طراح تجربه کاربری: روش‌های تحقیق کاربر، کیس استادی و حقوق ۱۴۰۵

در فهرست شهریه آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای استان تهران در ۱۴۰۵ استانداردی به اسم UX یا تجربه کاربری نیست. نزدیک‌ترین استاندارد «مهندس کامپیوتر در طراحی GUI» با ۳۴۰ ساعت و شهریه حضوری حدود ۲۹٫۶ میلیون تومان است که بیشتر به ساخت رابط می‌پردازد تا تحقیق کاربر. برای بخش تحقیق و تست معمولا باید سراغ دوره‌های آزاد آموزشگاه‌ها و بوت‌کمپ‌ها رفت.

معیار آمادگی ساعت دوره نیست. وقتی یک کیس استادی کامل داری که در آن خودت با پنج نفر تست کرده‌ای و طرح را بر اساس نتیجه عوض کرده‌ای، برای آگهی‌های کارآموزی آماده‌ای. در آبان ۱۴۰۵، ۹ آگهی از ۱۴۹ آگهی کارآموزی بودند. دوره‌های هر مرحله را آموزشگاه‌ها در همین صفحه معرفی می‌کنند.

طراح UX یا طراح تجربه کاربری کسی است که مسیر آدم‌ها را در یک اپ، سایت یا سامانه طراحی می‌کند: چه صفحه‌هایی لازم است، به چه ترتیبی می‌آیند، هر صفحه چه سوالی را جواب می‌دهد و کاربر کجا ممکن است وسط کار رها کند. خروجی روزانه‌اش بیشتر سوال، یادداشت گفت‌وگو با کاربر، نمودار جریان، وایرفریم خاکستری و گزارش تست است تا صفحه رنگی و تمام‌شده.

معیار موفقیت او هم با طراح رابط فرق دارد. طرح خوب در کار UX یعنی کاربر سریع‌تر و با خطای کمتر به کارش برسد: فرم ثبت‌نام زودتر پر شود، تماس با پشتیبانی کم شود یا سبد خرید کمتر نیمه‌کاره بماند. برای همین طراح تجربه کاربری با مدیر محصول، برنامه‌نویس، پشتیبانی و گاهی بازاریابی کار می‌کند، نه فقط با طراح دیگر.

یک هفته کاری نمونه

• شنبه: جلسه با مدیر محصول درباره یک مشکل مشخص، مثلا اینکه نیمی از کاربران در مرحله تایید شماره موبایل خارج می‌شوند. طراح می‌پرسد این عدد از کجا آمده و چه چیزی را نمی‌دانیم.
• یکشنبه و دوشنبه: گفت‌وگو با چند کاربر و دیدن ضبط جلسه‌های قبلی. یادداشت‌ها روی تخته‌ای مثل FigJam دسته‌بندی می‌شوند.
• سه‌شنبه: کشیدن یوزر فلو و دو سه وایرفریم ساده برای راه‌حل‌های مختلف. هنوز رنگ و فونت مهم نیست.
• چهارشنبه: ساختن پروتوتایپ قابل کلیک و تست با چند کاربر. یادداشت‌برداری از جایی که مکث می‌کنند یا اشتباه می‌زنند.
• پنجشنبه یا روز آخر هفته کاری: نوشتن خلاصه یافته‌ها، تحویل طرح به طراح رابط یا برنامه‌نویس و تعریف عددی که بعد از انتشار باید دیده شود.

در تیم‌های کوچک همین آدم صفحه نهایی را هم می‌کشد. در تیم‌های بزرگ‌تر کار تحقیق، طراحی جریان و طراحی ظاهر بین چند نفر تقسیم می‌شود. پایین‌تر با شمارش آگهی‌ها نشان داده‌ایم این تقسیم در ایران واقعا چقدر رخ می‌دهد.

روش‌های تحقیق کاربر را معمولا روی دو محور می‌چینند. محور اول این است که به حرف آدم‌ها گوش می‌دهی یا رفتارشان را می‌بینی؛ این دو اغلب با هم فرق دارند. محور دوم این است که دنبال چرایی هستی یا دنبال عدد. مصاحبه حرف و چرایی را می‌دهد، تست کاربردپذیری رفتار و چرایی را، پرسشنامه حرف و عدد را و داده‌های رفتاری سایت رفتار و عدد را. طراح تجربه کاربری خوب روش را از روی سوال انتخاب می‌کند، نه از روی عادت.

• مصاحبه با کاربر: برای فهمیدن نیاز و موقعیت، پیش از طراحی. سوال درباره کار واقعی و آخرین تجربه پرسیده می‌شود، نه «این طرح را دوست داری؟».
• تست کاربردپذیری: کاربر با پروتوتایپ یا محصول یک کار مشخص انجام می‌دهد و طراح بدون کمک کردن نگاه می‌کند. پژوهش‌های کلاسیک کاربردپذیری نشان داده‌اند پنج کاربر حدود ۸۵٪ مشکلات یک طرح را پیدا می‌کنند. برای پیدا کردن همه مشکلات دست‌کم ۱۵ کاربر لازم است، اما توصیه رایج این است که همان بودجه صرف سه دور تست پنج‌نفره شود، با اصلاح طرح بین هر دور.
• کارت سورتینگ: برای چیدن منو و دسته‌ها. شرکت‌کننده کارت‌هایی مثل اسم صفحه‌ها را به شکلی که به نظرش منطقی است گروه‌بندی می‌کند. برای نسخه کیفی دست‌کم ۱۵ نفر و برای نسخه کمی ۳۰ تا ۵۰ نفر توصیه شده و تعداد کارت‌ها هم حدود ۳۰ تا ۵۰ تا.
• پرسشنامه SUS: ده سوال کوتاه که بعد از تست پرسیده می‌شود و از ۱۹۸۶ رایج‌ترین پرسشنامه سنجش کاربردپذیری است. میانگین امتیاز آن در حدود ۵۰۰ مطالعه ۶۸ بوده است. امتیاز SUS درصد نیست؛ امتیاز ۶۸ یعنی حدود وسط، نه «۶۸ درصد خوب».
• داده‌های رفتاری و تست A/B: برای دیدن اینکه بعد از انتشار چند نفر کار را تمام کرده‌اند و کدام نسخه بهتر جواب داده است. عدد می‌گوید چه اتفاقی افتاده، اما چرایی را باید با مصاحبه یا تست پیدا کرد.

آگهی‌های ایرانی کدام روش‌ها را خواسته‌اند؟

در ۱۴۹ آگهی طراحی که در ۳ آبان ۱۴۰۵ شمردیم، تست کاربردپذیری در ۷۲ آگهی (۴۸٪) و تحقیق کاربر در ۶۳ آگهی (۴۲٪) آمده بود. ۸۶ آگهی (۵۸٪) دست‌کم یکی از این دو را خواسته بودند. تحلیل داده یا رفتار کاربر در ۵۰ آگهی بود و ابزارهای سنجش رفتار سایت در ۱۲ آگهی نام برده شده بودند. نقشه سفر کاربر فقط در ۱۹ آگهی، پرسونا در ۶ آگهی، پرسشنامه در ۵ و تست A/B در ۸ آگهی آمده بود. هیچ آگهی‌ای کارت سورتینگ را نام نبرده بود.

نتیجه برای کسی که تازه شروع می‌کند روشن است: اولین روشی که باید واقعا اجرا کرده باشی تست کاربردپذیری است. بعد مصاحبه و خواندن داده. پرسونا و نقشه سفر ابزار فکر کردن‌اند و کارفرما بیشتر می‌خواهد ببیند از آن‌ها به چه تصمیمی رسیده‌ای.

پاسخ کوتاه این است که در بیشتر شرکت‌های ایرانی طراح UX جدا از طراح UI استخدام نمی‌شود. از ۱۴۹ آگهی طراحی، ۷۵ آگهی عنوان ترکیبی UI/UX داشتند، ۶۱ آگهی عنوان طراح محصول، ۵ آگهی فقط طراح UI، ۳ آگهی پژوهشگر تجربه کاربری، ۲ آگهی طراح رابط بازی، یک آگهی طراحی خدمات و فقط ۲ آگهی عنوان طراح UX یا طراح ارشد تجربه کاربری. پس کسی که فقط کار UX بلد است، در عمل بیشتر برای آگهی‌های UI/UX و طراح محصول رقابت می‌کند و باید بتواند صفحه نهایی تمیز هم تحویل بدهد.

سه شکل تقسیم کار در آگهی‌ها

یک نفر برای همه کار. رایج‌ترین شکل در شرکت‌های کوچک و متوسط است. در ۴۲ آگهی از ۷۵ آگهی UI/UX تحقیق یا تست کاربردپذیری هم خواسته شده بود؛ یعنی از همان یک نفر انتظار می‌رود هم مسیر را طراحی کند، هم ظاهر را بکشد و هم با کاربر حرف بزند.

طراح محصول در شرکت‌های فناوری. شرکت‌های بزرگ‌تر اینترنتی و مالی عنوان طراح محصول را ترجیح می‌دهند. در این آگهی‌ها تحقیق یا تست در ۳۸ آگهی از ۶۱ آگهی آمده بود و تحلیل داده و همکاری با مدیر محصول پررنگ‌تر بود. پیشنهاد حقوق هم در این گروه بالاتر بود که در بخش درآمد آمده است.

نقش‌های جدا در تیم‌های بزرگ. فقط تیم‌های بزرگ کار را واقعا تقسیم کرده بودند. یک شرکت خدمات بانکی هم‌زمان دو آگهی جدا داشت: آگهی طراح UX می‌خواست طراحی «از مسئله کاربر، نه از صفحه بصری» شروع شود و تحقیق، تست کاربردپذیری، فلو و معماری اطلاعات را نام برده بود؛ آگهی طراح UI برندینگ، هویت بصری، فتوشاپ و ایلاستریتور و طراحی داشبورد خواسته بود. سه آگهی پژوهشگر تجربه کاربری همه در تهران و متنشان انگلیسی بود.

شرط‌های دیگر آگهی‌ها

۱۰۸ آگهی (۷۳٪) در استان تهران بود، ۱۴ آگهی در اصفهان و ۱۲ آگهی در خراسان رضوی. ۷۹ آگهی سطح کارشناس، ۵۲ آگهی کارشناس ارشد، ۶ آگهی مدیر میانی، ۶ آگهی کارمند و ۵ آگهی کارآموز بود. ۱۳۹ آگهی (۹۳٪) فرقی بین خانم و آقا نگذاشته بودند، ۸ آگهی فقط یا ترجیحا خانم و ۲ آگهی فقط آقا خواسته بودند. ۳۵ آگهی (۲۴٪) پایان خدمت سربازی را شرط کرده بودند و ۲۲ آگهی (۱۵٪) دورکاری داشتند.

Figma در ۱۲۶ آگهی (۸۵٪) آمده بود و بعد از آن فتوشاپ، ایلاستریتور، Adobe XD در ۱۴ آگهی، Sketch در ۸ و Axure در ۳ آگهی. فقط ۳۶ آگهی رشته خاصی خواسته بودند: کامپیوتر و فناوری اطلاعات در ۲۸ آگهی، طراحی صنعتی در ۶، هنر و گرافیک در ۱۰، مهندسی صنایع در ۵ و روانشناسی یا علوم اجتماعی هر کدام در یک آگهی. ۸۵ آگهی (۵۷٪) نمونه کار خواسته بودند.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ گروه جدایی برای طراح UX ندارند. نزدیک‌ترین گروه «طراحی رابط و تجربه کاربری» است که طراح UI/UX، طراح محصول و طراح تجربه کاربری را با هم می‌شمارد. این همان کار است، نه شغل دیگری، اما عدد آن فقط برای طراح UX نیست. جدول میانه حقوق دریافتی خالص در پایان ۱۴۰۴ و حقوقی را که همین افراد برای ۱۴۰۵ درخواست کرده‌اند نشان می‌دهد.

این صفحه سطح میدلول و سنیور را آورده است، چون آگهی‌های کار UX بیشتر سطح کارشناس و کارشناس ارشد می‌خواهند: ۷۹ و ۵۲ آگهی از ۱۴۹ آگهی. میانه دریافتی میدلول در تهران ۳۴ میلیون تومان و سنیور ۵۳ میلیون تومان بود. در شهرهای بزرگ دیگر میانه میدلول ۲۸ میلیون بود. ده درصد بالای سنیورهای تهران دست‌کم ۸۹ میلیون تومان گرفته بودند.

حقوق درخواستی را با دریافتی اشتباه نگیر. در سطح سنیور میانه درخواستی ۷۷ میلیون و میانه دریافتی ۵۳ میلیون بود؛ درخواستی آرزوی سال بعد است، نه قیمت بازار.

چه چیزی حقوق طراح UX را بالا می‌برد؟

• اثر قابل سنجش: طراحی که بتواند بگوید طرحش کدام عدد را جابه‌جا کرد، به سطح سنیور نزدیک‌تر است.
• تحقیق واقعی، نه فقط ظاهر: آگهی‌های طراح محصول که تحقیق و داده را پررنگ‌تر خواسته بودند، پیشنهاد بالاتری داشتند.
• انگلیسی: ۱۵ آگهی انگلیسی خواسته بودند و ۲۴ آگهی متنشان را به انگلیسی نوشته بودند؛ بیشتر از شرکت‌های بزرگ فناوری.
• شهر و نوع شرکت: فاصله تهران و شهرهای بزرگ دیگر در سطح میدلول حدود ۶ میلیون تومان بود.

از ۱۴۹ آگهی طراحی، ۳۶ آگهی عدد حقوق نوشته بودند. ۲۱ تای آن‌ها در استان تهران، ۶ آگهی در خراسان رضوی و ۴ آگهی در اصفهان بود. میانه کف و سقف پیشنهادشان ۳۷٫۵ تا ۵۲٫۵ میلیون تومان در ماه بود. در ۱۹ آگهی سطح کارشناس میانه پیشنهاد ۳۵ تا ۵۰ میلیون و در ۱۲ آگهی کارشناس ارشد ۴۲٫۵ تا ۶۷٫۵ میلیون تومان بود. آگهی‌های کارمند، کارآموز و مدیر میانی که عدد داشتند هر کدام یک یا دو آگهی بودند و برای حکم کافی نیستند.

عنوان آگهی هم اثر داشت. ۹ آگهی طراح محصول که عدد داشتند میانه ۴۵ تا ۷۰ میلیون پیشنهاد داده بودند و ۲۵ آگهی UI/UX میانه ۳۰ تا ۵۰ میلیون. تنها آگهی طراح ارشد تجربه کاربری که عدد داشت ۶۷ تا ۱۰۰ میلیون تومان پیشنهاد داده بود. کمترین پیشنهاد ۱۰ تا ۲۰ میلیون برای یک آگهی کارمند و بیشترین ۹۰ تا ۱۲۰ میلیون برای یک مدیر میانی طراحی محصول بود.

پیشنهاد آگهی را کنار حقوق دریافتی بخوان

عدد آگهی قول کارفرماست و هنوز پرداخت نشده. بازه سطح کارشناس، یعنی ۳۵ تا ۵۰ میلیون، کمی بالاتر از نیمه میانی دریافتی میدلول تهران، یعنی ۲۹ تا ۴۲ میلیون، است. بازه کارشناس ارشد، یعنی ۴۲٫۵ تا ۶۷٫۵ میلیون، تقریبا روی نیمه میانی دریافتی سنیور تهران، یعنی ۴۵ تا ۶۸ میلیون، می‌افتد. پس این دو منبع با هم جور درمی‌آیند و می‌شود به آن‌ها برای مذاکره تکیه کرد.

کار پروژه‌ای و فریلنس

۱۲ آگهی قراردادی یا پروژه‌ای و ۴ آگهی پاره‌وقت بودند. برای نرخ پروژه‌های آزاد UX عدد قابل اعتمادی پیدا نکردیم، چون پروژه‌ها از یک صفحه فرود تا بازطراحی کامل یک اپ فرق دارند. اگر فریلنس کار می‌کنی، قیمت را بر پایه تعداد روزهای کار و تعداد جلسه‌های تست بده، نه بر پایه تعداد صفحه؛ کار UX بیشترش پیش از صفحه است.