BIM Coordinator کیست؟ کار هماهنگ‌کننده BIM در ایران، راه رسیدن به آن و حقوق

زمان هر سطح به پروژه‌هایی بستگی دارد که در آن کار می‌کنی، نه فقط به دوره. آگهی‌هایی که سابقه را با عدد نوشته بودند بیشتر از همه سه سال خواسته بودند. تجربه نشان می‌دهد هماهنگ‌کننده خوب کسی است که دست‌کم یک پروژه را خودش مدل کرده و ایرادهای مدل خودش را در جلسه هماهنگی دیده است.

در یک پروژه BIM هر رشته مدل خودش را می‌سازد: معمار مدل معماری، مهندس سازه مدل تیر و ستون و تیم تاسیسات مدل کانال، لوله و سینی کابل. این مدل‌ها جدا ساخته می‌شوند و طبیعی است که جایی به هم بخورند؛ کانالی که از وسط تیر رد می‌شود یا لوله‌ای که با سقف کاذب جا نمی‌شود. BIM Coordinator کسی است که این برخوردها را پیش از اجرا پیدا می‌کند و تا حل شدنشان دنبال می‌کند. خودش معمولا مدل اصلی هیچ رشته‌ای را نمی‌سازد، اما باید همه را بخواند.

چرخه یک هفته هماهنگی

• تحویل گرفتن مدل‌ها: هر رشته نسخه تازه مدلش را در محل مشترک فایل‌ها می‌گذارد. هماهنگ‌کننده اول نام فایل، مختصات و سطح جزئیات را با قاعده‌های پروژه مقایسه می‌کند.
• تجمیع: مدل‌ها در یک نرم‌افزار بازبینی مثل Navisworks روی هم قرار می‌گیرند تا یک مدل یکپارچه از کل ساختمان به دست بیاید.
• تداخل‌یابی: قاعده‌هایی تعریف می‌کند، مثلا «کانال با تیر» یا «لوله با دیوار آتش»، و نرم‌افزار صدها برخورد پیدا می‌کند. بیشتر این‌ها تکراری یا بی‌اهمیت‌اند؛ مهارت اصلی جدا کردن چند ده مورد واقعی از این فهرست است.
• جلسه هماهنگی: موارد واقعی با عکس و جای دقیق در مدل به جلسه می‌رود و روشن می‌شود کدام رشته باید عوض شود.
• پیگیری و گزارش: برای هر مورد مسئول و مهلت ثبت می‌شود و در دور بعد بررسی می‌شود که واقعا حل شده است یا نه.

کنار این چرخه، هماهنگ‌کننده قاعده‌های کار مشترک را هم نگه می‌دارد: نام‌گذاری فایل‌ها، الگوی پروژه، کتابخانه اجزا و سندی که روش کار BIM در همان پروژه را می‌نویسد و به آن برنامه اجرای BIM یا BEP می‌گویند. در بیشتر تیم‌ها آموزش دادن به مدل‌سازهای تازه‌کار و جواب دادن به سوال‌های نرم‌افزاری هم با همین نفر است.

اگر هنوز با خود کلمه BIM و تفاوتش با نقشه‌کشی آشنا نیستی، توضیح پایه در صفحه گروه BIM آمده است؛ این صفحه از جایی شروع می‌کند که مدل‌ها ساخته شده‌اند و باید با هم جور شوند.

نتیجه روشن است: در بازار ایران کار هماهنگ‌کننده هست، اما عنوانش نیست. این کار بیشتر زیر این عنوان‌ها آگهی می‌شود:

• کارشناس یا سرپرست دفتر فنی: کنترل نقشه‌های معماری، سازه و تاسیسات و پیدا کردن مغایرت‌ها پیش از اجرا.
• کارشناس فاز دو معماری: یکی از آگهی‌ها عنوانش «کارشناس ارشد فاز دو معماری و هماهنگی بین‌رشته‌ای» بود و رفع تداخل بین چهار رشته را خواسته بود.
• کارشناس Revit یا مدل‌ساز BIM: مدل‌سازی به‌اضافه «آشنایی با Navisworks و Clash Detection»؛ یعنی مدل‌ساز از روز اول باید بداند مدلش بعدا چطور بررسی می‌شود.
• مدیر مهندسی یا مدیر دفتر فنی: اداره جلسه‌های رفع تداخل و تایید نهایی مدارک همه رشته‌ها.

عبارت انگلیسی BIM Coordination در سه آگهی آمده بود، اما همه به‌عنوان یک مهارت در دل شغلی دیگر. از ۳۷ آگهی، ۳۳ آگهی در تهران بود، ۳۵ آگهی Revit و ۲۹ آگهی AutoCAD خواسته بودند و در ۸ آگهی خود BIM فقط «مزیت» به حساب آمده بود. رشته‌های خواسته‌شده معماری در ۲۲ آگهی، عمران در ۱۰، مکانیک در ۸ و برق در ۴ آگهی بود. ۲۸ آگهی شرط جنسیت نداشتند، ۴ آگهی فقط آقا و ۴ آگهی ترجیحا آقا خواسته بودند و ۱۵ آگهی پایان خدمت سربازی را شرط کرده بودند. فقط ۴ آگهی دورکاری داشت.

نکته مهم برای کسی که می‌خواهد خودش را آماده کند: در هیچ‌کدام از این آگهی‌ها نامی از BEP یا استاندارد ISO ۱۹۶۵۰ نیامده بود. بازار ایران فعلا بیشتر بخش فنی هماهنگی را می‌خواهد، یعنی Navisworks، رفع تداخل و Shop Drawing (نقشه کارگاهی که در ۱۳ آگهی آمده بود)، تا بخش قراردادی و استانداردی آن را.

اگر هماهنگ‌کننده مسئول جور شدن مدل‌ها در یک پروژه است، BIM Manager یا مدیر BIM مسئول این است که کل شرکت یا کل یک پروژه بزرگ با چه روشی BIM کار کند. مدیر BIM کمتر پای نرم‌افزار می‌نشیند و بیشتر تصمیم می‌گیرد: کدام نرم‌افزارها خریده شوند، فایل‌ها کجا نگه داشته شوند، قرارداد با مشاور و پیمانکار چه خروجی BIM بخواهد و هماهنگ‌کننده‌ها با چه قاعده‌ای کار کنند.

فرق کار روزانه این دو نقش

• دامنه: هماهنگ‌کننده معمولا روی یک یا دو پروژه است؛ مدیر BIM روی چند پروژه یا کل شرکت.
• خروجی: خروجی هماهنگ‌کننده گزارش تداخل و مدل یکپارچه است؛ خروجی مدیر BIM روش‌نامه، BEP سطح شرکت و برنامه آموزش.
• طرف گفت‌وگو: هماهنگ‌کننده بیشتر با مدل‌سازها و مهندسان رشته‌ها حرف می‌زند؛ مدیر BIM با مدیر پروژه، کارفرما و مدیریت شرکت.

در ایران عنوان «مدیر BIM» هم کم است. در آگهی‌های ۱۱ آبان ۱۴۰۵ فقط یک آگهی با این عنوان بود و خواسته‌اش، یعنی تسلط متوسط به Revit و سه سال سابقه به‌عنوان مزیت، بیشتر به یک سرپرست مدل‌سازی شبیه بود تا مدیر روش کار شرکت. کار واقعی مدیریت BIM در آگهی‌های ایرانی زیر «مدیر مهندسی» یا «مدیر دفتر فنی» دیده شد؛ یکی از آن‌ها «راهبری جامع فرآیند مدل‌سازی اطلاعات ساختمان» و اداره جلسه‌های رفع تداخل را جزو وظایف نوشته بود.

راه معمول از هماهنگ‌کننده به مدیر BIM این است که چند پروژه را از اول تا تحویل هماهنگ کنی، یک بار BEP را خودت از صفر بنویسی و یک بار تیمی را آموزش بدهی. راهنمای رسمی شغل‌های ساخت‌وساز در بریتانیا هم مدیر BIM را قدم بعد از هماهنگ‌کننده می‌داند و می‌گوید مدیران نقشه‌کشی با دست‌کم پنج سال تجربه مدیریت پروژه هم می‌توانند وارد این نقش شوند.

ISO ۱۹۶۵۰ خانواده استانداردهای بین‌المللی مدیریت اطلاعات با BIM است و شش بخش دارد. بخش‌های اول و دوم سال ۲۰۱۸ منتشر شدند، بخش سوم و پنجم ۲۰۲۰، بخش چهارم ۲۰۲۲ و بخش ششم ۲۰۲۵. بخش اول مفاهیم و اصول را می‌گوید، بخش دوم درباره دوره طراحی و ساخت است، یعنی همان جایی که هماهنگ‌کننده بیشتر وقتش را می‌گذراند، بخش چهارم درباره تبادل اطلاعات، بخش پنجم درباره امنیت اطلاعات و بخش ششم درباره اطلاعات ایمنی و بهداشت است. ISO ۱۹۶۵۰-۳ که نسخه نخستش سال ۲۰۲۰ منتشر شد، درباره دوره بعد از تحویل است: وقتی ساختمان یا هر دارایی دیگر بهره‌برداری، نگهداری و تعمیر می‌شود.

حرف اصلی بخش سوم به زبان ساده

• دو مدل اطلاعات: در دوره طراحی و ساخت «مدل اطلاعات پروژه» ساخته می‌شود و در دوره بهره‌برداری «مدل اطلاعات دارایی». استاندارد می‌گوید اطلاعات در شروع بهره‌برداری از اولی به دومی منتقل شود و در شروع هر پروژه تازه، مثلا بازسازی، برعکس.
• رویدادهای محرک: مالک باید از قبل بنویسد چه رویدادهایی اطلاعات را به‌روز می‌کنند؛ مثل تعویض یک دستگاه، تعمیر بزرگ یا بازرسی دوره‌ای.
• الزامات اطلاعاتی: سازمان مالک می‌گوید برای تصمیم‌هایش چه اطلاعاتی لازم دارد و از روی آن مشخص می‌کند برای هر دارایی چه اطلاعاتی باید تحویل داده شود.
• فرایند هشت مرحله‌ای: از ارزیابی نیاز تا جمع‌آوری و نگهداری اطلاعات، به اندازه‌ای که با بزرگی سازمان و دارایی جور باشد.

این استاندارد برای همه نوع دارایی و سازمانی با هر اندازه نوشته شده است. ربطش به هماهنگ‌کننده این است: مدل چون‌ساختی که در پایان پروژه تحویل می‌دهی، شروع کار بهره‌بردار است. اگر بدانی بهره‌بردار بعدا چه اطلاعاتی از مدل می‌خواهد، از همان دوره ساخت داده درست را در مدل نگه می‌داری و تحویل پایان کار به یک تحویل واقعی تبدیل می‌شود، نه یک فایل سنگین که کسی بازش نمی‌کند.

در ایران هنوز قاعده‌ای پیدا نکردیم که این استاندارد یا خود BIM را در پروژه‌ها اجباری کند و در ۳۷ آگهی آبان ۱۴۰۵ هم نامی از آن نبود. پس دانستن ISO ۱۹۶۵۰ در بازار امروز ایران بیشتر برای پروژه‌های با کارفرمای خارجی، شرکت‌هایی که برای منطقه کار می‌کنند و رسیدن به نقش مدیر BIM به کار می‌آید. برای یادگیری منظم این خانواده استاندارد، صفحه آموزش ISO ۱۹۶۵۰ را ببین.

دوره‌ای که مستقیم برای هماهنگ‌کننده BIM باشد در ایران کم است و در فهرست شهریه آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران در ۱۴۰۵ هم استانداردی با نام BIM یا Navisworks نیست. بیشتر دوره‌هایی که اسم «دوره BIM Coordinator» دارند، از خارج کشورند یا یک بسته Revit به‌اضافه چند جلسه Navisworks‌اند. برای همین بهتر است به جای اسم دوره، سرفصل‌ها را بسنجی.

سرفصل‌هایی که یک دوره هماهنگی باید داشته باشد

• Revit در دست‌کم یک رشته و خواندن بقیه رشته‌ها: هماهنگ‌کننده‌ای که نقشه تاسیسات را نمی‌فهمد، نمی‌تواند تداخل واقعی را از خطای بی‌اهمیت جدا کند. مسیر رسمی Revit معماری ۹۴ ساعت و Revit سازه ۷۰ ساعت است و سقف شهریه حضوری آن‌ها در تهران ۱۴۰۵ حدود ۱۷٫۴ و ۱۳ میلیون تومان است.
• Navisworks و تداخل‌یابی: تجمیع مدل‌ها، تعریف قاعده تداخل، گروه‌بندی نتیجه و گزارش‌گیری. صفحه آموزش Navisworks این بخش را جدا توضیح می‌دهد.
• کار مشترک روی مدل: مدل مرکزی، مختصات مشترک، نام‌گذاری و محل مشترک فایل‌ها.
• BEP و استاندارد: خواندن و نوشتن برنامه اجرای BIM و آشنایی با ISO ۱۹۶۵۰.
• یک پروژه واقعی چندرشته‌ای: دوره‌ای که در پایان یک مدل یکپارچه با گزارش تداخل از تو نمی‌خواهد، تو را برای این کار آماده نمی‌کند.

قیمت دوره‌های BIM که آبان ۱۴۰۵ دیدیم از حدود ۱٫۶ میلیون تومان برای یک دوره ضبط‌شده مقدماتی تا حدود ۷۲ میلیون تومان برای یک بسته کامل آنلاین فاصله داشت. اگر هنوز از صفر شروع می‌کنی، اول دوره BIM مقدماتی و بعد دوره هماهنگی BIM را ببین؛ ترتیب کامل دوره‌ها در بخش مسیر سه سطحی همین صفحه آمده است.

گواهی بین‌المللی Revit را Autodesk از راه مراکز آزمون Pearson VUE می‌گیرد. طبق اطلاعیه‌ای که شهریور ۱۴۰۵ منتشر شد، این مراکز از ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ برای ساکنان ایران آزمون برگزار نمی‌کنند. در آگهی‌های ایرانی هم هیچ گواهی BIM خواسته نشده بود؛ چیزی که کارفرما نگاه می‌کند نمونه‌کار است.

گزارش حقوق ۱۴۰۵، که بزرگ‌ترین نظرسنجی حقوق شاغلان ایران است، گروهی به نام BIM ندارد. آگهی‌های BIM بیشتر مدرک معماری و عمران خواسته بودند و کار هماهنگی در دفتر فنی شرکت‌های مهندسی انجام می‌شود، پس نزدیک‌ترین عدد، حقوق مهندسان عمران و معماری در تهران در سطح کارشناس ارشد است؛ همان سطحی که هماهنگ‌کننده معمولا در آن است. برای مدیر BIM سطح مدیر همین گروه‌ها را آورده‌ایم.

• دریافتی پایان ۱۴۰۴: میانه دریافتی خالص مهندس عمران کارشناس ارشد در تهران ۴۱ میلیون تومان بود و نیمه وسط از ۳۶ تا ۵۳ میلیون. در معماری همین سطح ۳۶ میلیون با نیمه وسط ۳۰ تا ۴۹.
• درخواستی برای ۱۴۰۵: همین مهندسان عمران برای ۱۴۰۵ میانه ۶۱ میلیون تومان خواسته‌اند و مهندسان معماری ۵۱ میلیون. این عددها خواسته است، نه دریافتی.
• پیشنهاد آگهی‌ها: ۱۸ آگهی از ۳۷ آگهی BIM آبان ۱۴۰۵ عدد حقوق داشتند. میانه وسط بازه‌های آن‌ها حدود ۵۴ میلیون تومان بود. دو آگهی مدل‌ساز BIM ۵۰ تا ۷۰ و ۶۰ تا ۷۵ میلیون پیشنهاد داده بودند و دو آگهی سرپرست و مدیر دفتر فنی، که کار هماهنگی را هم داشتند، ۷۰ تا ۱۱۰ و ۷۰ تا ۹۰ میلیون.
• سطح مدیر: میانه دریافتی مهندس عمران در سطح مدیر در تهران ۷۰ میلیون تومان و درخواستی ۱۴۰۵ آن ۹۹ میلیون بود.

چیزهایی که این عدد را بالا می‌برد: بلد بودن تاسیسات کنار معماری یا سازه، تجربه پروژه بزرگ مثل بیمارستان یا مرکز داده، زبان انگلیسی برای پروژه‌های با کارفرمای خارجی و سابقه نوشتن BEP. عددهای گزارش حقوق خالص و ماهانه‌اند و همه بخش ثابت و متغیر حقوق را در بر دارند.