کارشناس عملیات کشتیرانی: چه کاری می‌کند، از کجا شروع کند و حقوق کشتیرانی در ۱۴۰۵

ترتیب پیشنهادی یادگیری، از کاری که روز اول از تو می‌خواهند تا کاری که برای مدیر شدن لازم است:

• اول: حمل دریایی و کانتینری، اسناد حمل، اینکوترمز و زبان انگلیسی تجاری.
• بعد: نمایندگی کشتی، دموراژ و اجاره کشتی.
• آخر: بیمه دریایی و پوشش مسئولیت مالک، حقوق دریایی و رهبری و مدیریت تیم.

در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران استانداردی به نام کشتیرانی یا عملیات بندری نیست. نزدیک‌ترین دوره «ترخیص کار گمرکات» است با ۸۰ ساعت و شهریه حضوری حدود ۲۸٫۳ میلیون تومان، که برای میز اسناد واردات مفید است ولی همه این شغل را پوشش نمی‌دهد. آیین‌نامه شرکت‌های کشتیرانی هم از «طرح جامع سیستم آموزش کارکنان لجستیک بندری» نام می‌برد که سازمان بنادر و دریانوردی تصویب کرده است؛ فهرست دوره‌های آن را پیدا نکردیم. پس بیشتر یادگیری این شغل سر کار و کنار یک کارشناس باتجربه انجام می‌شود و دوره‌ها فقط پایه را می‌سازند.

کارشناس عملیات کشتیرانی کارمند دفتری است، نه خدمه کشتی. او در دفتر یک خط کشتیرانی، یک نمایندگی کشتیرانی (شرکتی که در بندرهای ایران از طرف مالک یا خط خارجی کار کشتی را انجام می‌دهد) یا یک شرکت حمل دریایی کار می‌کند و روزش با ایمیل، تلفن و سامانه می‌گذرد. کارش این است که کشتی سر وقت پهلو بگیرد، بار درست بارگیری و تخلیه شود، اسناد کامل باشد و هزینه تاخیر به حساب کسی نوشته شود که مسئول آن است.

این شغل در سه نوع شرکت شکل متفاوتی دارد:

• خط یا نمایندگی کانتینری: کار با رزرو جا برای صادرات، اسناد واردات، اعلام ورود کالا به صاحب بار، کنترل کانتینرهای خالی و پر و صورت‌حساب دموراژ.
• کشتیرانی فله و نفتی: کار با خود کشتی؛ برنامه سفر، اعلام آمادگی کشتی، هماهنگی پهلوگیری با بندر و ترمینال، ثبت زمان‌ها و حساب زمان مجاز تخلیه.
• شرکت مالک یا مدیر شناور: کنار کار عملیات، پیگیری گواهینامه‌ها و بیمه شناور، آمار روزانه عرشه و موتور، تدارکات و کارهای اداری خدمه.

فرقش با فورواردر در یک جمله: فورواردر از طرف صاحب کالا کار می‌کند و دنبال بار است؛ کارشناس عملیات کشتیرانی از طرف خط یا کشتی کار می‌کند و دنبال کشتی و کانتینر است. فرقش با کارشناس عملیات بندری هم این است که او در خود بندر و ترمینال کار تخلیه و بارگیری را اداره می‌کند، ولی کارشناس کشتیرانی بیشتر در دفتر شرکت است و با بندر مکاتبه و هماهنگی می‌کند.

در آگهی‌های آبان ۱۴۰۵ این عنوان‌ها همه همین شغل بودند: کارشناس عملیات کشتیرانی، کارشناس اسناد و عملیات، کارشناس عملیات واردات (خط)، کارشناس عملیات کانتینری، کارشناس کنترل تجهیزات و کانتینر (EQC)، کارشناس دموراژ و کارشناس کشتیرانی و عملیات شناورها. اگر یکی از این عنوان‌ها را دیدی، شرح کار تقریبا همان است که در این صفحه می‌خوانی.

همه آگهی‌های یک سایت بزرگ کاریابی که در ۱۳ آبان ۱۴۰۵ با کلمه‌های کشتیرانی، دموراژ، نمایندگی کشتیرانی، عملیات دریایی، کانتینر و shipping پیدا می‌شد خوانده شد؛ ۲۷۲ آگهی بی‌تکرار. ۸۶ آگهی از شرکت‌های کشتیرانی و نمایندگی‌ها بود یا عنوانش کار کشتیرانی بود. از این ۸۶ آگهی، ۳۰ آگهی عملیات و اسناد بود، ۲۲ آگهی فروش، ۱۷ آگهی مالی و حسابداری، ۱۶ آگهی اداری و کارهای دیگر و یک آگهی اسناد فورواردری. شمارش‌های زیر فقط از همان ۳۰ آگهی عملیات است.

• شهر: ۲۹ آگهی در تهران و یک آگهی در بندرعباس. دفتر اصلی بیشتر خط‌ها و نمایندگی‌ها در تهران است و از همان‌جا با بندر کار می‌کنند. در کل ۸۶ آگهی هم ۷۶ آگهی در تهران بود.
• سطح: کارشناس ۱۹، کارشناس ارشد ۶، مدیر میانی ۳، کارمند ۱ و معاون ۱.
• سابقه: ۱۷ آگهی در متن عدد سابقه نوشته بودند. بیشترین‌ها دو سال (۶ آگهی)، سه سال (۵ آگهی) و پنج سال (۳ آگهی) بود. آگهی کارآموزی عملیات در این ۳۰ آگهی نبود.
• زبان و نرم‌افزار: ۲۳ آگهی انگلیسی خواسته بودند: ۱۳ آگهی بالاتر از متوسط، ۵ آگهی پیشرفته، ۳ آگهی متوسط و ۲ آگهی در حد زبان مادری. Excel در ۲۰ آگهی، Word در ۱۷ و Outlook در ۷ آگهی آمده بود. دو آگهی نرم‌افزار عملیات خط (OTMS) و یک آگهی ارسال فایل الکترونیکی (EDI) را نام برده بودند.
• مدرک: ۹ آگهی مدرک یا رشته تعیین کرده بودند: ۸ آگهی کارشناسی و یک آگهی کاردانی. در هر ۹ آگهی مدیریت و بازرگانی جزو رشته‌ها بود و مهندسی صنایع و مهندسی دریا هر کدام در ۳ آگهی.
• سربازی و سن: ۱۴ آگهی پایان خدمت خواسته بودند. ۱۹ آگهی سقف سن داشتند که میانه آن ۴۰ سال بود و ۹ آگهی سقف ۳۵ سال یا کمتر گذاشته بودند.
• کلمه‌های متن آگهی: پیگیری ۲۲، مکاتبه و ایمیل ۲۱، بندر و ترمینال ۱۰، کانتینر ۸، نمایندگی ۸، بوکینگ ۶، اینکوترمز ۶، بارنامه ۵، گمرک ۵، دموراژ و دیتنشن ۳، فله و چارتر ۳.
• مزایا: بیمه درمان تکمیلی در ۱۵ آگهی و پاداش در ۱۳ آگهی.

در سایت آگهی محلی، جستجوی کشتیرانی در تهران در همان روز ۷۵ نتیجه داشت و فقط دو آگهی از شرکت کشتیرانی بود که هیچ‌کدام عملیات نبود. پس این شغل را بیشتر در سایت‌های کاریابی و از راه آشنایی در همین صنف باید پیدا کرد.

بیشتر اختلاف‌های پولی در کشتیرانی سر زمان است، و کسی که زمان‌ها را ثبت و حساب می‌کند کارشناس عملیات است. در تعریف‌های استاندارد قراردادهای اجاره کشتی (نسخه ۲۰۱۳) این سه کلمه این‌طور معنی شده‌اند:

• لی‌تایم (زمان مجاز): مدتی که طرفین توافق کرده‌اند مالک، کشتی را برای بارگیری یا تخلیه در اختیار بگذارد، بی‌آنکه پولی بیش از کرایه بگیرد.
• دموراژ کشتی: مبلغ توافق‌شده‌ای که بابت ماندن کشتی بعد از تمام شدن زمان مجاز به مالک پرداخت می‌شود، وقتی تاخیر تقصیر مالک نیست.
• پاداش زودتمام‌شدن (دیسپچ): مبلغی که مالک می‌پردازد اگر بارگیری یا تخلیه پیش از پایان زمان مجاز تمام شود.

در کشتیرانی کانتینری همین کلمه دموراژ معنی دیگری هم دارد. وقتی کانتینر پر بیشتر از روزهای رایگان در بندر یا ترمینال بماند، هزینه آن را دموراژ کانتینر می‌گویند. وقتی کانتینر از بندر بیرون رفته ولی دیرتر از مهلت خالی و برگردانده شود، هزینه را دیتنشن می‌گویند. هزینه جای کالا در محوطه بندر هم حساب جدایی دارد که انبارداری یا استوریج نام دارد و معمولا بندر یا ترمینال آن را می‌گیرد، نه خط کشتیرانی.

کار در این میز چند تکه دارد: ثبت روز تخلیه و روز برگشت هر کانتینر، حساب روزهای اضافه با تعرفه همان خط، صدور صورت‌حساب علی‌الحساب و نهایی، گرفتن سپرده یا چک ضمانت از صاحب کالا پیش از تحویل کانتینر و پیگیری تا وقتی کانتینر خالی برگردد. در کشتی فله هم باید صورت زمان‌ها را خط به خط با بندهای قرارداد مقایسه کرد: کدام ساعت‌ها جزو زمان مجاز حساب نمی‌شود (مثلا تعطیلی یا هوای بد، اگر قرارداد گفته باشد) و از چه ساعتی کشتی وارد دموراژ شده است.

روزهای رایگان و تعرفه دموراژ کانتینر را هر خط کشتیرانی خودش تعیین می‌کند و از خطی به خط دیگر و حتی برای نوع‌های مختلف کانتینر فرق دارد. یکی از اشتباه‌های رایج، یکی فرض کردن این مهلت برای همه کانتینرهاست. یک روز اشتباه در تاریخ، چند روز هزینه اضافه برای مشتری می‌سازد و دقتی که آگهی‌ها با کلمه‌های «دقت» و «پیگیری» می‌خواهند بیشتر همین‌جا دیده می‌شود.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروه جدایی برای کشتیرانی ندارند. نزدیک‌ترین گروه که همین نوع کار، یعنی عملیات و اسناد حمل، را در بر می‌گیرد گروه لجستیک، حمل‌ونقل و انبارداری است و عددهای جدول از سطح‌های همین گروه در تهران است. دریافتی یعنی حقوق خالصی که شاغلان در پایان ۱۴۰۴ گرفته‌اند؛ درخواستی یعنی رقمی که در ۱۴۰۵ برای کار تازه خواسته‌اند و یک‌سوم تا نیمی بالاتر از دریافتی است. این دو را با هم یکی نکن.

آگهی‌ها عدد دیگری هم می‌دهند. از ۳۰ آگهی عملیات فقط ۸ آگهی بازه حقوق نوشته بودند. پنج آگهی کارشناس عملیات این بازه‌ها را داشتند: ۳۰ تا ۴۰، ۳۰ تا ۵۰، دو آگهی ۳۵ تا ۴۵ و یک آگهی ۴۰ تا ۶۰ میلیون تومان؛ یعنی میانه ۳۵ تا ۴۵ میلیون. یک آگهی کارشناس ارشد ۶۰ تا ۷۰ و یک آگهی کارمند ۲۵ تا ۳۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بود. در کل ۸۶ آگهی شرکت‌های کشتیرانی، ۱۷ آگهی سطح کارشناس بازه داشتند با میانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان. نمونه آگهی‌ها کوچک است و فقط نشان می‌دهد پیشنهاد امروز کارفرماها کجاست.

چه چیزی حقوق را بالا می‌برد؟ از روی آگهی‌ها و جدول سطح‌ها: سابقه دو تا پنج سال در خود کشتیرانی، انگلیسی نوشتاری خوب برای مکاتبه با خط‌ها و مالکان، تسلط به حساب زمان مجاز و دموراژ، و رسیدن به سطح ارشد که میانه دریافتی را از ۲۸ به ۴۰ میلیون تومان می‌برد. پاداش در ۱۳ آگهی و بیمه درمان تکمیلی در ۱۵ آگهی عملیات آمده بود.

چند جستجوی رایج دیگر با همین کلمه‌ها معنی دیگری دارند. «حقوق کارکنان کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران» و «فیش حقوق کشتیرانی» درباره کارمندان خود آن شرکت دولتی است. رقم رسمی منتشرشده‌ای از حقوق کارکنانش پیدا نکردیم، پس عددی برایش نمی‌آوریم. «حقوق افسر کشتیرانی» هم مربوط به افسران روی کشتی است، نه کارمند دفتر عملیات. و اگر «حقوق کشتیرانی» را به معنی قانون جستجو کرده‌ای، مرجع اصلی در ایران قانون دریایی مصوب ۲۹ شهریور ۱۳۴۳ است که در سطح سوم مسیر این شغل به کارت می‌آید.

کارشناس عملیات برای کار خودش مجوز شخصی لازم ندارد؛ مجوز مال شرکت است. ولی شناختن این قاعده‌ها نشان می‌دهد با چه شرکتی کار می‌کنی و پله‌های بالاتر چه شرطی دارند. طبق آیین‌نامه صدور مجوز و نظارت بر فعالیت شرکت‌های حمل‌ونقل دریایی که دی ۱۳۹۳ منتشر شد:

• هر شرکتی که کار حمل‌ونقل دریایی (کشتیرانی) انجام می‌دهد باید از سازمان بنادر و دریانوردی مجوز بگیرد و اعتبار مجوز چهار سال است.
• مدیرعامل باید ایرانی و مقیم ایران باشد، دست‌کم لیسانس و ۲۵ سال سن داشته باشد و خدمت سربازی را تمام کرده یا معافیت دائم داشته باشد.
• مدیر فنی باید کارشناسی یکی از رشته‌های علوم دریایی و چهار سال سابقه اجرایی در امور دریایی داشته باشد و انگلیسی یا یکی از زبان‌های رسمی سازمان ملل را بداند. با کارشناسی رشته‌های دیگر، سابقه لازم هشت سال است.
• مدیر شعبه در بندرها دست‌کم دیپلم، دو سال سابقه در کشتیرانی یا امور دریایی و انگلیسی در حد زبان تخصصی و برقراری ارتباط می‌خواهد.
• شرکت کشتیرانی دارای مجوز می‌تواند کار نمایندگی شناورهای زیر مدیریت خودش را بدون مجوز جدای نمایندگی انجام دهد.
• به خاطر مقررات بین‌المللی امنیت کشتی و بندر، صلاحیت امنیتی مدیرعامل، اعضای هیئت مدیره، مدیر فنی و مدیر شعبه استعلام می‌شود.

یعنی اگر می‌خواهی روزی مدیر شعبه یک کشتیرانی در بندر شوی، دو سال سابقه و انگلیسی کافی است؛ ولی برای مدیر فنی شدن بدون مدرک علوم دریایی باید هشت سال سابقه جمع کنی.

شرایط بیرونی هم روی این شغل اثر دارد. خط کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران از مهر ۱۴۰۴ دوباره در فهرست تحریم‌های سازمان ملل و اتحادیه اروپا قرار گرفت و از اسفند ۱۴۰۴ با جنگ و محاصره دریایی، عبور کشتی از تنگه هرمز به شدت کم شد. برای کارشناس عملیات یعنی ممکن است مسیرها و خط‌های طرف قرارداد عوض شوند و پیگیری هر پرونده سنگین‌تر شود. وضعیت بندرها و مسیرهای کاری شرکت را پیش از قبول کار از خود شرکت بپرس.