آبیاری چیست؟ کار کارشناس آبیاری، طراحی قطره‌ای و درآمد

مدرک دانشگاهی: راه اصلی کارشناسی مهندسی کشاورزی یا علوم و مهندسی آب است. در کارشناسی ارشد، مجموعه «علوم و مهندسی آب» گرایش «آبیاری و زهکشی» دارد. در دفترچه ۱۴۰۵ یک کاردانی «تکنولوژی آبیاری» هم با ۴۰ صندلی و بدون کنکور در میناب بود.

دوره کوتاه رسمی: در فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران، تنها استاندارد این حوزه «آبیاری باغات و مزارع» است: ۶۰ ساعت، حدود ۸٫۸ میلیون تومان حضوری و ۷ میلیون مجازی. استاندارد جداگانه‌ای برای طراحی آبیاری قطره‌ای یا بارانی در آن فهرست نبود، پس طراحی را باید در دانشگاه، دوره‌های سازمان نظام مهندسی کشاورزی استان یا کنار یک طراح باتجربه یاد گرفت.

کار عملی: یک فصل کار در شرکت پیمانکار اجرا، از کندن ترانشه تا شست‌وشوی شبکه، چیزی یاد می‌دهد که هیچ کلاسی نمی‌دهد. خیلی از طراحان خوب کارشان را از سرپرستی کارگاه شروع کرده‌اند.

پروانه و صلاحیت: برای طراحی و نظارت طرح‌های با کمک دولت، شخص یا شرکت باید گواهی صلاحیت مشاوره در سامانه‌های نوین آبیاری داشته باشد. عضویت و پروانه سازمان نظام مهندسی کشاورزی استان معمولا اولین قدم این مسیر است.

هر گیاه در هر روز مقدار مشخصی آب لازم دارد. آبیاری یعنی همین مقدار را از چاه، رودخانه یا کانال بگیریم و با کمترین هدررفت به ناحیه ریشه برسانیم. کار کارشناس آبیاری این است که برای یک زمین مشخص سه پرسش را جواب بدهد: چه روشی، با چه شبکه‌ای، و با چه برنامه‌ای.

سه پرسشی که هر طرح آبیاری جواب می‌دهد

• چه روشی؟ بسته به آب در دسترس، شوری آب، بافت خاک، شیب زمین و نوع محصول، یکی از روش‌های سطحی، بارانی یا قطره‌ای انتخاب می‌شود. باغ پسته با آب شور و زمین گندم با آب کانال جواب یکسانی ندارند.
• با چه شبکه‌ای؟ قطر لوله اصلی و فرعی، فاصله و دبی قطره‌چکان یا آبپاش، قدرت پمپ و نوع فیلتر محاسبه می‌شود تا فشار در ابتدا و انتهای زمین تقریبا یکی باشد.
• با چه برنامه‌ای؟ دور آبیاری و مدت هر نوبت از روی نیاز آبی گیاه و ظرفیت نگهداری آب خاک تعیین می‌شود. بیشتر آب در همین مرحله هدر می‌رود، حتی اگر شبکه خوب ساخته شده باشد.

روش‌های آبیاری به زبان ساده

• سطحی یا ثقلی: آب روی سطح زمین جاری می‌شود؛ در کرت‌های بسته (کرتی)، نوارهای باریک (نواری) یا جوی‌های کنار ردیف کشت (جویچه‌ای یا فارو). هزینه ساخت کم است و تلفات آب زیاد.
• بارانی: آب با فشار از آبپاش‌ها پخش می‌شود؛ ثابت، متحرک، رول‌لاین یا سنترپیوت. برای زمین ناهموار و محصولات ردیفی متراکم به کار می‌رود و باد روی آن اثر دارد.
• قطره‌ای یا موضعی: آب از قطره‌چکان یا نوار تیپ فقط پای گیاه می‌ریزد. برای باغ، گلخانه و صیفی بیشترین صرفه‌جویی را دارد، به شرط اینکه فیلتر و فشار درست باشد.
• زیرسطحی: لوله‌های قطره‌ای زیر خاک دفن می‌شوند و تبخیر سطحی تقریبا از بین می‌رود؛ اجرا و نگهداری‌اش دانش بیشتری می‌خواهد.

کارشناس آبیاری معمولا مدرک کارشناسی مهندسی کشاورزی با گرایش آبیاری یا علوم و مهندسی آب دارد. بخشی از روز پشت میز به محاسبه و نقشه می‌گذرد و بخشی در زمین، کنار چاه و پمپ و لوله.

در صفحه‌های فروش تجهیزات معمولا عدد ۹۰ درصد برای آبیاری قطره‌ای نوشته می‌شود. میانگین اندازه‌گیری‌شده در مزرعه‌های واقعی ایران ۷۱٫۱ درصد بوده است، یعنی حدود یک پنجم کمتر. فاصله این دو عدد همان جایی است که کار کارشناس آبیاری اهمیت پیدا می‌کند: فیلتری که زود گرفته می‌شود، فشاری که در انتهای ردیف افت می‌کند یا برنامه‌ای که بیشتر از نیاز گیاه آب می‌دهد، راندمان روی کاغذ را پایین می‌آورد.

راندمان دو جزء دارد. راندمان انتقال و توزیع می‌گوید چقدر آب در کانال و لوله تا رسیدن به زمین گم می‌شود و راندمان کاربرد می‌گوید از آبی که به زمین رسیده چقدر در ناحیه ریشه می‌ماند. همان پژوهش نشان داد میانگین راندمان کاربرد در کشور از ۵۲ درصد در دهه ۱۳۷۱ تا ۱۳۸۰ به ۵۸٫۸ درصد در سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۴ رسیده و راندمان کل از ۲۹٫۷ به ۴۳٫۸ درصد. برآورد تازه‌تر همان گروه با داده‌های تا ۱۴۰۰، راندمان کاربرد را حدود ۷۴، انتقال و توزیع را ۷۷ و راندمان کل را ۵۷ درصد گذاشته است.

یک نکته برای کسی که تازه وارد این کار می‌شود: راندمان بالا به‌تنهایی یعنی صرفه‌جویی نیست. اگر کشاورز با آب صرفه‌جویی‌شده زمین زیر کشت را بیشتر کند، مصرف کل دشت کم نمی‌شود. به همین دلیل بیشتر طرح‌های جدید سهم آب را هم کنار راندمان می‌سنجند.

آبیاری قطره‌ای روشی است که آب را با فشار کم و از راه لوله‌های باریک، قطره قطره و نزدیک ریشه به خاک می‌دهد. سطح خیس‌شده کوچک است، پس تبخیر و رشد علف هرز کم می‌شود و کود را هم می‌شود همراه آب داد. همین ویژگی‌ها آن را حساس می‌کند: یک ذره شن یا رسوب آهک کافی است تا قطره‌چکان بسته شود.

اجزای یک سامانه قطره‌ای، از چاه تا درخت

• ایستگاه کنترل مرکزی: پمپ، فیلترهای شنی و توری یا دیسکی، دستگاه تزریق کود، شیر و فشارسنج. بیشتر خرابی‌ها از همین بخش شروع می‌شود.
• لوله اصلی و نیمه‌اصلی: معمولا پلی‌اتیلن؛ آب را به قطعه‌های زمین می‌برند و قطرشان از روی دبی و افت فشار حساب می‌شود.
• لوله‌های جانبی و قطره‌چکان: در کنار هر ردیف درخت یا کشت؛ قطره‌چکان معمولی، تنظیم‌شونده با فشار، یا نوار تیپ برای صیفی.
• شیرهای قطعه و تایمر: تا هر قطعه در نوبت خودش آب بگیرد و پمپ بیش از توانش کار نکند.

ترتیب کار طراح

1. اندازه‌گیری دبی و کیفیت آب منبع: شوری، املاح و مقدار شن. نوع فیلتر از همین‌جا معلوم می‌شود.
2. نقشه زمین، شیب و آرایش کاشت؛ فاصله ردیف‌ها و درخت‌ها.
3. برآورد نیاز آبی محصول در گرم‌ترین ماه و محاسبه تعداد و دبی قطره‌چکان هر گیاه.
4. قطعه‌بندی زمین به اندازه‌ای که دبی منبع جواب بدهد و طراحی قطر لوله‌ها برای یکنواختی فشار.
5. انتخاب پمپ، تهیه نقشه، فهرست لوازم و برآورد هزینه.
6. نظارت بر اجرا، شست‌وشوی شبکه، آزمون یکنواختی و آموزش بهره‌بردار.

این مهارت‌ها در دانشگاه به صورت درس طراحی سامانه‌های آبیاری تحت فشار خوانده می‌شود، ولی سرعت و دقت آن با کار روی چند طرح واقعی و نرم‌افزارهای نقشه‌کشی و طراحی آبیاری به دست می‌آید.

کار مهندسی کم آگهی می‌شود. از سه آگهی مهندسی، یکی عنوان «مهندس آبیاری و زهکشی» داشت: شرکتی در تهران برای طراحی و نظارت شبکه آبیاری و زهکشی، فقط آقا، حداکثر ۳۵ سال و دست‌کم یک سال سابقه. دومی یک شرکت مهندسین مشاور در تهران بود که برای پروژه‌های آب و فاضلاب و آبیاری و زهکشی دو کارشناس تمام‌وقت می‌خواست، بدون شرط جنسیت ولی با پایان خدمت. سومی کارشناس گشت و بازرسی منابع آب در البرز بود که گرایش آبیاری و زهکشی را در کنار زمین‌شناسی و عمران پذیرفته بود.

بیشتر «استخدام آبیاری» یعنی فروش. هشت آگهی برای کارخانه‌ها و فروشنده‌های لوله و نوار آبیاری بود؛ از کارشناس فروش میدانی که به فروشگاه‌های لوازم کشاورزی سر می‌زند تا مدیر فروشی که پنج سال سابقه و آشنایی با نرم‌افزار طراحی آبیاری، اتوکد و نقشه‌های ماهواره‌ای می‌خواست. سه آگهی فقط خانم می‌خواستند و هر سه در فروش، پشتیبانی سفارش و پرسشگری بازار بودند.

در سایت آگهی محلی هم همین تصویر تکرار شد. در چهار شهر بزرگ، جست‌وجوی «مهندس آبیاری» و «کارشناس آبیاری» ۳۷۰ آگهی آورد که فقط ۱۱ تا به آبیاری ربط داشت: هشت فروش لوله، پمپ و لوازم آبیاری، دو آگهی اجاره مدرک برای رتبه شرکت که گرایش آبیاری را هم در فهرست رشته‌ها آورده بودند، و یک کارگر گلخانه. آگهی طراحی یا نظارت آبیاری نبود.

شرط‌ها در ۱۸ آگهی سایت کاریابی: ۸ آگهی شرط جنسیت نداشت، ۶ فقط آقا و یکی ترجیحا آقا؛ ۵ آگهی پایان خدمت سربازی خواسته بود و ۱۱ آگهی سقف سن، بیشتر ۴۵ سال. تهران ۷ آگهی داشت و اصفهان ۴. فقط ۳ آگهی عدد حقوق نوشته بودند.

دریافتی و درخواستی را با هم قاطی نکنید. میانه دریافتی خالص در پایان ۱۴۰۴، ۲۹ میلیون تومان بوده است. همین افراد برای ۱۴۰۵ میانه ۴۰ میلیون خواسته‌اند. عددی که در بسیاری از سایت‌ها به عنوان «حقوق» نوشته می‌شود، معمولا همین درخواستی است. ده درصد پایین جدول کمتر از ۱۶ میلیون و ده درصد بالا بیشتر از ۴۴ میلیون دریافت کرده‌اند.

آگهی‌ها کمتر عدد می‌نویسند. از ۱۸ آگهی آبیاری فقط سه آگهی حقوق نوشته بودند: ۳۵ تا ۴۵ میلیون برای کارشناس فروش محصولات آبیاری در تهران، ۳۵ تا ۴۵ میلیون برای مهندس کشاورزی در اصفهان که سابقه آبیاری را امتیاز می‌دانست، و ۴۵ تا ۶۰ میلیون برای کارشناس ارشد کشاورزی با تجربه مدیریت منابع آب در تهران. در سایت آگهی محلی دو آگهی فروش لوازم آبیاری ۱۵ میلیون و ۱۵ تا ۴۰ میلیون نوشته بودند.

چه چیزی درآمد را بالا می‌برد؟ سابقه طراحی چند طرح اجراشده، کار در شرکتی که صلاحیت مشاوره دارد، تسلط بر نرم‌افزارهای طراحی و برآورد هزینه، و آشنایی با پمپ و برق ایستگاه پمپاژ. در فروش تجهیزات، پورسانت بخش بزرگی از درآمد است و ماه به ماه فرق می‌کند.

حجم کار طراحان و پیمانکاران آبیاری بیشتر از هر چیز به اعتبار دولتی بستگی دارد. معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی در خرداد ۱۴۰۵ گفت در سال ۱۴۰۴ بیش از ۱۹ هزار و ۷۹۹ هکتار سامانه نوین آبیاری اجرا شده است. هدف همان وزارتخانه برای ۱۴۰۴ حدود ۷۰ هزار هکتار بود. برنامه ۱۴۰۵، تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام و اجرای این سامانه‌ها در ۲۰۰ هزار هکتار است.

یعنی سال گذشته کمتر از یک سوم هدف اجرا شد. همان گزارش می‌گوید میانگین تعیین تکلیف طرح‌های نیمه‌تمام آبیاری نوین در کشور به ۴۱ درصد رسیده است. کار سال‌های بعد هم فقط ساخت سامانه جدید نیست: تکمیل طرح‌های نیمه‌کاره، تعمیر شبکه‌های قدیمی، شبکه‌های فرعی آبیاری و زهکشی (۳۳ هزار هکتار در ۱۴۰۴) و آموزش کشاورزانی که سامانه را دارند ولی درست از آن استفاده نمی‌کنند.

اثر همه کارهای آب و خاک سال ۱۴۰۴، به گفته همین معاونت، حدود ۰٫۱ درصد افزایش راندمان آبیاری و بیش از ۲۰۷ میلیون متر مکعب صرفه‌جویی آب بود. این عدد نشان می‌دهد چرا بهره‌برداری و برنامه آبیاری، و نه فقط فروش لوله، آینده این شغل است. شرط جدید برق و استخر ذخیره هم کار طراح را به طراحی ایستگاه پمپاژ و استخر نزدیک‌تر کرده است.

برای تصویر کلی کشاورزی، گرایش‌ها و کنکور، صفحه گروه فناوری و مدیریت کشاورزی را ببینید.