کارشناس آمار: چه کاری می‌کند، کجا استخدام می‌شود و چقدر حقوق می‌گیرد

برای هر سطح یک کار کوچک واقعی بساز و نگه دار: یک گزارش تولید ساختگی با داده یک ماه، یک تحلیل پرسشنامه با ۱۰۰ پاسخ، یک پیش‌بینی ساده فروش. کارفرمای کارخانه بیشتر از مدرک می‌پرسد «با اکسل چه کرده‌ای» و موسسه پژوهشی خروجی SPSS را می‌خواهد.

دوره رسمی فنی و حرفه‌ای گواهی دارد و برای پرونده استخدامی خوب است، ولی مهارت را تمرین می‌سازد. اگر در رشته دیگری درس خوانده‌ای، یک دوره آمار کاربردی و یک نمونه‌کار تحلیل، فاصله‌ات را با فارغ‌التحصیل آمار کم می‌کند.

تصویر رایج از کارشناس آمار کسی است که پشت میز فرمول می‌نویسد و آزمون فرض انجام می‌دهد. آگهی‌ها چیز دیگری می‌گویند: بیشتر کارفرماها کارخانه‌اند و کسی را می‌خواهند که آمار روزانه تولید، ضایعات، توقف دستگاه‌ها و مصرف مواد را جمع کند، با انبار تطبیق بدهد و هر روز گزارش بدهد. ۱۲ آگهی از صنایع تولیدی و صنعتی بود، ۲ آگهی از کالاهای تندگردش و ۱ آگهی از صنعت خودرو. دو آگهی از دامداری بود و بقیه از پژوهش، خیریه، بازرسی، مشاوره، رستوران‌داری و پیمانکاری.

شهرها

آگهی‌ها در ۱۳ استان پخش بود: ۵ آگهی در استان تهران و ۵ آگهی در البرز، یعنی ۱۰ آگهی در همین دو استان، ۲ آگهی در قزوین، ۲ آگهی در اصفهان و ۹ استان دیگر هر کدام یک آگهی. بیشتر آگهی‌های البرز و قزوین از کارخانه‌ها بود و دست‌کم دو آگهی گفته بودند از شهرهای نزدیک کارخانه نیرو می‌گیرند و سرویس رفت‌وبرگشت دارند.

شرط‌هایی که پیش از فرستادن رزومه باید ببینی

• جنسیت: ۹ آگهی شرطی نگذاشته بودند، ۷ آگهی فقط آقا و ۲ آگهی ترجیحا آقا خواسته بودند و ۵ آگهی ترجیحا خانم.
• سن: ۱۸ آگهی کف یا سقف سن گذاشته بودند. کف سن بین ۲۰ تا ۳۰ سال و سقف بین ۳۵ تا ۵۰ سال بود؛ سقف ۳۵ سال در ۴ آگهی و ۴۰ سال در ۵ آگهی آمده بود.
• سابقه: هیچ آگهی در بخش سابقه عددی نگذاشته بود. فقط یک آگهی مالی در متنش دو سال سابقه در بودجه و برنامه‌ریزی خواسته بود؛ پس برای تازه‌کار راه بسته نیست.
• دورکاری: فقط یک آگهی کار غیرحضوری را ممکن دانسته بود.

در جستجوی همین عنوان در یک سایت آگهی محلی برای تهران، ۳۹ آگهی پیدا شد و هیچ‌کدام کارشناس آمار نبود؛ نزدیک‌ترین‌ها یک کارشناس تحقیقات بازار میدانی با حقوق ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان و یک آمارگیر پاره‌وقت بود که به‌ازای هر فرم پول می‌گرفت. یعنی این شغل بیشتر در سایت‌های کاریابی آگهی می‌شود.

تحلیل آماری یعنی از داده عددی جوابی بیرون آوردن که بشود به آن اعتماد کرد. سوال معمولا ساده است: کدام خوراک تلفات جوجه را کمتر می‌کند، کدام خط تولید بیشتر از بقیه می‌خوابد، یا مشتری‌های یک شهر از محصول راضی‌ترند یا نه. کار سخت این است که جواب را از دل عددهای پراکنده و پر از خطا دربیاوری و بگویی چقدر به آن مطمئنی.

آمار توصیفی و آمار استنباطی

آمار توصیفی می‌گوید در داده‌ای که داریم چه گذشته است: میانگین، میانه، پراکندگی، درصد و نمودار. گزارش روزانه تولید یک کارخانه تقریبا همه‌اش آمار توصیفی است. آمار استنباطی یک قدم جلوتر می‌رود: از یک نمونه درباره همه حکم می‌دهد. مثلا از ۲۰۰ پرسشنامه درباره همه مشتری‌ها نتیجه می‌گیرد، یا با آزمون فرض می‌گوید فرق دو خوراک واقعی است یا از شانس آمده. رگرسیون، تحلیل واریانس، طراحی آزمایش و پیش‌بینی سری زمانی ابزارهای همین نیمه‌اند.

پنج قدم یک تحلیل

• سوال: سوال را چنان دقیق کن که با عدد جواب بگیرد.
• داده: داده را جمع کن یا از سیستم بیرون بکش و پاکش کن؛ ردیف تکراری، عدد اشتباه و جای خالی همیشه هست.
• توصیف: با جدول و نمودار ببین داده چه شکلی دارد.
• آزمون یا مدل: روش درست را انتخاب کن و نتیجه را با حد خطا بگیر.
• گزارش: نتیجه را به زبان کسی بنویس که باید تصمیم بگیرد، نه به زبان آماردان.

یکی از آگهی‌های آبان، از یک مجموعه پرورش طیور در اردبیل، دقیقا همین کار را خواسته بود: تحلیل ضریب تبدیل خوراک، نرخ رشد و تلفات، طراحی آزمایش برای پروژه‌های تغذیه، پیش‌بینی قیمت مواد اولیه و ساختن داشبورد مدیریتی. در بیشتر آگهی‌های دیگر وزن کار روی قدم دوم و سوم است: داده تمیز و گزارش منظم. کسی که این دو قدم را خوب انجام می‌دهد، در هر دو نوع کار جا دارد.

هیچ گزارش حقوقی گروه جداگانه‌ای به نام آمار ندارد. پس سه عدد را کنار هم می‌گذاریم و هر کدام را با نامش می‌گوییم: حقوق پیشنهادی خود آگهی‌ها، دریافتی گروه پژوهش که نزدیک‌ترین کار به تحلیل آماری است، و دریافتی گروه علوم داده که سقف این بازار را نشان می‌دهد.

حقوق پیشنهادی در آگهی‌ها

۱۱ آگهی از ۲۳ آگهی عدد حقوق داشتند. میانه کف آن‌ها ۳۰ و میانه سقفشان ۳۵ میلیون تومان در ماه بود. سه کارخانه در البرز و اصفهان ۳۵ تا ۴۰ میلیون پیشنهاد داده بودند، یک آگهی در بندر انزلی ۳۰ تا ۴۵ میلیون و یک مجموعه پرورش طیور در اردبیل، که بیشترین ابزار تحلیلی را خواسته بود، ۲۵ تا ۳۵ میلیون. کمترین عدد ۱۵ تا ۱۸ میلیون بود، از یک موسسه پژوهشی در همدان برای تحلیل داده‌های پروژه‌های دانشجویی با امکان کار غیرحضوری. آگهی‌ها نگفته بودند عدد خالص است یا ناخالص و این عدد پیشنهادی است، نه دریافتی.

دریافتی و درخواستی گروه‌های نزدیک

بر پایه گزارش‌های معتبر حقوق ۱۴۰۵، میانه حقوق دریافتی خالص گروه پژوهش در کل کشور در پایان ۱۴۰۴، ۳۰ میلیون تومان بود و نیمی بین ۲۴ تا ۳۷ میلیون می‌گرفتند. ده درصد پایین کمتر از ۱۸ و ده درصد بالا بیشتر از ۵۰ میلیون گرفته بودند. همین گروه برای ۱۴۰۵ میانه ۴۱ میلیون درخواست کرده بود، ۳۹ درصد بیشتر، و نیمی بین ۳۲ تا ۵۱ میلیون. این گروه فقط ۲۹ پاسخ داشت، پس عددش را یک نشانه بدان نه قطعی.

گروه علوم داده و هوش مصنوعی نمونه بزرگ‌تری دارد، ۲۸۰ نفر، ولی بیشتر دانشمند داده و مهندس یادگیری ماشین‌اند. در سطح کارشناس در تهران میانه دریافتی‌شان ۳۵ میلیون بود و نیمی ۲۶ تا ۴۵ میلیون؛ کارشناس آماری که پایتون و مدل‌سازی یاد بگیرد به همین بازه نزدیک می‌شود.

چه چیزی حقوق را بالا می‌برد؟

• رفتن از ثبت آمار به برنامه‌ریزی و تحلیل: آگهی ثبت آمار تولید و فروش ۲۳ تا ۳۰ میلیون پیشنهاد داده بود و آگهی‌های برنامه‌ریزی تولید تا ۴۰ میلیون.
• ابزار بیشتر از اکسل: SPSS برای پژوهش و پایتون یا SQL برای شرکت‌های بزرگ‌تر.
• دانستن کار همان صنعت: تولید، دامداری یا بازار. آگهی‌ها آشنایی با فرایند خودشان را مزیت نوشته بودند.
• شهر و نوع کارفرما: بالاترین عددها از کارخانه‌های البرز و اصفهان بود و کمترین از یک موسسه پژوهشی با امکان دورکاری.

در ۱۹ آگهی حداقل مدرک کارشناسی بود و هیچ آگهی کارشناسی ارشد نخواسته بود. رشته‌ها هم سخت‌گیرانه نبود: ریاضی و آمار در ۱۲ آگهی آمده بود، مهندسی صنایع در ۱۱ آگهی، مدیریت در ۴، حسابداری و مکانیک هر کدام در ۳، کامپیوتر در ۲ و اقتصاد، کشاورزی و مواد هر کدام در یک آگهی. خیلی از آگهی‌ها چند رشته را با هم پذیرفته بودند.

یعنی لیسانس آمار راه مستقیم است، ولی تنها راه نیست. فارغ‌التحصیل صنایع، اقتصاد یا مدیریت که آمار را جدی یاد گرفته باشد، به‌خصوص در کارخانه، همان شانس را دارد. برعکس، کسی که فقط مدرک آمار دارد و با اکسل راحت نیست، در آگهی‌های تولید جا نمی‌افتد.

اگر هنوز کنکور نداده‌ای

رشته کارشناسی آمار در کنکور ۱۴۰۵ فقط برای داوطلب‌های گروه ریاضی پذیرش با آزمون داشت و ظرفیت پذیرش با سوابق تحصیلی‌اش در دفترچه‌های تجربی و انسانی هم تکرار شده بود. برای ادامه، کارشناسی ارشد آمار رشته‌ای به نام علم داده‌ها هم دارد. جزئیات ظرفیت و دانشگاه‌ها در صفحه گروه علم داده آمده است.

آمار در آمریکا بیشتر ارشد می‌خواهد

در داده‌های رسمی آمریکا، شغل آماردان بیشتر با مدرک ارشد گره خورده است. در ایران آگهی‌های این عنوان سطح کارشناس می‌خواهند و ارشد بیشتر در موسسه‌های پژوهشی و شرکت‌های داده به کار می‌آید.

کنار استخدام تمام‌وقت، سه راه دیگر هم برای پول درآوردن با آمار دیده می‌شود. هر سه درآمد نامنظم‌تری دارند و برای شروع کنار یک کار ثابت مناسب‌ترند.

تحلیل داده پروژه‌های پژوهشی

موسسه‌های پژوهشی و مشاوره تحصیلی کسی را می‌خواهند که با SPSS، و گاهی Amos یا SmartPLS، داده پرسشنامه را تحلیل کند. تنها آگهی دورکاری فهرست ما از همین نوع بود و کمترین حقوق را داشت. مرز این کار را روشن نگه دار: آموزش روش به دانشجو و بررسی تحلیل او یک کار است و نوشتن پایان‌نامه به جای او کار دیگری که دانشگاه‌ها آن را تقلب می‌دانند.

تحقیقات بازار

شرکت‌های تحقیقات بازار در تهران هم کارشناس آمار با SPSS و اکسل و کمی انگلیسی می‌خواهند و سابقه در همین شرکت‌ها را مزیت می‌دانند. کار میدانی همین حوزه، یعنی پر کردن پرسشنامه و مصاحبه با فروشنده‌ها، در یک آگهی محلی ۳۰ تا ۴۰ میلیون تومان با بیمه پیشنهاد شده بود.

آمارگیری و جمع‌آوری داده

آمارگیری پاره‌وقت، مثل سر زدن به نمایشگاه‌ها و پر کردن فرم، معمولا به‌ازای هر فرم پول می‌دهد و بیمه ندارد. برای دانشجو تجربه خوبی از سختی جمع کردن داده است، ولی خودش شغل کارشناس آمار نیست.