آموزش vfx: نقش‌های جلوه‌های ویژه، ترتیب نرم‌افزارها، شوریل و درآمد

اگر هنوز با هیچ نرم‌افزار ویدیویی کار نکرده‌ای، از After Effects شروع کن؛ هم در آگهی‌های ایرانی بیشتر خواسته شده و هم مفهوم لایه، ماسک و ترکینگ را ساده‌تر نشان می‌دهد. وقتی سه نمای کامل با کی، ترکینگ و هماهنگی رنگ ساختی، وقت Nuke است.

اگر هدفت تبلیغات و تیم‌های محتوای ایرانی است، After Effects همراه با Blender و کمی تدوین و اصلاح رنگ کافی است. اگر هدفت فیلم سینمایی یا همکاری با شرکت خارجی است، Nuke را جدی بگیر و یکی از نقش‌ها را، مثلا روتو یا مچ‌موو، عمیق یاد بگیر.

VFX کوتاه‌شده Visual Effects است، یعنی جلوه‌های ویژه بصری: هر تغییری که بعد از فیلم‌برداری و با کامپیوتر روی تصویر انجام می‌شود تا چیزی دیده شود که سر صحنه نبوده، یا چیزی که بوده دیده نشود. آسمان ابری جای آسمان صاف می‌نشیند، سیم و پایه دوربین از کادر پاک می‌شود، پشت شیشه ماشینی که در استودیو ایستاده خیابان شب می‌آید یا یک ساختمان قدیمی به خیابان امروز اضافه می‌شود.

بیشتر کار VFX به چشم نمی‌آید. تماشاگر انفجار بزرگ را جلوه ویژه می‌داند، ولی بخش بزرگی از کار روزانه همین اصلاح‌های بی‌صداست: پاک کردن یک تابلو، یکدست کردن رنگ دو نمای پشت سر هم، یا ترکیب بازیگری که جلوی پرده سبز ایستاده با پس‌زمینه‌ای که جای دیگری گرفته شده است.

هنرمند VFX با موشن گرافیست و تدوینگر چه فرقی دارد؟

موشن گرافیست بیشتر متن، شکل و گرافیک را حرکت می‌دهد و کارش معمولا روی تصویر واقعی نمی‌نشیند یا قرار نیست واقعی به نظر برسد. تدوینگر نماها را انتخاب و پشت هم می‌چیند. هنرمند VFX داخل یک نما کار می‌کند و هدفش این است که تصویر ساختگی با تصویر واقعی یکی شود: نور، سایه، دانه تصویر، لرزش دوربین و تاری لبه‌ها باید با فیلم اصلی جور باشد.

در ایران این سه کار زیاد در هم می‌روند. در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ بیشتر کسانی که مهارت جلوه ویژه از آن‌ها خواسته شده بود تدوینگر یا فیلم‌بردار بودند، نه هنرمند VFX تمام‌وقت. برای همین کسی که آموزش vfx را شروع می‌کند معمولا با تدوین و موشن هم سروکار پیدا می‌کند.

تصویر کلی رشته انیمیشن و جلوه‌های بصری، از هنرستان تا کارشناسی ارشد، در صفحه گروه آمده است؛ اینجا فقط از کسی حرف می‌زنیم که می‌خواهد پشت سیستم بنشیند و نما تحویل بدهد.

در ۴ آبان ۱۴۰۵ در یک سایت بزرگ کاریابی با هفت جست‌وجو، از VFX و جلوه‌های ویژه تا Nuke و Houdini و روتوسکوپی، ۸۲ آگهی پیدا شد. بعد از خواندن عنوان‌ها و کنار گذاشتن آگهی‌های نامربوط، مثل کامپوزیت دندانپزشکی و قطعات کامپوزیتی صنعتی، ۵۰ آگهی کار تصویری و ویدیویی ماند.

از این ۵۰ آگهی، ۱۶ آگهی مهارت جلوه ویژه یا VFX را خواسته بودند؛ یک آگهی دیگر صریحا نوشته بود جلوه ویژه لازم نیست. از این ۱۶ آگهی، ۱۱ آگهی برای تدوینگر، فیلم‌بردار یا کارشناس تولید محتوا بود، ۳ آگهی برای طراح سه‌بعدی و موشن، یکی برای تکنیکال آرتیست بازی و یکی برای آرتیست هوش مصنوعی. ۱۳ آگهی از این ۱۶ آگهی در استان تهران بود.

سه آگهی که کار اصلی‌شان جلوه ویژه بود

• طراح سه‌بعدی و VFX در یک تیم تبلیغاتی: مدل‌سازی و CGI، کامپوزیت، کامرا ترکینگ و مچ‌موو، نور و رندر و ترکیب CGI با فیلم واقعی؛ آشنایی با فیلم‌برداری و کار در لوکیشن هم امتیاز بود.
• تدوینگر روتوسکوپی در یک پلتفرم نمایش آنلاین: آماده کردن فیلم و سریال خارجی برای انتشار، با روتوسکوپی و ترکینگ برای اصلاح یا حذف بخشی از تصویر.
• آرتیست هوش مصنوعی در یک آژانس: تجربه قوی VFX و کامپوزیت، کار با Nuke یا After Effects و اصلاح رنگ، تا ویدیوی ساخته‌شده با هوش مصنوعی واقعی و قابل ارائه شود.

چه کسانی هنرمند جلوه‌های ویژه استخدام می‌کنند؟

• تولید فیلم و سریال: این کار بیشتر پروژه‌ای است و از راه آشنایی و نمونه‌کار پیش می‌رود، نه آگهی. گروه‌های جلوه ویژه برای هر پروژه چند نفر را برای مدتی مشخص می‌گیرند.
• تبلیغات و تیزر: محصولی که منفجر می‌شود، مایعی که در هوا می‌چرخد یا شهری که به‌جای لوکیشن واقعی ساخته می‌شود. بیشتر آگهی‌های تمام‌وقت از همین شرکت‌هاست.
• پلتفرم‌های نمایش آنلاین: اصلاح تصویر فیلم‌های خارجی پیش از انتشار؛ روتو و ترکینگ دقیق می‌خواهد.
• استودیوهای بازی: VFX در بازی چیز دیگری است: افکت لحظه‌ای با ابزار موتور بازی و شیدر. آگهی تکنیکال آرتیست Unity حقوق ۲۰ تا ۳۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بود.
• کار از راه دور برای شرکت خارجی: بعضی هنرمندان ایرانی روتو، پینت یا کامپوزیت را برای شرکت‌های خارجی انجام می‌دهند. این راه شوریل انگلیسی، تسلط به Nuke و قرارداد روشن می‌خواهد و دریافت پول از ایران هم ساده نیست.

شرط‌های دیگر در همان ۵۰ آگهی: ۳۱ آگهی در استان تهران بود، ۴۲ آگهی شرط جنسیت نداشتند، ۱۳ آگهی پایان خدمت سربازی خواسته بودند، ۳۷ آگهی تمام‌وقت و ۱۱ آگهی تمام‌وقت یا پاره‌وقت بودند و فقط ۴ آگهی دورکاری داشتند. ۳۲ آگهی ابزار هوش مصنوعی را نام برده بودند و ۲۴ آگهی اصلاح رنگ را.

سه راه اصلی برای یادگیری هست و هزینه‌شان خیلی با هم فرق دارد. عددهای زیر مال مهر و آبان ۱۴۰۵ است.

دوره‌های فنی و حرفه‌ای

• طراح جلوه‌های ویژه با After Effects: ۲۱۲ ساعت؛ سقف شهریه حضوری در آموزشگاه‌های آزاد تهران ۳۷٫۲۹ میلیون تومان و شهریه آنلاین ۲۹٫۸۳ میلیون تومان.
• کارور After Effects: ۱۹۰ ساعت، ۳۱٫۷۹ میلیون تومان حضوری؛ پایه‌ای‌تر است و برای کسی که هنوز با نرم‌افزار آشنا نیست.
• تولیدکننده چندرسانه‌ای سه‌بعدی: ۶۵۰ ساعت، ۴۲٫۱۶ میلیون تومان حضوری؛ برای کسی که سه‌بعدی را هم کامل می‌خواهد.

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد تهران استانداردی برای Nuke، Houdini، Blender یا کامپوزیت نیست. یعنی دوره‌هایی که با این اسم‌ها در آموزشگاه‌ها برگزار می‌شوند، شهریه رسمی جداگانه ندارند و باید سرفصل و قیمتشان را از خود آموزشگاه پرسید.

دوره‌های ویدیویی آنلاین

بسته‌های ضبط‌شده جلوه ویژه ارزان‌ترند. در یک سایت آموزشی فارسی در آبان ۱۴۰۵، یک دوره پنج ساعت و نیمه جلوه ویژه با تخفیف حدود ۳ میلیون تومان و یک دوره هفت ساعت و نیمه حدود ۳٫۵ میلیون تومان قیمت داشت. این دوره‌ها معمولا یک تکنیک یا یک پروژه را یاد می‌دهند و کسی کار تو را نقد نمی‌کند.

نسخه‌های رایگان نرم‌افزار

Blender کاملا رایگان است. Nuke نسخه Non-commercial و Houdini نسخه Apprentice را برای یادگیری رایگان می‌دهند. پس هزینه اصلی یادگیری نرم‌افزار نیست؛ زمان، سیستم مناسب و کسی است که کارت را ببیند و بگوید کجایش واقعی نیست.

پیش از ثبت‌نام چه بپرسم؟

• در پایان دوره چند نمای کامل برای شوریل دارم؟ فیلم خام تمرین را خودم می‌گیرم یا آموزشگاه می‌دهد؟
• استاد کار هر هفته را نقد می‌کند یا فقط ویدیو پخش می‌شود؟
• دوره کامپوزیت روی فیلم واقعی کار می‌کند یا فقط افکت آماده روی تصویر می‌گذارد؟
• گواهی پایان دوره فنی و حرفه‌ای است یا گواهی خود آموزشگاه؟

در جلوه‌های ویژه نمونه‌کار ویدیویی را شوریل یا دمو ریل می‌گویند و تقریبا همه کارفرماها اول آن را می‌بینند. در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ هم ۲۸ آگهی از ۵۰ آگهی نمونه‌کار خواسته بودند.

چقدر طولانی باشد؟

یک استودیوی بزرگ بین‌المللی جلوه‌های ویژه در فهرستی که سال ۱۴۰۳ برای هنرمندان تازه‌کار منتشر کرد، میانگین ۴۵ ثانیه و حداکثر دو دقیقه را پیشنهاد داده است. یک نهاد آموزشی صنعت فیلم بریتانیا هم دو تا سه دقیقه را گفته و تاکید کرده است که باید در ۳۰ ثانیه اول توجه بیننده را گرفت. حرف مشترک هر دو این است: کوتاه، و بهترین کار در اول.

چه چیزی داخل شوریل باشد؟

• اسم و نقش در اول: مثلا «کامپوزیتور» یا «هنرمند روتو»، نه «همه‌کاره».
• بریک‌داون: هر نما را یک بار نهایی و یک بار لایه به لایه نشان بده: فیلم خام، ماسک، ترکینگ، نتیجه. کارفرما می‌خواهد ببیند کدام بخش کار خود توست.
• متن روی تصویر: کاری که خودت کرده‌ای و نرم‌افزاری که به کار برده‌ای. اگر کار گروهی است، سهم خودت را بنویس.
• متناسب با نقش: برای کار روتو، نماهای روتو را جلو بگذار؛ برای کامپوزیت، نماهایی که تصویر ساختگی و واقعی یکی شده‌اند.
• لینک بی‌رمز و فایل MP4: بیننده نباید برای دیدن کارت رمز بخواهد یا منتظر بماند.

پنج نمای پیشنهادی برای اولین شوریل

یک نمای پرده سبز که خودت گرفته‌ای، یک نمای پاک‌سازی که سیم یا تابلو از آن حذف شده، یک نمای ترکینگ که جسم سه‌بعدی روی زمین واقعی نشسته، یک تعویض آسمان با نور هماهنگ و یک عنصر دود یا آتش که با صحنه جور شده است. همه را می‌شود با گوشی، سه‌پایه و نرم‌افزارهای رایگان ساخت.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروه جدایی برای هنرمند VFX یا کامپوزیتور ندارند. نزدیک‌ترین گروهی که همان کار پس از فیلم‌برداری را دارد «مشاغل فیلم و سینما» است که تدوینگر، تصویربردار و صدابردار هم در آن هستند؛ ۱۲۷ نفر، بدون تفکیک سابقه.

میانه حقوق دریافتی خالص این گروه در تهران در پایان ۱۴۰۴، ۳۳ میلیون تومان در ماه بود و نیمی بین ۲۷ تا ۴۲ میلیون می‌گرفتند. در شهرهای بزرگ دیگر میانه ۲۶ میلیون و نیمه میانی ۲۰ تا ۳۳ میلیون بود. همین آدم‌ها برای ۱۴۰۵ در تهران میانه ۴۸ میلیون و در شهرهای بزرگ ۳۷ میلیون درخواست کرده بودند؛ عدد درخواستی را با دریافتی اشتباه نگیر.

در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵، ۲۳ آگهی از ۵۰ آگهی کار تصویری عدد حقوق داشتند و میانه کف و سقف پیشنهادشان ۳۰ و ۴۰ میلیون تومان بود. از ۱۶ آگهی که جلوه ویژه خواسته بودند فقط ۵ آگهی عدد داشتند: ۲۰ تا ۳۰، ۲۵ تا ۳۰، ۳۴ تا ۵۰، ۴۰ تا ۵۰ و ۴۰ تا ۶۰ میلیون تومان.

چه چیزی درآمد هنرمند VFX را بالا می‌برد؟

• یک تخصص عمیق: کسی که روتو یا کامپوزیت را در سطح فیلم انجام می‌دهد با کسی که فقط افکت آماده می‌گذارد هم‌قیمت نیست.
• سه‌بعدی کنار کامپوزیت: آگهی‌هایی که CGI و VFX را با هم می‌خواستند، از تیم‌های تبلیغاتی بزرگ‌تر بودند.
• کار پروژه‌ای: در فیلم و سریال بیشتر به‌ازای پروژه یا نما پول داده می‌شود. این مبلغ‌ها در هیچ گزارشی جمع نشده است و به تجربه و آشنایی بستگی دارد.
• انگلیسی و Nuke: برای همکاری با شرکت خارجی لازم است و درآمد ارزی می‌آورد، با همه سختی‌های دریافت پول.