مدیر پایگاه داده (DBA): مسئولیت‌ها، راه ورود و حقوق هر سطح در ۱۴۰۵

فهرست شهریه ۱۴۰۵ آموزشگاه‌های آزاد فنی و حرفه‌ای تهران دو استاندارد مستقیم برای این شغل دارد. «مدیر SQL SERVER» ۳۰۴ ساعت است و شهریه آن ۵۰٫۸ میلیون تومان حضوری و ۴۰٫۷ میلیون مجازی است. «مهندس ORACLE DBA برای LINUX» ۳۳۶ ساعت است، با ۷۲٫۴ میلیون حضوری و ۵۷٫۹ میلیون مجازی. دوره ۱۶۵ ساعته «پیاده ساز بانک اطلاعاتی با SQL SERVER» هم برای سطح اول مناسب است. برای PostgreSQL استاندارد فنی و حرفه‌ای در این فهرست نبود.

دوره، زبان کار را یاد می‌دهد؛ کارفرما اما تجربه می‌خواهد. یک آزمایشگاه کوچک روی لپ‌تاپ بساز: دو سرور مجازی، یک دیتابیس نمونه با چند میلیون ردیف، پشتیبان کامل و پشتیبان لاگ، یک سرور دوم برای تکثیر، و یک بار عمدا سرور اصلی را خاموش کن تا ببینی جایگزین چطور کار را به دست می‌گیرد. هر تمرین را با زمان و نتیجه‌اش بنویس. همین یادداشت‌ها در مصاحبه از هر گواهی‌نامه‌ای قانع‌کننده‌تر است.

مدیر پایگاه داده یا DBA مسئول این است که داده‌های سازمان همیشه در دسترس، درست و امن بماند. برنامه‌نویس جدول را می‌سازد و از آن می‌خواند؛ DBA مطمئن می‌شود همان جدول فردا صبح هم سر جایش باشد، سریع جواب بدهد و فقط کسی که اجازه دارد به آن دست بزند. کار او بیشتر وقت‌ها دیده نمی‌شود، چون وقتی درست انجام شود اتفاقی نمی‌افتد.

مسئولیت DBA را می‌شود در چهار لایه دید:

• سرور و موتور دیتابیس: نصب و پیکربندی SQL Server، Oracle یا PostgreSQL، وصله‌های امنیتی و ارتقای نسخه، و جا و حافظه‌ای که دیتابیس لازم دارد.
• پشتیبان و بازیابی: اینکه از چه چیزی، هر چند وقت یک بار و کجا نسخه پشتیبان گرفته شود و مهم‌تر از آن، اینکه برگرداندنش واقعا کار کند.
• کارایی: پیدا کردن کوئری‌ها و ایندکس‌هایی که سرور را کند کرده‌اند و رفع آن‌ها کنار تیم نرم‌افزار.
• دسترسی و امنیت: اینکه هر کاربر و هر برنامه فقط به همان داده‌ای برسد که لازم دارد و کارهای حساس ثبت شود.

دو عدد، زبان مشترک DBA با مدیران است. اولی می‌گوید سازمان حداکثر داده چند دقیقه یا چند ساعت آخر را می‌تواند از دست بدهد (در اصطلاح RPO). دومی می‌گوید سامانه حداکثر چقدر می‌تواند خاموش بماند تا دوباره بالا بیاید (RTO). برنامه پشتیبان‌گیری، نوع تکثیر داده و سرور جایگزین همه از همین دو عدد درمی‌آیند. یک بانک یا فروشگاه اینترنتی RPO نزدیک به صفر می‌خواهد؛ یک سامانه گزارش‌گیری داخلی شاید با یک روز هم کنار بیاید.

«ادمین دیتابیس» نام محاوره‌ای همین شغل است و در آگهی‌ها با چند عنوان دیگر هم دیده می‌شود: کارشناس پایگاه داده، راهبر پایگاه داده، Database Administrator و در شرکت‌های بزرگ‌تر Database Reliability Engineer. با این حال وقتی کسی «ادمین دیتابیس» را جستجو می‌کند، بیشتر نتیجه‌ها آموزش ساختن یک دیتابیس MySQL در کنترل‌پنل هاست است. آن کار چند کلیک برای راه انداختن یک سایت است و ربطی به شغل DBA ندارد.

دو اشتباه دیگر هم رایج است:

• DBA به معنی دکترای مدیریت کسب‌وکار: بخش بزرگی از نتیجه‌های «بازار کار DBA» و «مسیر شغلی DBA» درباره یک مدرک دانشگاهی مدیریت است، نه مدیر پایگاه داده. اگر دنبال این شغل هستی، کنار DBA کلمه SQL Server، Oracle یا دیتابیس را هم بنویس.
• هر «کارشناس پایگاه داده» یک DBA نیست: در ۱۴ آبان ۱۴۰۵ از ۹۰ آگهی که عنوانشان کلمه پایگاه داده، دیتابیس، SQL یا Oracle داشت، ۵۱ آگهی واقعا کار مدیریت دیتابیس بود. ۲۸ آگهی کار توسعه بود، یعنی نوشتن رویه ذخیره‌شده، گزارش و برنامه با PL/SQL یا APEX، و ۵ آگهی پشتیبانی نرم‌افزار بود که فقط SQL بلد بودن را می‌خواست.

برای جدا کردن آن‌ها متن آگهی را بخوان: اگر از پشتیبان‌گیری، بازیابی، Always On، تکثیر داده، نصب و ارتقا حرف زده، آگهی DBA است. اگر از طراحی جدول، رویه، گزارش و انتقال داده گفته، کار توسعه‌دهنده پایگاه داده است که شغل جدای همین گروه است.

ترتیب مهارت‌ها در متن آگهی‌ها همان ترتیب مسئولیت‌های DBA است: پشتیبان‌گیری و بازیابی در ۴۴ آگهی، بهینه‌سازی کارایی در ۴۱، دسترس‌پذیری بالا در ۳۹، پایش در ۳۸ و امنیت و دسترسی در ۳۲ آگهی آمده بود. ۲۴ آگهی مستندسازی را هم جزو کار نوشته بودند.

در موتورها SQL Server با ۲۵ آگهی جلوتر است، بعد Oracle با ۲۱ و PostgreSQL با ۱۳ آگهی. ۱۲ آگهی یکی از دیتابیس‌های NoSQL مثل MongoDB، Redis یا Elasticsearch و ۷ آگهی MySQL یا MariaDB خواسته بودند. ۲۳ آگهی لینوکس می‌خواستند و ۲۲ آگهی از مهاجرت، ارتقای نسخه یا وصله کردن گفته بودند. ۱۸ آگهی اسکریپت‌نویسی با Python، PowerShell یا Bash و ۲۱ آگهی T-SQL یا PL/SQL خواسته بودند؛ یعنی DBA امروز باید کد هم بخواند و بنویسد.

شرط‌های دیگر: ۴۳ آگهی شرط جنسیت نداشتند، ۵ آگهی فقط آقا و ۳ آگهی ترجیحا آقا می‌خواستند. ۳۵ آگهی سقف سن گذاشته بودند که میانه آن ۴۰ سال بود و ۱۲ آگهی سقف ۳۵ سال یا کمتر داشتند. ۲۳ آگهی پایان خدمت سربازی را شرط کرده بودند، ۲۱ آگهی زبان انگلیسی و ۳۹ آگهی رشته کامپیوتر یا فناوری اطلاعات را خواسته بودند. ۳۹ آگهی بیمه تکمیلی داده بودند و فقط ۱ آگهی دورکاری بود. ۳۴ آگهی از شرکت‌های نرم‌افزاری بود، ۵ آگهی از کسب‌وکارهای اینترنتی و ۴ آگهی از بانک‌ها؛ ۷ آگهی هم صریحا از کار برای سامانه‌های بانکی یا پرداخت گفته بودند.

گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵ برای دیتابیس گروه جدایی دارند که SQL Server، Oracle، PostgreSQL، MySQL، MongoDB و انبار داده را با هم می‌سنجد. این گروه هم DBA و هم توسعه‌دهنده پایگاه داده را در بر می‌گیرد و فقط در سطح کل کشور عدد دارد، نه جدا برای تهران.

در پایان ۱۴۰۴، میانه حقوق دریافتی خالص سطح تازه‌کار ۲۶ میلیون تومان بود و نیمی از آن‌ها ۲۱ تا ۳۴ میلیون می‌گرفتند. سطح میانی میانه ۴۰ میلیون داشت (۳۵ تا ۵۳) و سطح ارشد ۶۸ میلیون (۵۵ تا ۷۵). ده درصد بالای سطح ارشد بیش از ۱۰۴ میلیون تومان گرفته بودند.

همین افراد برای ۱۴۰۵ عدد بالاتری درخواست کرده‌اند: تازه‌کار ۳۶ میلیون، میانی ۵۶ و ارشد ۹۶ میلیون تومان. درخواستی، عددی است که آدم‌ها در مصاحبه می‌گویند، نه آنچه گرفته‌اند؛ میانه آن نسبت به سال قبل ۳۶ تا ۴۱ درصد بالاتر است. سهم پاداش و دیگر پرداخت‌های متغیر فقط ۲ تا ۴ درصد بود، پس تقریبا همه درآمد DBA حقوق ثابت است.

آگهی‌ها کمک زیادی نمی‌کنند: فقط ۲ آگهی از ۵۱ آگهی عدد نوشته بودند، یکی در مشهد ۲۰ تا ۳۰ میلیون و دیگری در تهران برای SQL Server ۶۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان. آنچه حقوق DBA را بالا می‌برد، تجربه بازیابی واقعی، دسترس‌پذیری بالا و کار با دیتابیس‌های پرترافیک بانکی و اینترنتی است، نه تعداد دوره‌ها.

بخشی از کار دستی DBA در حال خودکار شدن است. سرویس‌های دیتابیس مدیریت‌شده، که چند ارائه‌دهنده ابر ایرانی هم دارند، پشتیبان‌گیری، وصله و جابه‌جایی خودکار به سرور جایگزین را خودشان انجام می‌دهند. ولی طراحی درست، بهینه‌سازی کوئری و تصمیم درباره اینکه چه داده‌ای چقدر باید امن و در دسترس باشد هنوز کار آدم است.

نشانه این تغییر در آگهی‌های امروز هم پیداست. ۴ آگهی از ۵۱ آگهی عنوان‌هایی مثل Database Reliability Engineer، DevOps Engineer (Database) و Infrastructure Engineer (Database) داشتند؛ ۱۸ آگهی اسکریپت‌نویسی و ۶ آگهی داکر یا کوبرنتیز خواسته بودند. DBA آینده کمتر کار تکراری با دست انجام می‌دهد و بیشتر آن را با کد خودکار می‌کند.

آنکال بودن هم بخشی از این شغل است. ۵ آگهی صریحا از آماده‌به‌کار بودن خارج از ساعت اداری، شیفت یا پشتیبانی شبانه‌روزی گفته بودند. در شرکت‌هایی که سامانه پرداخت یا فروشگاه اینترنتی دارند، خرابی ساعت نمی‌شناسد و ارتقای نسخه هم معمولا نیمه‌شب انجام می‌شود که ترافیک کم است.

در آمریکا هم پیش‌بینی رسمی برای تعداد مدیران پایگاه داده در ده سال آینده «تغییر کم» است و سالانه حدود ۳٬۳۰۰ فرصت شغلی برایش برآورد شده؛ یعنی شغل از بین نمی‌رود، ولی کسی که فقط کارهای روتین را بلد باشد جای کمتری پیدا می‌کند.