آموزش چرخکاری: ترتیب یادگیری چرخ‌ها، هزینه دوره و حقوق چرخکار

هر مرحله چقدر طول می‌کشد؟

دوره ۲۷۵ ساعتی راسته‌دوز با کلاس هفته‌ای ۱۵ ساعت حدود چهار ماه طول می‌کشد. دو مرکز دولتی دوره ۱۶۴ ساعتی سری‌دوزی حرفه‌ای را در یک تا یک و نیم ماه برگزار می‌کردند، یعنی کلاس تقریبا هر روز. بعد از دوره، رسیدن به سرعت کار خطی در کارگاه به دست و تمرین تو بستگی دارد و هیچ دوره‌ای آن را جایگزین نمی‌کند.

چرخکار کسی است که در کارگاه تولید پوشاک، کیف یا کفش پشت چرخ خیاطی صنعتی می‌نشیند و تکه‌های بریده‌شده را به هم می‌دوزد. «چرخکار» یعنی کسی که کارش دوختن با چرخ است، نه اندازه‌گیری، الگو یا برش. در آگهی‌ها همین کار با اسم‌های دیگری هم می‌آید: دوزنده، راسته‌دوز، زیگزال‌دوز، میاندوزکار و چرخکار تکمیلی‌دوز. وسط‌کار هم در کنار چرخکار کار می‌کند؛ نخ‌ها را می‌گیرد، تکه‌ها را جفت و آماده می‌کند و معمولا پله قبل از نشستن پشت چرخ است.

کار روزانه چرخکار در تولیدی

در بیشتر تولیدی‌ها کار تقسیم شده است. برشکار پارچه را می‌برد، هر چرخکار بخشی از لباس را می‌دوزد و اتوکار و بسته‌بند کار را تمام می‌کنند. به این روش کار خطی یا سری‌دوزی می‌گویند: ممکن است یک نفر در یک روز فقط درز پهلو یا جیب صدها شلوار را بدوزد. در کارگاه‌های کوچک‌تر و مزون‌ها کار تکمیلی است و یک چرخکار کل لباس را از اول تا آخر می‌دوزد. از ۴۳۵ آگهی تهران، ۴۱ آگهی از کار خطی، زنجیره‌ای یا سری حرف زده بودند و ۲۸ آگهی از کار تکمیلی.

چرخکار با خیاط چه فرقی دارد؟

خیاط معمولا اندازه می‌گیرد، الگو می‌کشد، پارچه را می‌برد و لباس را برای یک نفر کامل می‌کند. چرخکار با الگو و برش کاری ندارد و مهم‌ترین مهارتش سرعت و تمیزی دوخت روی چرخ صنعتی است. برای همین راه یادگیری چرخکاری کوتاه‌تر است و زودتر به کار می‌رسد، ولی درآمد بیشتر به سرعت دست بسته است تا به تخصص. اگر می‌خواهی خودت لباس کامل بدوزی، راه آموزش خیاطی مناسب‌تر است.

انتخاب دوره به کارگاهی بستگی دارد که می‌خواهی در آن کار کنی. در آگهی‌های تهران بیشتر از همه کار تریکو و کشباف (۷۰ آگهی)، شلوار و جین (۷۰)، کاپشن، پالتو و کت (۵۶) و شومیز و پیراهن (۵۳) آمده بود. برای لباس پارچه‌ای مثل شلوار، مانتو و کت، دوره راسته‌دوز کافی است. برای تولیدی‌های تریکو و لباس ورزشی سری‌دوزی حرفه‌ای مناسب‌تر است، چون اورلوک، کش‌دوز و میاندوز را هم کنار راسته یاد می‌دهد و تمرینش روی پیراهن مردانه و تی‌شرت است.

دوره کوتاه یا استاندارد کامل؟

بیشتر آموزشگاه‌های آزاد کلاس‌هایی کوتاه‌تر از استاندارد برگزار می‌کنند. مثلا یک آموزشگاه تهران کلاس راسته‌دوزی را ۱۵ جلسه ۹۰ دقیقه‌ای اعلام کرده است، یعنی حدود ۲۲ ساعت. چنین کلاسی کار با چرخ و خط صاف را راه می‌اندازد، ولی ۲۰۷ ساعت تمرین عملی استاندارد را ندارد. اگر وقت و پول کم است، کلاس کوتاه و بعد وردستی در کارگاه راه رایج‌تری است. اگر مدرک فنی و حرفه‌ای می‌خواهی، باید استاندارد کامل را بگذرانی یا در آزمون ادواری شرکت کنی.

مدرک چرخکاری در استخدام چقدر مهم است؟

در ۴۳۵ آگهی تهران حتی یک کارفرما مدرک یا گواهی‌نامه نخواسته بود. کارگاه‌ها به جای مدرک، دوخت را می‌بینند: چند آگهی نوشته بودند حقوق بعد از تست دوخت یا تست عملی تعیین می‌شود و ۲۵۱ آگهی واژه‌هایی مثل ماهر، حرفه‌ای، کار بلد یا تمیزدوز را آورده بودند. مدرک بیشتر برای جواز کارگاه، تدریس یا کار در کشور دیگر به کار می‌آید. کسی که چرخکاری را در کارگاه یاد گرفته، می‌تواند بدون گذراندن دوره در آزمون ادواری راسته‌دوز شرکت کند.

در کفش، چرخکار رویه را می‌دوزد: تکه‌های چرم یا رویه مصنوعی که بعد روی قالب کشیده و به زیره چسبانده می‌شود. کارگاه این بخش را پستایی‌سازی می‌نامند و چرخکار در آن کنار پستایی‌ساز، رومیزکار و چسب‌زن کار می‌کند. دوخت چرم با پارچه فرق دارد: جای سوزن روی چرم می‌ماند و دوخت اشتباه را نمی‌شود بی‌نشان باز کرد، پس در کفش دقت از سرعت مهم‌تر است.

آموزش چرخکاری کفش را از کجا شروع کنیم؟

فنی و حرفه‌ای برای رویه کفش دو راه دارد: دوره کامل ۲۷۰ ساعتی پستایی‌سازی با سقف شهریه ۳۱ میلیون تومان در آموزشگاه‌های آزاد تهران، و بخش ۳۰ ساعتی چرخ‌کاری با ۷ میلیون تومان. پستایی‌سازی از ۹ بخش ۳۰ ساعتی ساخته شده و چرخ‌کاری یکی از آن‌هاست. اگر قبلا با راسته‌دوز کار کرده‌ای، همان بخش ۳۰ ساعتی و بعد کار در یک کارگاه کفش کافی است. اگر از صفر شروع می‌کنی، دوره کامل همه مراحل رویه را یاد می‌دهد و بعدها راه پستایی‌ساز شدن را هم باز می‌کند.

آگهی‌های چرخکار کفش کجاست؟

آگهی چرخکار کفش خیلی کمتر از لباس است و بیشتر در شهرهای کفش‌سازی دیده می‌شود. در ۵ آبان ۱۴۰۵ آگهی‌های یک سایت آگهی محلی را در چهار شهر خواندیم و ۱۴ آگهی چرخکار کفش پیدا شد: اصفهان ۶، تبریز ۵، تهران ۲ و مشهد ۱. بیشتر حقوق را توافقی یا پایه وزارت کار نوشته بودند و عددها ۱۲ تا ۲۵ میلیون تومان در اصفهان و ۲۰ میلیون در تهران بود. در یک سایت بزرگ کاریابی هم یک تولیدی تهران برای چرخکار کفش ۲۵ تا ۳۸ میلیون تومان پیشنهاد داده بود. یک کارگاه اصفهان کار در خانه را جفتی حساب می‌کرد: ۵ هزار تومان برای دوخت نمای هر جفت، با کار روزانه ۱۰۰ جفت.

• کجای تهران: بیشتر آگهی‌ها از کارگاه‌های مرکز و جنوب و شرق شهر بود: فلسطین و انقلاب ۱۷ آگهی، کیانشهر ۱۳، فردوسی ۱۲، بهارستان ۱۱، عبدل‌آباد و مسعودیه هر کدام ۱۰.
• چه می‌خواهند: ۲۵۱ آگهی چرخکار ماهر، حرفه‌ای یا تمیزدوز خواسته بودند. اسم چرخ راسته در ۲۳۰ آگهی و زیگزال در ۱۰۲ آگهی آمده بود؛ یعنی کسی که فقط راسته‌دوز بلد است، هنوز بیشتر کارها را پیدا می‌کند.
• تازه‌کار: ۴۱ آگهی وردست، کارآموز، مبتدی یا نیمه‌ماهر را هم می‌پذیرفتند و ۵ آگهی صریح نوشته بودند مبتدی تماس نگیرد. ۱۲ آگهی سقف سن نوشته بودند، بیشتر ۳۰ تا ۴۵ سال.
• شرط‌های دیگر: ۲۸ آگهی جای خواب در کارگاه داشتند، که برای کسی که از شهر دیگری می‌آید مهم است. ساعت کار رایج ۸ صبح تا ۶ یا ۷ عصر بود و پنجشنبه‌ها تا ظهر.
• بیرون از تهران: در یک سایت بزرگ کاریابی ۲۵ آگهی چرخکار و دوزنده در کل کشور بود: تهران ۱۱، البرز ۴ و بقیه در خراسان رضوی، گلستان، کرمان، قزوین، گیلان، اردبیل و یزد. ۱۲ آگهی فقط خانم خواسته بودند.

کار خطی و دانه‌ای چطور حساب می‌شود؟

۴۴ آگهی تهران مزد را به تعداد کار بسته بودند. ۱۶ آگهی مزد هر خط دوخت را نوشته بودند، از ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ تومان و بیشتر ۷۰۰ و ۸۰۰ تومان؛ مثلا راسته خطی ۸۰۰، زیگزال ۶۰۰ و میاندوز ۵۰۰ تومان. یک کارگاه نوشته بود با خطی ۷۰۰ تومان، میانگین درآمد ماهانه چرخکارهایش ۴۵ میلیون تومان است. با یک حساب ساده این یعنی حدود ۶۴ هزار خط در ماه، یا نزدیک ۲۵۰۰ خط در یک روز کاری. پس در کار خطی سرعت دست مستقیم به حقوق تبدیل می‌شود و روزهای کم‌کاری کارگاه هم از درآمد کم می‌کند.

در کار تکمیلی و بیرون‌بر، مزد هر لباس حساب می‌شود. یک تولیدی برای دوخت کامل نوشته بود شلوار ۸۰ تا ۱۲۰ هزار، شومیز ۹۰ تا ۱۸۰ هزار و کت ۱۵۰ تا ۳۵۰ هزار تومان؛ کارگاه دیگری برای هر شومیز ۱۵۰ هزار تومان می‌داد. کارهای کوچک‌تر هم قیمت جدا دارند، مثل دوخت زیپ سویشرت ۱۲ هزار و جیب فیلتو ۱۴ هزار تومان.

کارمزدی با حداقل حقوق قانونی چه نسبتی دارد؟

قانون کار مزدی را که بر اساس مقدار کار یا محصول پرداخت شود «کارمزد» می‌نامد. آیین‌نامه کارمزدی مصوب ۱۹ بهمن ۱۳۷۰ می‌گوید مجموع مزد و کارمزد نباید از حداقل مزد قانونی، به نسبت ساعت‌های عادی کار، کمتر باشد. پایه حساب سنوات و مزایای پایان کار چرخکار کارمزدی هم میانگین همه پرداخت‌های ۹۰ روز آخر کار اوست. پس دانه‌ای بودن مزد، بیمه و حداقل قانونی را از بین نمی‌برد؛ پیش از شروع، روش حساب، روز تسویه و بیمه را روشن کن. ۸۴ آگهی تسویه هفتگی داشتند و فقط ۵۳ آگهی بیمه را نوشته بودند.

چرخکار بیرون‌بر تکه‌های بریده را از تولیدی تحویل می‌گیرد، در خانه یا کارگاه خودش می‌دوزد و کار دوخته را پس می‌دهد. مزدش تقریبا همیشه دانه‌ای است و بیمه و ساعت کار ثابت ندارد. در تهران ۲۷ آگهی کار بیرون‌بر یا دورکاری داده بودند و ۱۴ آگهی صریح نوشته بودند بیرون‌بر نمی‌خواهند، چون کنترل کیفیت و زمان تحویل در کارگاه راحت‌تر است.

شرط‌های رایج کار بیرون‌بر

• چرخ صنعتی از خودت: چرخ خانگی برای تیراژ تولیدی کافی نیست. یک آگهی شرط گذاشته بود بیرون‌بر دست‌کم سه چرخ فعال داشته باشد، یعنی راسته، سردوز و میاندوز یا زیگزال.
• سابقه و دوخت تمیز: کار به کسی داده می‌شود که کارگاه دوختش را دیده است. بیشتر آگهی‌ها بیرون‌بر ماهر خواسته بودند.
• نزدیکی: چند آگهی بیرون‌بر را فقط از محله یا محدوده خودشان می‌خواستند، چون بردن و آوردن بارها هزینه دارد.

یک حساب پیش از قبول کار

با مزد ۱۵۰ هزار تومان برای هر شومیز، رسیدن به حداقل حقوق قانونی یعنی حدود ۱۴۶ شومیز در ماه، یا نزدیک ۶ شومیز در هر روز کاری. نخ، برق، سوزن و استهلاک چرخ هم از همین مزد کم می‌شود. اگر می‌خواهی برای مشتری‌های خودت لباس بدوزی، کار دیگری است با مجوز و حساب جدا؛ راهش در صفحه رشته طراحی دوخت آمده است.