند، چون ایران عضو برن نیست.
طرح گرنت
وزارت فرهنگ و ارشاد به ناشر خارجی که کتاب ایرانی را ترجمه کند کمک‌هزینه میدهد؛ در ۱۴۰۱ سقف آن هزار یورو برای کتاب کودک و ۳٬۵۰۰ یورو برای کتاب بزرگسال اعلام شد. شرط آن قرارداد حق نشر با صاحب اثر ایرانی است. تعداد کتاب‌های حمایت‌شده از ۸۰ عنوان در ۱۳۹۶ به ۴۳ در ۱۳۹۷، ۶۹ در ۱۳۹۸، ۲۱ در ۱۳۹۹، ۳۱ در ۱۴۰۰ و ۲۵ در ۱۴۰۱ رسید، روی هم ۲۶۹ کتاب از ۵۸ ناشر خارجی، و ۶۰ تا ۷۰ درصد آنها کتاب کودک بود. هدف ۱۴۰۳، ۲۰۰ کتاب اعلام شد؛ در همان زمان گفته شد دو سال بود این طرح بودجه جداگانه نگرفته است.
کتاب الکترونیک و صوتی
تا ۱۴۰۲ حدود ۱٫۷۷ میلیون عنوان کتاب در ایران شابک گرفته بود، ولی فقط حدود ۱۰۰ هزار کتاب الکترونیک وجود داشت. در نظرسنجی ۱۴۰۰، ۷۶ درصد ناشران کتاب الکترونیک تولید نمی‌کردند و بیش از ۸۹ درصد کتاب صوتی نداشتند؛ یکی از دلیل‌هایی که خودشان گفتند رعایت نشدن حق نشر این قالب‌ها بود. هر کتابی که به اپلیکیشن می‌رسد یک قرارداد حق نشر دیجیتال پشتش دارد و این بازار هنوز جای رشد دارد.
نسخه‌های غیرمجاز
در آذر ۱۴۰۴، ناشران پخش کتاب افست در پیاده‌روهای خیابان انقلاب تهران را از دغدغه‌های اصلی خود گفتند و یکی از آنها از کانالی در تلگرام خبر داد که ۲۲ هزار عنوان کتاب را بدون اجازه عرضه می‌کرد. پیگیری این پرونده‌ها، از جمع کردن مدرک تا شکایت، بخشی از کار کارشناس حقوق نشر است.
کار حقوق نشر به شخصیت تو میآید؟
این‌ها ترجیح‌اند، نه استعداد. قانون و روال سامانه‌ها را میشود یاد گرفت؛ سوال این است که از این نوع کار لذت می‌بری یا نه.
بیشتر مناسب کسی است که
- کتاب را دوست دارد ولی بیشتر از نوشتن، به پشت‌صحنه انتشار علاقه دارد
- متن قانون و قرارداد را با حوصله و جزءبه‌جزء می‌خواند
- میتواند با نویسنده، ویراستار و اداره دولتی هم‌زمان کار کند
- از مذاکره و رسیدن به توافق خسته نمی‌شود
- پرونده‌ها و مهلت‌ها را مرتب نگه می‌دارد
سختی‌هایش
- عنوان شغلی مشخصی ندارد و راه ورودش از کارهای دیگر نشر است
- حقوق شروع در نشرهای کوچک پایین است
- اصلاحیه‌ها و رفت‌وبرگشت با سامانه و ممیزی
- حق نشر کتاب خارجی در ایران حمایت قانونی ندارد و کار به اعتماد بسته است
این شغل در یک نگاه
تست راه تا کار نشان میدهد علاقه‌ها و شخصیتت چقدر به کار در نشر، ویراستاری و شغل‌های نزدیکش نزدیک است.
شروع تستسوالهای رایج درباره کپی رایت و کارشناس حقوق نشر
کپی رایت یعنی چه؟ یک جواب کوتاه برای تحقیق مدرسه
کپی رایت یا حق تکثیر یعنی کسی که اثری مثل کتاب، شعر، عکس، آهنگ یا نرمافزار را خلق کرده، حق دارد تصمیم بگیرد چه کسی و چطور آن را منتشر، تکثیر یا ترجمه کند. در ایران این حق را قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، مصوب ۱۳۴۸، حفظ میکند.
حق کپی رایت چند سال است؟
در ایران حق مادی تا ۵۰ سال پس از مرگ پدیدآورنده باقی است؛ برای اثر مشترک ۵۰ سال پس از مرگ آخرین نفر. فیلم، عکس و اثری که مال یک شرکت است ۳۰ سال از انتشار، ترجمه ۳۰ سال پس از مرگ مترجم و نرمافزار ۳۰ سال از تولید حمایت میشود. در اروپا و آمریکا این مدت برای بیشتر آثار ۷۰ سال پس از مرگ است.
ثبت کپی رایت در ایران چطور است و لازم است؟
لازم نیست؛ حق از لحظه خلق اثر به وجود میآید و ثبت فقط سند تاریخ و مالکیت است. قانون اجازه ثبت در مرکزهایی را میدهد که وزارت فرهنگ اعلام میکند. نرمافزار فرق دارد: برای شکایت از کپی غیرمجاز آن، تایید فنی شورای عالی انفورماتیک لازم است.
کپی رایت کتاب خارجی در ایران رعایت میشود؟
قانون ایران آن را الزامی نمیداند، چون ایران عضو کنوانسیون برن نیست و قانون فقط از اثری حمایت میکند که اول در ایران منتشر شده باشد. بعضی ناشران حق ترجمه را داوطلبانه از ناشر خارجی میخرند، ولی ترجمه دیگری از همان کتاب هم میتواند منتشر شود.
کپی رایت با کپی رایتینگ فرق دارد؟
کاملا. کپی رایت حق قانونی صاحب اثر است و کپی رایتینگ نوشتن متن تبلیغاتی. کپی رایتر در بازاریابی کار میکند و کارشناس حقوق نشر در نشر و قرارداد. حتی آگهیهای استخدام گاهی این دو را با هم اشتباه می‌گیرند.
نقل قول از یک کتاب یا استفاده از عکس دیگران مجاز است؟
نقل از اثر منتشرشده برای مقصد ادبی، علمی، آموزشی یا نقد، با ذکر منبع و در حد متعارف مجاز است (ماده ۷). نسخه‌برداری برای استفاده شخصی و غیرتجاری هم مجاز است، ولی انتشار عکس یا متن کامل کسی دیگر، حتی با ذکر نام او، اجازه می‌خواهد.
علامت © را چطور بگذارم و چه فایدهای دارد؟
علامت © معمولا با سال انتشار و نام صاحب حق میآید، مثل «© ۱۴۰۵ نام تو». حمایت قانونی به این علامت بسته نیست، ولی به دیگران یادآوری میکند که اثر صاحب دارد. در ویندوز با نگه داشتن Alt و زدن ۰۱۶۹ و در مک با Option و G تایپ میشود.
رعایت نکردن کپی رایت در ایران پیگرد قانونی دارد؟
بله، برای اثرهایی که قانون ایران از آنها حمایت میکند. انتشار اثر دیگری به نام خود ۶ ماه تا ۳ سال حبس دارد و تغییر یا حذف نام پدیدآورنده ۳ ماه تا یک سال. پیگیری با شکایت صاحب حق شروع میشود و با گذشت او متوقف میشود.
حکم شرعی کپی رایت چیست؟
این صفحه درباره قانون است، نه حکم شرعی. نظر مراجع تقلید را از دفتر یا سایت رسمی مرجع خودت بپرس؛ قانون ایران، جدا از آن، برای اثرهای داخلی ضمانت اجرایی دارد.
برای کارشناس حقوق نشر شدن چه رشتهای بخوانم؟
رشتهای با این نام نیست. ادبیات و زبان، حقوق، کتابداری یا یک زبان خارجی پایه خوبی است. در آگهیهای مهر ۱۴۰۵ یک جایگاه جذب اثر مدرک زبان و ادبیات و یک کارآموزی حقوقی رشته حقوق خواسته بود؛ بقیه کار در خود نشر یاد گرفته میشود.
کار در نشر به تو میآید؟ تست بده
تست راه تا کار چند دقیقه طول می‌کشد و نشان میدهد کار با کتاب، قانون و قرارداد چقدر با علاقه‌ها و شخصیت تو جور است و کدام شغل‌های نزدیک هم به تو می‌آیند.
شروع تستسوالی درباره کارشناس حقوق نشر و مجوز دارید؟
سوالتان را بپرسید. جواب را همین‌جا می‌نویسیم تا به کار بقیه هم بیاید.