تولید کتاب: از فایل نهایی تا چاپ، مجوزها، هزینه‌ها و کار کارشناس تولید نشر

راه رسمی یک‌جا وجود ندارد. کسی که از صفحه‌آرایی شروع کرده، با دوره ۲۱۲ ساعتی «صفحه آرا یا صفحه بند» فنی و حرفه‌ای و چند ماه کار کنار دفتر فنی یک چاپخانه، زبان مشترک با لیتوگرافی و چاپخانه را یاد می‌گیرد. کسی که از کار اداری انتشارات آمده، سامانه‌ها را می‌شناسد و باید کاغذ، چاپ و صحافی را در عمل ببیند.

آنچه کارفرماها در آگهی‌ها نوشته‌اند همین ترکیب را نشان می‌دهد: «مسلط به سامانه های ثبت کتاب»، ورد و اکسل، آشنایی با فتوشاپ یا ایلاستریتور و «اصول اولیه چاپ»، و برای سطح بالا «تسلط کامل با فرایند‌های تالیف، پژوهش، چاپ و نشر». سابقه دو تا سه سال در یک انتشارات یا چاپخانه بیشتر از مدرک دیده می‌شود.

ترتیب پیشنهادی: اول یک دوره کوتاه فرایند نشر و کار با سامانه ناشران، بعد صفحه‌آرایی و آماده کردن فایل چاپ، و همزمان چند ماه کار در دفتر فنی یا لیتوگرافی. برآورد هزینه و کنترل کیفیت چاپ را بیشتر در کار یاد می‌گیری تا در کلاس.

در یک انتشارات، کار هر کتاب دو نیمه دارد. نیمه اول با متن سروکار دارد: انتخاب اثر، قرارداد، ویرایش و صفحه‌آرایی. نیمه دوم با کاغذ، مرکب، دستگاه و اداره: همان چیزی که ناشران به آن «تولید» می‌گویند. کارشناس تولید نشر از جایی وارد می‌شود که فایل صفحه‌آرایی‌شده و طرح جلد نهایی شده‌اند، و تا روزی که کتاب از صحافی بیرون می‌آید و برای پخش آماده است، پیگیر کار است.

کار روزانه او بیشتر از هر چیز هماهنگی است:

• پرونده اداری کتاب: درخواست شابک، ثبت اثر و درخواست فیپا در سامانه ناشران، پیگیری مجوز پیش از چاپ و جواب دادن به اصلاحیه‌ها.
• مشخصات فنی: قطع، تعداد صفحه، نوع و گرماژ کاغذ، رنگ متن و جلد، نوع صحافی و تیراژ؛ معمولا با مدیر انتشارات و گاهی با نویسنده.
• قیمت گرفتن و خرید: استعلام از لیتوگرافی، چاپخانه و صحافی، خرید کاغذ یا سپردن آن به چاپخانه و مقایسه پیشنهادها.
• کنترل کیفیت: دیدن نمونه چاپی پیش از تیراژ، کنترل رنگ جلد، صفحه‌های جابه‌جا، برش و چسب، و برگرداندن کار معیوب.
• زمان‌بندی: این‌که کتاب برای نمایشگاه، شروع سال تحصیلی یا یک مناسبت به موقع برسد.

در انتشارات کوچک همین کارها را مدیر انتشارات یا یک کارمند اداری انجام می‌دهد و عنوان جدا ندارد. در ناشران آموزشی و کمک‌درسی که صدها عنوان در سال دارند، عنوان‌هایی مثل «کارشناس تولید»، «مدیر فنی» یا «ناظر چاپ» دیده می‌شود. چاپخانه‌ها هم در «دفتر فنی» خود کسی را دارند که همین مسیر را از طرف چاپخانه پیش می‌برد.

برای نویسنده‌ای که می‌خواهد کتابش را خودش چاپ کند هم دانستن این مسیر لازم است. یا ناشر کار تولید را انجام می‌دهد و هزینه را در قرارداد می‌آورد، یا نویسنده به عنوان «ناشر مؤلف» همه مرحله‌ها را خودش یا با یک مرکز خدمات چاپ پیش می‌برد.

1. شابک: ناشر از سامانه خانه کتاب و ادبیات ایران برای هر عنوان شابک می‌گیرد. شابک شماره شناسایی کتاب است و بدون آن درخواست فیپا ثبت نمی‌شود.
2. ثبت اثر در سامانه جامع امور ناشران: میانگین این مرحله پیش‌تر حدود ۴ روز بود و در سال ۱۴۰۴ به کمتر از ۲۴ ساعت رسید.
3. فیپا: درخواست مستقیم به کتابخانه ملی پذیرفته نمی‌شود و از همان سامانه ناشران می‌رود. فیپا رایگان است. برای تجدید چاپ ۳ روز کاری، برای کتابی که قبلا ناشر دیگری چاپ کرده ۵ روز کاری و برای چاپ نخست حداکثر ۱۰ روز کاری طول می‌کشد.
4. مجوز پیش از چاپ: در ۱۴۰۴، ۱۲۰٬۹۲۴ مجوز پیش از چاپ صادر شد و حدود ۶۰ درصد آن، یعنی کتاب‌های علمی و دانشگاهی، کمک‌آموزشی، دانشنامه‌ها و تجدید چاپ‌ها، کمتر از ۲ روز گرفت. بررسی اصلاحیه هم از ۷ روز به ۳ روز کم شد.
5. بارگذاری نسخه الکترونیک: در شهریور ۱۴۰۴ اعلام شد ارسال نسخه چاپی کتاب به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دیگر لازم نیست و ناشر باید نسخه الکترونیک را پیش از تحویل به چاپخانه در سامانه بارگذاری کند.
6. زینک، چاپ و صحافی: لیتوگرافی یا دفتر فنی چاپخانه از فایل نهایی زینک می‌سازد، چاپخانه فرم‌ها را چاپ می‌کند و صحافی آن‌ها را تا، ترتیب، دوخت یا چسب و جلد می‌کند. کارشناس تولید نمونه اول را می‌بیند و بعد اجازه تیراژ می‌دهد.
7. اعلام وصول: با ثبت اعلام وصول کتاب اجازه پخش دارد. در ۱۴۰۴، ۱۱۶٬۸۲۲ مجوز اعلام وصول و چاپ صادر شد که ۷۷٬۵۸۰ عنوان آن چاپ اول بود.

یعنی اگر فایل نهایی بی‌اشکال باشد، کار اداری یک کتاب چاپ اول معمولا در کمتر از دو هفته تمام می‌شود و بیشتر زمان صرف نوبت چاپخانه و صحافی می‌شود. اگر کتاب برای اصلاح برگردد، چند روز دیگر هم اضافه می‌شود. در ۱۴۰۴، ۹٫۸ درصد آثار برای اصلاح برگشت خوردند و فقط ۰٫۶ درصد مجوز نگرفتند.

در گزارش ۲۴ مهر ۱۴۰۵ از بازار کاغذ تهران، هر بند کاغذ تحریر ۷۰ گرمی در قطع ۷۰ در ۱۰۰ حدود ۸٫۶ میلیون تومان و در قطع ۶۰ در ۹۰ حدود ۷٫۶ میلیون تومان بود؛ حدود ۱ میلیون تومان کمتر از چند روز پیش از آن. کاغذ ۸۰ گرمی ۱۰٫۸ و ۹٫۸ میلیون تومان بود. هر کیلو مرکب مشکی تحریر ایرانی حدود ۱٫۱۸ میلیون، مرکب رنگی تحریر ۱٫۵۲۵ میلیون، چسب گرم صحافی ۶۲۰ هزار و هر کیلو مقوای ایندربرد برای جلد حدود ۵۰۰ هزار تومان قیمت داشت.

چاپ دیجیتال یا افست؟

این تصمیم هم با کارشناس تولید است. چاپ دیجیتال زینک و تنظیم دستگاه نمی‌خواهد؛ هزینه شروع کم است اما هر نسخه گران‌تر درمی‌آید. برای ۵۰ تا چند صد نسخه، کتاب تک‌نسخه، نمونه برای داوری یا جشنواره و تجدید چاپ کم‌تیراژ مناسب است. در افست، ساختن زینک و آماده کردن دستگاه هزینه ثابت دارد؛ هرچه تیراژ بالاتر برود، سهم این هزینه در هر جلد کمتر می‌شود. بسیاری از ناشران چاپ اول را کم‌تیراژ می‌زنند و اگر فروش رفت، چاپ بعدی را با تیراژ بالاتر انجام می‌دهند.

میانگین شمارگان کتاب‌های منتشرشده در آذر ۱۴۰۳ ۹۹۶ نسخه بود. یعنی بخش بزرگی از کتاب‌ها در مرز میان این دو روش چاپ می‌شوند و انتخاب درست، فرق زیادی در قیمت تمام‌شده می‌سازد.

عددهای دیگری هم قیمت را عوض می‌کنند: قطع کتاب و این‌که روی فرم کاغذ چقدر دورریز دارد، رنگی یا تک‌رنگ بودن صفحه‌ها، جلد شومیز یا سخت، سلفون و طلاکوب. برای همین قیمت‌هایی که سایت‌های چاپ برای «کتاب ۱۰۰ یا ۲۰۰ صفحه‌ای» می‌گذارند فقط تخمین اولیه است و قیمت واقعی با مشخصات کامل گرفته می‌شود.

از ۲۶۵ آگهی که شرکت‌های نشر، چاپ و کتاب در سایت کاریابی گذاشته بودند، ۱۴۴ آگهی فروش، بازاریابی، محتوا، حسابداری، پشتیبانی یا انبار بود. عنوان «کارشناس تولید نشر» در هیچ آگهی دیده نشد؛ کار تولید با نام‌های دیگر آمده بود:

• در خود انتشارات: یک انتشارات خدمات چاپ کتاب در مشهد «ناظر چاپ و صفحه‌آرا» می‌خواست؛ کسی «مسلط به فرایند تولید کتاب» که فایل صفحه‌آراهای دیگر را بررسی و برای چاپ نهایی تأیید کند. یک ناشر بزرگ کمک‌درسی در تهران «کارشناس پروژه اجرایی» می‌خواست برای «پیگیری کامل فرآیندهای تولید» و زمان‌بندی، فقط آقا. یک ناشر بزرگ در تهران برای خرید مواد اولیه «کارشناس بازرگانی (خرید داخلی)» با ۳۰ تا ۴۵ میلیون تومان می‌خواست.
• در چاپخانه: سه آگهی ناظر و کارشناس چاپ در تهران حقوق ۴۰ تا ۶۰، ۵۰ تا ۷۰ و ۴۰ تا ۸۰ میلیون تومان نوشته بودند. هر سه آقا خواسته بودند یا آقا را ترجیح داده بودند و یکی ۵ سال سابقه و حداکثر ۴۰ سال سن. «فرم‌بندی»، «مدیریت فرآیند چاپ افست» و کنترل کار از فایل تا صحافی در همه تکرار شده بود.
• در سایت آگهی محلی تهران: یک انتشارات علوم انسانی «مدیر فنی انتشارات» پاره‌وقت یا پروژه‌ای می‌خواست برای «مدیریت چرخه‌ی کامل تولید اثر پس از پایان تالیف» تا چاپ، بدون بیمه. یک انتشارات در محدوده انقلاب کارمند اداری با ۲ سال سابقه و «مسلط به سامانه های ثبت کتاب» می‌خواست، با بیمه و پایان خدمت سربازی. یک مجتمع چاپ و نشر کارگر ماهر چاپ و صحافی و دفتر فنی با ۳ سال سابقه و ۲۰ تا ۴۰ میلیون تومان می‌خواست.

در همان سایت آگهی محلی، ۱۷ آگهی خدمات «چاپ کتاب صفر تا صد»، «اخذ مجوز» یا «چاپ کتاب حتی یک جلد» بود. ۵ آگهی از آن‌ها چاپ کتاب را برای رزومه یا ارتقای شغلی تبلیغ می‌کردند و ۵ آگهی نوشتن کتاب «به نام شما» را هم پیشنهاد می‌دادند. کتابی که دیگری برای شما بنویسد ممکن است در بررسی مجوز «کتاب‌سازی» شناخته شود؛ همان دلیلی که در ۱۴۰۴ کتاب‌ها را برگرداند.

نظرسنجی بزرگ حقوق ۱۴۰۵ گروهی برای تولید نشر ندارد. نزدیک‌ترین گروهی که همین نوع کار را می‌سنجد «خرید و تدارکات» است، با نمونه شغل‌هایی مثل کارشناس خرید و مسئول تأمین کالا و ۴۲۴ شرکت‌کننده؛ کارشناس تولید هم بیشتر روزش را به قیمت گرفتن، خرید کاغذ و خدمات چاپ و پیگیری تأمین‌کننده می‌گذراند. عددهای جدول برای کل این گروه در تهران است، نه فقط انتشارات.

• دریافتی: میانه حقوق دریافتی کارمند این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۲۲ میلیون تومان و کارشناس ۳۳ میلیون تومان در ماه بوده است.
• درخواستی: همین افراد برای ۱۴۰۵ میانه ۳۲ و ۴۵ میلیون تومان خواسته‌اند؛ رشد میانه درخواست کارشناس ۳۷ درصد است. این عدد خواسته است، نه حقوقی که گرفته‌اند.
• پیشنهاد آگهی‌ها: خرید داخلی یک انتشارات ۳۰ تا ۴۵ میلیون، ناظران و کارشناسان چاپ با چند سال سابقه ۴۰ تا ۸۰ میلیون و کار ماهر دفتر فنی و صحافی ۲۰ تا ۴۰ میلیون تومان پیشنهاد داشتند.

آنچه درآمد را بالا می‌برد: اندازه ناشر و تعداد عنوان‌های سال، تسلط فنی به فرم‌بندی و چاپ افست، سابقه کار در چاپخانه، و مسئولیت بودجه کاغذ و قرارداد. در انتشارات کوچک، کار تولید معمولا با کار اداری یکی است و حقوق به ردیف کارمند نزدیک‌تر است. کار پروژه‌ای «مدیر فنی» هم حقوق توافقی و بدون بیمه دارد.